Vratas & Festivals

भूयः शृणुष्व विप्रेन्द्र माहात्म्यं परमेष्टिनः। सर्वपापहरं पुण्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम।।

bhūyaḥ śṛṇuṣva viprendra māhātmyaṃ parameṣṭinaḥ| sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ bhuktimuktipradaṃ nṛṇām||

अहो हरिकथा लोके पापघ्नी पुण्यदायिनी। शृण्वतां वदतां चैव तद्भक्तानां विशेषतः।।

aho harikathā loke pāpaghnī puṇyadāyinī| śṛṇvatāṃ vadatāṃ caiva tadbhaktānāṃ viśeṣataḥ||

हरिभक्तिरसास्वादमुदिता ये नरोत्तमाः। नमस्करोम्यहं तेभ्यो यत्संगान्मुक्ति भाग्नरः।।

haribhaktirasāsvādamuditā ye narottamāḥ| namaskaromyahaṃ tebhyo yatsaṃgānmukti bhāgnaraḥ||

हरिभक्तिपरा ये तु हरिनामपरायणाः। दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा तेभ्यो नित्यं नमोनमः।।

haribhaktiparā ye tu harināmaparāyaṇāḥ| durvṛttā vā suvṛttā vā tebhyo nityaṃ namonamaḥ||

संसारसागरं तर्तुं य इच्छेन्मु निपुङ्गव। स भजेद्धरिभक्तानां भक्तान्वै पापहारिणः।।

saṃsārasāgaraṃ tartuṃ ya icchenmu nipuṅgava| sa bhajeddharibhaktānāṃ bhaktānvai pāpahāriṇaḥ||

दृष्टः स्मृतः पूजितो वा ध्यातः प्रणमितो ऽपि वा। समुद्धरति गोविन्दो दुस्तराद्भव सागरात।।

dṛṣṭaḥ smṛtaḥ pūjito vā dhyātaḥ praṇamito 'pi vā| samuddharati govindo dustarādbhava sāgarāt||

स्वपन्भुञ्जन व्रजंस्तिष्टन्नतिष्टश्च वदंस्तथा। चिन्तयेद्यो हरेर्नाम तस्मै नित्यं नमो नमः।।

svapanbhuñjan vrajaṃstiṣṭannatiṣṭaśca vadaṃstathā| cintayedyo harernāma tasmai nityaṃ namo namaḥ||

अहो भाग्यमहो भाग्यं विष्णु भक्तिरतात्मनाम। येषां मुक्तिः करस्थैव योगिनामपि दुर्लभा।।

aho bhāgyamaho bhāgyaṃ viṣṇu bhaktiratātmanām| yeṣāṃ muktiḥ karasthaiva yogināmapi durlabhā||

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम। वदतां शृण्वतां चैव सर्वपाप प्रणाशनम।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| vadatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvapāpa praṇāśanam||

आसीत्पुरा महीपालः सोमवंशसमुद्भवः। जयध्वज इति ख्यातो नारायणपरायणः।।

āsītpurā mahīpālaḥ somavaṃśasamudbhavaḥ| jayadhvaja iti khyāto nārāyaṇaparāyaṇaḥ||

विष्णोर्देवालये नित्यं संमार जनपरायणः। दीपदानरतश्चैव सर्वभूतदयापरः।।

viṣṇordevālaye nityaṃ saṃmār janaparāyaṇaḥ| dīpadānarataścaiva sarvabhūtadayāparaḥ||

स कदाचिन्महीपालो रेवातीरे मनोरमे। विचित्रकुसुमोपेतं कृतवान्विष्णुमन्दिरम।।

sa kadācinmahīpālo revātīre manorame| vicitrakusumopetaṃ kṛtavānviṣṇumandiram||

स तत्र नृपशार्दूलः सदा संमार्जने रतः। दीपदानपरश्चैव विशेषेण हरिप्रियः।।

sa tatra nṛpaśārdūlaḥ sadā saṃmārjane rataḥ| dīpadānaparaścaiva viśeṣeṇa haripriyaḥ||

हरिनामपरो नित्यं हरिसंसक्तमानसः। परिप्रणामनिरतो हरिभक्तजनप्रियः।।

harināmaparo nityaṃ harisaṃsaktamānasaḥ| paripraṇāmanirato haribhaktajanapriyaḥ||

वीतिहोत्र इति ख्यातो ह्यासीत्तस्य पुरोहितः। जयध्वजस्य चरितं दृष्ट्वा विस्मयमागतः।।

vītihotra iti khyāto hyāsīttasya purohitaḥ| jayadhvajasya caritaṃ dṛṣṭvā vismayamāgataḥ||

कदाचिदुपविष्टं तं राजानं विष्णुतत्परम। अपृच्छद्वीतिहोत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगः।।

kadācidupaviṣṭaṃ taṃ rājānaṃ viṣṇutatparam| apṛcchadvītihotrastu vedavedāṅgapāragaḥ||

राजन्परमधर्मज्ञ हरिभक्तिपरायण। विष्णुभक्तिमतां पुंसां श्रेष्ठो ऽसि भरतर्षभ।।

rājanparamadharmajña haribhaktiparāyaṇa| viṣṇubhaktimatāṃ puṃsāṃ śreṣṭho 'si bharatarṣabha||

संमार्जनपरो नित्यं दीपदानरतस्तथा। तन्मे वद महाभाग किं त्वया विदितं फलम।।

saṃmārjanaparo nityaṃ dīpadānaratastathā| tanme vada mahābhāga kiṃ tvayā viditaṃ phalam||

संपादनेन वर्त्तीनां तैलसंपलादनेन च। संयुक्तो ऽसि सदा भद्रयद्विष्णोर्गृहमार्जने।।

saṃpādanena varttīnāṃ tailasaṃpalādanena ca| saṃyukto 'si sadā bhadrayadviṣṇorgṛhamārjane||

कर्माण्यन्यानि संत्येव विष्णोः प्रीतिकराणि च। तथापि किं महाभाग एतयोः सततोद्यतः।।

karmāṇyanyāni saṃtyeva viṣṇoḥ prītikarāṇi ca| tathāpi kiṃ mahābhāga etayoḥ satatodyataḥ||

सर्वात्मना महापुण्यं नरेश विदित च यत। तद ब्रूहि मे गुह्यतमं प्रीतिर्मयि तवास्ति चेत।।

sarvātmanā mahāpuṇyaṃ nareśa vidita ca yat| tad brūhi me guhyatamaṃ prītirmayi tavāsti cet||

पुरोधसैवमुक्तस्तु प्रहसन्स जयध्वजः। विनयावनतो भूत्वा प्रोवाचेजं कृताञ्जलिः।।

purodhasaivamuktastu prahasansa jayadhvajaḥ| vinayāvanato bhūtvā provācejaṃ kṛtāñjaliḥ||

शृणुष्व विप्रशार्दूल मयैवाचरितं पुरा। जातिस्मरत्वाज्जानामि श्रोतॄणां विस्मयप्रदम।।

śṛṇuṣva vipraśārdūla mayaivācaritaṃ purā| jātismaratvājjānāmi śrotṝṇāṃ vismayapradam||

आसीत्पुरा कृतयुगे ब्रह्मन्स्वारोचिषेंऽतरे। रैवतो नाम विप्रेन्द्रो वेदवेदाङ्गपारगः।।

āsītpurā kṛtayuge brahmansvārociṣeṃ'tare| raivato nāma viprendro vedavedāṅgapāragaḥ||

अयाज्ययाजकश्चैव सदैव ग्रामयोजकः। पिशुनो निष्ठुरश्चैव ह्यपण्यानां च विक्रयी।।

ayājyayājakaścaiva sadaiva grāmayojakaḥ| piśuno niṣṭhuraścaiva hyapaṇyānāṃ ca vikrayī||

निषिद्धकर्माचरणात्परित्यक्तः स बन्धुभिः। दरिद्रो दुःखितश्चैव शीर्णाङ्गो व्याधितो ऽभवत।।

niṣiddhakarmācaraṇātparityaktaḥ sa bandhubhiḥ| daridro duḥkhitaścaiva śīrṇāṅgo vyādhito 'bhavat||

स कदाचिद्धर्थं तु पृथिव्यां पर्यटन द्विजः। ममार नर्मदातीरे श्वासकासप्रपीडितः।।

sa kadāciddharthaṃ tu pṛthivyāṃ paryaṭan dvijaḥ| mamāra narmadātīre śvāsakāsaprapīḍitaḥ||

तस्मिन्मृते तस्य भार्या नाम्ना बन्धुमती मुने। कामचारपरा सा तु परित्यक्ता च बन्धुभिः।।

tasminmṛte tasya bhāryā nāmnā bandhumatī mune| kāmacāraparā sā tu parityaktā ca bandhubhiḥ||

तस्यां जातो ऽस्मि चण्डालो दण्डकेतुरिति श्रुतः। महापापरतो नित्यं ब्रह्मद्वेषपरायणः।।

tasyāṃ jāto 'smi caṇḍālo daṇḍaketuriti śrutaḥ| mahāpāparato nityaṃ brahmadveṣaparāyaṇaḥ||

परदारपरद्रव्यलोलुपो जन्तुहिंसकः। गावश्च विप्रा बहवो निहता मृगपक्षिणः।।

paradāraparadravyalolupo jantuhiṃsakaḥ| gāvaśca viprā bahavo nihatā mṛgapakṣiṇaḥ||

मेरुतुल्यसुवर्णानि बहून्यपहृतानि च। मद्यपानरतो नित्यं बहुशो मार्गरोधकृत।।

merutulyasuvarṇāni bahūnyapahṛtāni ca| madyapānarato nityaṃ bahuśo mārgarodhakṛt||

पशुपक्षिमृगादीनां जन्तूनामन्तकोपमः। कदाचित्कामसंतप्तो गन्तु कामो रतिं स्त्रियः।।

paśupakṣimṛgādīnāṃ jantūnāmantakopamaḥ| kadācitkāmasaṃtapto gantu kāmo ratiṃ striyaḥ||

शून्यं विष्णुगृहं दृष्ट्वा प्रविष्टश्च स्त्रिया सह। निशि रामोपभोगार्थं शयितं तत्र कामिना।।

śūnyaṃ viṣṇugṛhaṃ dṛṣṭvā praviṣṭaśca striyā saha| niśi rāmopabhogārthaṃ śayitaṃ tatra kāminā||

ब्रह्मन्स्ववस्त्रप्रान्तेन कियद्देशः प्रमार्जितः। यावन्त्यः पांशुकणिकास्तत्र संमार्जिता द्विज।।

brahmansvavastraprāntena kiyaddeśaḥ pramārjitaḥ| yāvantyaḥ pāṃśukaṇikāstatra saṃmārjitā dvija||

तावज्जन्मकृतं पापं तदैव क्षयमागतम। प्रदीपः स्थापितस्तत्र सुरतार्थं द्विजोत्तम।।

tāvajjanmakṛtaṃ pāpaṃ tadaiva kṣayamāgatam| pradīpaḥ sthāpitastatra suratārthaṃ dvijottama||

तेनापि मम दुष्कर्म निःशेषं क्षयमागतम। एवं स्थिते विष्णुगृहे ह्यागताः पुरपालकाः।।

tenāpi mama duṣkarma niḥśeṣaṃ kṣayamāgatam| evaṃ sthite viṣṇugṛhe hyāgatāḥ purapālakāḥ||

जारो ऽयमिति मां तां च हतवन्तः प्रसह्य वै। आवां निहत्य ते सर्वे निवृत्ताः पुरक्षकाः।।

jāro 'yamiti māṃ tāṃ ca hatavantaḥ prasahya vai| āvāṃ nihatya te sarve nivṛttāḥ purakṣakāḥ||

यदा तदैव संप्राप्ता विष्णुदूताश्चतुर्भुजाः। किरीटकुण्डलधरा वनमालाविभूषिताः।।

yadā tadaiva saṃprāptā viṣṇudūtāścaturbhujāḥ| kirīṭakuṇḍaladharā vanamālāvibhūṣitāḥ||

तैस्तु संप्रेरितावावां विष्णुदूतैरकल्मषैः। दिव्यं विमानमारुह्य सर्वभोगसमन्वितम।।

taistu saṃpreritāvāvāṃ viṣṇudūtairakalmaṣaiḥ| divyaṃ vimānamāruhya sarvabhogasamanvitam||

दिव्यदेहधरौ भूत्वा विष्णुलोकमुपागतौ। तत्र स्थित्वा ब्रह्मकल्पशतं साग्रं द्विजोत्तम।।

divyadehadharau bhūtvā viṣṇulokamupāgatau| tatra sthitvā brahmakalpaśataṃ sāgraṃ dvijottama||

दिव्यभोगसमायुक्तौ तावत्कालं दिवि स्थितौ। ततश्च भूमिभागेषु देवयोगेषु वै क्रमात।।

divyabhogasamāyuktau tāvatkālaṃ divi sthitau| tataśca bhūmibhāgeṣu devayogeṣu vai kramāt||

तेन पुण्यप्रभावेण यदूनां वंशसंभवः। तेनैव मे ऽच्युता संपत्तथा राज्यमकण्टकम।।

tena puṇyaprabhāveṇa yadūnāṃ vaṃśasaṃbhavaḥ| tenaiva me 'cyutā saṃpattathā rājyamakaṇṭakam||

ब्रह्मन्कृत्वोपभोगार्थमेवं श्रेयो ह्यवाप्तवान। भक्त्या कुर्वन्ति ये संतस्तेषां पुण्यं न वेद्यहम।।

brahmankṛtvopabhogārthamevaṃ śreyo hyavāptavān| bhaktyā kurvanti ye saṃtasteṣāṃ puṇyaṃ na vedyaham||

तस्मात्संमार्जने नित्यं दीपदाने च सत्तम। यतिष्ये परया भक्त्या ह्यहं जातिस्मरो यतः।।

tasmātsaṃmārjane nityaṃ dīpadāne ca sattama| yatiṣye parayā bhaktyā hyahaṃ jātismaro yataḥ||

यः पूजयेज्जगन्नाथमेकाकी विगतस्पृहः। सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम।।

yaḥ pūjayejjagannāthamekākī vigataspṛhaḥ| sarvapāpavinirmuktaḥ prayāti paramaṃ padam||

अवशेनापि यत्कर्म कृत्वेमां श्रियमागतः। भक्तिभद्भिः प्रशान्तैश्च किं पुनः सम्यगर्चनात।।

avaśenāpi yatkarma kṛtvemāṃ śriyamāgataḥ| bhaktibhadbhiḥ praśāntaiśca kiṃ punaḥ samyagarcanāt||

इति भूपवचः श्रुत्वा वीतिहोत्रो द्विजोत्तमः। अनन्ततुष्टिमापन्नो हरिपूजापरो ऽभवत।।

iti bhūpavacaḥ śrutvā vītihotro dvijottamaḥ| anantatuṣṭimāpanno haripūjāparo 'bhavat||

तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र देवो नारायणो ऽव्ययः। ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि पूजकानां विमुक्तिदः।।

tasmācchṛṇuṣva viprendra devo nārāyaṇo 'vyayaḥ| jñānato 'jñānato vāpi pūjakānāṃ vimuktidaḥ||

अनित्या बान्धवाः सर्वे विभवो नैव शाश्वतः। नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः।।

anityā bāndhavāḥ sarve vibhavo naiva śāśvataḥ| nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṃgrahaḥ||

अज्ञो लोको वृथा गर्वं करिष्यति महोद्धतः। कायः संनिहितापायो धानादीनां किमुच्यते।।

ajño loko vṛthā garvaṃ kariṣyati mahoddhataḥ| kāyaḥ saṃnihitāpāyo dhānādīnāṃ kimucyate||

जन्मकोटिसहस्रेषु पुण्यं यैः समुपार्जितम। तेषां भक्तिर्भवेच्छुद्धा देवदेवे जनार्दने।।

janmakoṭisahasreṣu puṇyaṃ yaiḥ samupārjitam| teṣāṃ bhaktirbhavecchuddhā devadeve janārdane||

सुलभं जाह्नवी स्नानं तथेवातिथिपूजनम। सुलभाः सर्वयज्ञाश्च विष्णुभक्तिः सुदुर्लभा।।

sulabhaṃ jāhnavī snānaṃ tathevātithipūjanam| sulabhāḥ sarvayajñāśca viṣṇubhaktiḥ sudurlabhā||

दुर्लभा तुलसीसेवा दुर्लभः संगमः सताम। सर्वभूतदया वापि सुलभा यस्य कस्य चित।।

durlabhā tulasīsevā durlabhaḥ saṃgamaḥ satām| sarvabhūtadayā vāpi sulabhā yasya kasya cit||

सत्संगस्तुलसीसेबा हरिभक्तिश्च दुर्लभा।।

satsaṃgastulasīsebā haribhaktiśca durlabhā||

दुर्लभं प्राप्यं मानुष्यं न तथा गमयेद बुधः। अर्चयेद्धि जगन्नाथं सारमेतद्द्विजोत्तम।।

durlabhaṃ prāpyaṃ mānuṣyaṃ na tathā gamayed budhaḥ| arcayeddhi jagannāthaṃ sārametaddvijottama||

तर्त्तुं यदीच्छति जनो दुस्तरं भवसागरम। हरिभक्तिपरो भूयादेतदेव रसायनम।।

tarttuṃ yadīcchati jano dustaraṃ bhavasāgaram| haribhaktiparo bhūyādetadeva rasāyanam||

भ्रातराश्रय गोविन्दं मा विलंबं कुरु प्रिय। आसन्नमेव नगरं कृतान्तस्य हि दृश्यते।।

bhrātarāśraya govindaṃ mā vilaṃbaṃ kuru priya| āsannameva nagaraṃ kṛtāntasya hi dṛśyate||

नारायणं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम। समर्चयस्व विप्रेन्द्र यदि भुक्तिमभीप्ससि।।

nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ sarvakāraṇakāraṇam| samarcayasva viprendra yadi bhuktimabhīpsasi||

सर्वाधार सर्वयोनिं सर्वान्तर्यामिणं विभुम। ये प्रपन्ना महात्मानस्ते कृतार्था न संशयः।।

sarvādhāra sarvayoniṃ sarvāntaryāmiṇaṃ vibhum| ye prapannā mahātmānaste kṛtārthā na saṃśayaḥ||

ते वन्द्यास्ते प्रपूज्याश्च नमस्कार्या विशेषतः। येरऽचयन्ति महाविष्णुं प्रणतार्तिप्रणाशनम।।

te vandyāste prapūjyāśca namaskāryā viśeṣataḥ| yer'cayanti mahāviṣṇuṃ praṇatārtipraṇāśanam||

ये विष्णुभक्ता निष्कामा यञ्जति परमेश्वरम। त्रिःसप्तकुलसंयुक्ता स्ते यान्ति हरिमन्दिरम।।

ye viṣṇubhaktā niṣkāmā yañjati parameśvaram| triḥsaptakulasaṃyuktā ste yānti harimandiram||

विष्णुभक्ताय यो दद्यान्निष्कामाय महात्मने। पानीयं वा फलं वापि स एव भगवत्प्रियः।।

viṣṇubhaktāya yo dadyānniṣkāmāya mahātmane| pānīyaṃ vā phalaṃ vāpi sa eva bhagavatpriyaḥ||

विष्णुभक्तिपराणां तु शुश्रूषां कुर्वते तु ये। ते यान्ति विष्णुभुवनं यावदाभूतसंप्लवम।।

viṣṇubhaktiparāṇāṃ tu śuśrūṣāṃ kurvate tu ye| te yānti viṣṇubhuvanaṃ yāvadābhūtasaṃplavam||

ये यञ्जति स्पृहाशून्या हरिभक्तान हरिं तथा। त एव भुवनं सर्वं पुंनति स्वाङ्घ्रिपांशुना।।

ye yañjati spṛhāśūnyā haribhaktān hariṃ tathā| ta eva bhuvanaṃ sarvaṃ puṃnati svāṅghripāṃśunā||

देवपूजापरो यस्य गृहे वसति सर्वदा। तत्रैव सर्वदेवाश्च तिष्टन्ति श्रीहरिस्तथा।।

devapūjāparo yasya gṛhe vasati sarvadā| tatraiva sarvadevāśca tiṣṭanti śrīharistathā||

पूज्यमाना च तुलसी यस्य तिष्टति वेश्मनि। तत्र सर्वाणि श्रेयांसि वर्द्धत्यहरहर्द्विज।।

pūjyamānā ca tulasī yasya tiṣṭati veśmani| tatra sarvāṇi śreyāṃsi varddhatyaharahardvija||

शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्टति केशवः। न बाधन्ते ग्रहास्तत्र भूतवेताल कादयः।।

śālagrāmaśilārūpī yatra tiṣṭati keśavaḥ| na bādhante grahāstatra bhūtavetāla kādayaḥ||

शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थं तत्तपोवनम। यतः संनिहितस्तत्र भगवान्मधुसूदनः।।

śālagrāmaśilā yatra tattīrthaṃ tattapovanam| yataḥ saṃnihitastatra bhagavānmadhusūdanaḥ||

यद्गृहे नास्ति देवर्षे शालग्रामशिलार्चनम। श्मशानसदृशं विद्यात्तद गृहं शुभवार्जितम।।

yadgṛhe nāsti devarṣe śālagrāmaśilārcanam| śmaśānasadṛśaṃ vidyāttada gṛhaṃ śubhavārjitam||

सांगा वेदास्तथा सर्वे विष्णोरूपं प्रकीर्तितम।।

sāṃgā vedāstathā sarve viṣṇorūpaṃ prakīrtitam||

भक्त्या कुर्वन्ति ये विष्णोः प्रदक्षिणचतुष्टयम। ते ऽपि यान्ति परं स्थानं सर्वकर्मनिबर्हणम।।

bhaktyā kurvanti ye viṣṇoḥ pradakṣiṇacatuṣṭayam| te 'pi yānti paraṃ sthānaṃ sarvakarmanibarhaṇam||

अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने। यां शृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vibhūtiṃ vaiṣṇavīṃ mune| yāṃ śṛṇvatāṃ kīrtayatāṃ sadyaḥ pāpakṣayo bhavet||

वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः। संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय।।

vaivasvateṃ'tare pūrvaṃ śakrasya ca bṛhaspateḥ| saṃvādaḥ sumahānāsīttaṃ vakṣyāmi niśāmaya||

एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः। अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत।।

ekadā sarvabhogāḍhyo vibudhaiḥ parivāritaḥ| apsarogaṇasaṃkīrṇo bṛhaspatimabhāṣata||

बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद। अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो।।

bṛhaspate mahābhāga sarvatattvārthakovida| atītabrahmaṇaḥ kalpe sṛṣṭiḥ kīdṛgvidhā prabho||

इन्द्रस्तु कीदृशः प्रोक्तो विवुधाः कीदृशाः स्मृताः। तेषां च कीदृशं कर्म यथावद्वक्तुमर्हसि।।

indrastu kīdṛśaḥ prokto vivudhāḥ kīdṛśāḥ smṛtāḥ| teṣāṃ ca kīdṛśaṃ karma yathāvadvaktumarhasi||

न ज्ञायते मया शक्र पूर्वेद्युश्चरितं विधेः। वर्तमानदिनस्यापि दुर्ज्ञेयं प्रतिभाति मे।।

na jñāyate mayā śakra pūrvedyuścaritaṃ vidheḥ| vartamānadinasyāpi durjñeyaṃ pratibhāti me||

मनवः समतीताश्च तान्वक्तुमपि न क्षमः। यो विजानाति तं ते ऽद्य कथयामि निशामय।।

manavaḥ samatītāśca tānvaktumapi na kṣamaḥ| yo vijānāti taṃ te 'dya kathayāmi niśāmaya||

सुधर्म इति विख्यातः कश्चिदास्ते पुरे तव। भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च ब्रह्मलोकादिहागतः।।

sudharma iti vikhyātaḥ kaścidāste pure tava| bhuñjāno divyabhogāṃśca brahmalokādihāgataḥ||

स वा एत द्विजानाति कथयामि निशामय। एवमुक्तस्तु गुरुणा शक्रस्तेन समन्वितः।।

sa vā eta dvijānāti kathayāmi niśāmaya| evamuktastu guruṇā śakrastena samanvitaḥ||

देवतागणसंकीर्णः सुधर्मनिलयं ययौ।।

devatāgaṇasaṃkīrṇaḥ sudharmanilayaṃ yayau||

समागतं देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितम। दृष्ट्वा यथार्हं देवर्षे पूजयामास सादरम।।

samāgataṃ devapatiṃ bṛhaspatisamanvitam| dṛṣṭvā yathārhaṃ devarṣe pūjayāmāsa sādaram||

सुधर्मेणार्चितः शङ्क्रो दृष्ट्वा तच्छ्रियमुत्तमाम। मनसा विस्मयाविष्टः प्रोवाच विनयान्वितः।।

sudharmeṇārcitaḥ śaṅkro dṛṣṭvā tacchriyamuttamām| manasā vismayāviṣṭaḥ provāca vinayānvitaḥ||

अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तान्तं वेत्सि चेद्बुध। तदाख्याहि समायात एतत्प्रष्टुं सयाजकः।।

atītabrahmakalpasya vṛttāntaṃ vetsi cedbudha| tadākhyāhi samāyāta etatpraṣṭuṃ sayājakaḥ||

गतनिद्रांश्च देवांश्च येन जानासि सुव्रत। तद्वदस्वाधिकः कस्मादस्मद्भ्यो ऽपि दिवि स्थितः।।

gatanidrāṃśca devāṃśca yena jānāsi suvrata| tadvadasvādhikaḥ kasmādasmadbhyo 'pi divi sthitaḥ||

तेजसायशसा कीर्त्या ज्ञानेन च परन्तप। दानेन वा तपोभिर्वा कथमेतादृशः प्रभो।।

tejasāyaśasā kīrtyā jñānena ca parantapa| dānena vā tapobhirvā kathametādṛśaḥ prabho||

इत्युक्तो देवराजेन सुधर्मा प्रहसंस्तदा। प्रोवाच विनयाविष्टः पूर्ववृत्तं यथाविधि।।

ityukto devarājena sudharmā prahasaṃstadā| provāca vinayāviṣṭaḥ pūrvavṛttaṃ yathāvidhi||

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते। एकस्मिन दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश।।

caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate| ekasmin divase śakra manavaśca caturdaśa||

इन्द्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक। इन्द्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव।।

indrāścaturdaśa proktā devāśca vividhāḥ pṛthak| indrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ manvādīnāṃ ca vāsava||

तुल्यता तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च। तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहितः।।

tulyatā tejasā lakṣmyā prabhāveṇa balena ca| teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ||

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषस्तथा। उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा।।

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ tataḥ svārociṣastathā| uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā||

वैवस्वतो मनुश्चैव सूर्यसावर्णिरष्टमः। नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः।।

vaivasvato manuścaiva sūryasāvarṇiraṣṭamaḥ| navamo dakṣasāvarṇiḥ sarvadevahite rataḥ||

दशमो ब्रह्मसावर्णिर्द्धर्मसावर्णिकस्ततः। ततस्तु रुद्रसावर्णी रोचमानस्ततः स्मृतः।।

daśamo brahmasāvarṇirddharmasāvarṇikastataḥ| tatastu rudrasāvarṇī rocamānastataḥ smṛtaḥ||

भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्त एते हि मनवः स्मृताः। देवानिन्द्रांश्च वक्ष्यामि शृणुष्व विबुधर्षभ।।

bhautyaścaturdaśaḥ prokta ete hi manavaḥ smṛtāḥ| devānindrāṃśca vakṣyāmi śṛṇuṣva vibudharṣabha||

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेंऽतरे। शचीपतिः समाख्यातस्तेषामिन्द्रो महापतिः।।

yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuveṃ'tare| śacīpatiḥ samākhyātasteṣāmindro mahāpatiḥ||

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेंऽतरे। विपश्चिन्नाम देवेन्द्रं सर्वसंपत्समन्वितः।।

pārāvatāśca tuṣitā devāḥ svārociṣeṃ'tare| vipaścinnāma devendraṃ sarvasaṃpatsamanvitaḥ||

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाय प्रर्तदनाः। तेषामिन्द्रः सुशान्तिश्च तृतीये परिकीर्तितः।।

sudhāmānastathā satyāḥ śivāścāya prartadanāḥ| teṣāmindraḥ suśāntiśca tṛtīye parikīrtitaḥ||

सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा। तेषामिन्द्रः शिवः प्रोक्तः शक्रस्तामसकेंऽतरे। विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः।।

sutāḥ pārāharāścaiva sutyāścāsudhiyastathā| teṣāmindraḥ śivaḥ proktaḥ śakrastāmasakeṃ'tare| vibhānāmā devapatiḥ pañcamaḥ parikīrtitaḥ||

अमिताभादयो देवाः षष्ठे ऽपि च तथा शृणु। आर्याद्या विबुधाः प्रोक्तास्तेषा मिन्द्रो मनोजवः।।

amitābhādayo devāḥ ṣaṣṭhe 'pi ca tathā śṛṇu| āryādyā vibudhāḥ proktāsteṣā mindro manojavaḥ||

आदित्यवसुरुद्राद्या देवा वैवस्वतंऽतरे। इन्द्रः पुरन्दरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः।।

ādityavasurudrādyā devā vaivasvataṃ'tare| indraḥ purandaraḥ proktaḥ sarvakāmasamanvitaḥ||

अप्रमेयाश्च विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः। विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिन्द्रो बलिः स्मृतः।।

aprameyāśca vibudhāḥ sutapādyāḥ prakīrtitāḥ| viṣṇupūjāprabhāveṇa teṣāmindro baliḥ smṛtaḥ||

पाराद्या नवमे देवा इन्द्रश्चाद्भुत उच्यते। सुवासनाद्या विबुधा दशमे परिकीर्तिताः।।

pārādyā navame devā indraścādbhuta ucyate| suvāsanādyā vibudhā daśame parikīrtitāḥ||

शान्तिर्नाम च तत्रेन्द्रः सर्वभोगसमन्वितः। विहॄङ्गॄमाद्या देवाश्च तेषामिन्द्रो वृषः स्मृतः।।

śāntirnāma ca tatrendraḥ sarvabhogasamanvitaḥ| vihṝṅgṝmādyā devāśca teṣāmindro vṛṣaḥ smṛtaḥ||

एकादशे द्वादशे तु निबोधकथायामि ते। क्रभुवनामा च देवेन्द्रो हरिनाभास्तथा सुराः।।

ekādaśe dvādaśe tu nibodhakathāyāmi te| krabhuvanāmā ca devendro harinābhāstathā surāḥ||

सुत्रामाद्यास्तथा देवास्त्रयोदशतमे ऽन्तरे। दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिन्द्रः प्रकीर्तितः।।

sutrāmādyāstathā devāstrayodaśatame 'ntare| divaspatirmahāvīryasteṣāmindraḥ prakīrtitaḥ||

चतुर्दशे चाक्षुपाद्या देवा इन्द्रः शुचिः स्मृतः। एवं ते मनवः प्रोक्ता इन्द्रा देवाश्च तत्त्वतः।।

caturdaśe cākṣupādyā devā indraḥ śuciḥ smṛtaḥ| evaṃ te manavaḥ proktā indrā devāśca tattvataḥ||

एकस्मिन्ब्रह्मदिवसे स्वाधिकारं प्रभुञ्जते।।

ekasminbrahmadivase svādhikāraṃ prabhuñjate||

लेकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधा स्मृता। कर्त्तारो बहवः संति तत्संख्यां वेत्ति कोविदः।।

lekeṣu sarvasargeṣu sṛṣṭirekavidhā smṛtā| karttāro bahavaḥ saṃti tatsaṃkhyāṃ vetti kovidaḥ||

मयि स्थिते ब्रह्मलोके ब्रह्माणां बहवो गताः। तेषां संख्या न संख्यातु शक्तो ऽस्म्यद्य द्विजोत्तम।।

mayi sthite brahmaloke brahmāṇāṃ bahavo gatāḥ| teṣāṃ saṃkhyā na saṃkhyātu śakto 'smyadya dvijottama||

स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं शृणुष्व मे। चत्वारो मनवो ऽतीता मम श्रीश्चातिविस्तरा।।

svargalokamapi prāpya yāvatkālaṃ śṛṇuṣva me| catvāro manavo 'tītā mama śrīścātivistarā||

स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो। ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं शृणुष्व मे।।

sthātavyaṃ ca mayātraiva yugakoṭiśataṃ prabho| tataḥ paraṃ gamiṣyāmi karmabhūmiṃ śṛṇuṣva me||

मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत। वदतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम।।

mayā kṛtaṃ purā karma vakṣyāmi tava suvrata| vadatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvapāpapraṇāśanam||

अहमांस पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः। स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः।।

ahamāṃsa purā śakra gṛdhraḥ pāpo viśeṣataḥ| sthitaśca bhūmibhāge vai amedhyāmiṣabhojanaḥ||

एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो। पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहाङ्गणे।।

ekadāhaṃ viṣṇugṛhe prākāre saṃsthitaḥ prabho| patito vyādhaśastreṇa sāyaṃ viṣṇorgṛhāṅgaṇe||

मयि कण्ठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः। जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चरन्द्रुतः।।

mayi kaṇṭhagataprāṇe bhaṣaṇo māṃsalolupaḥ| jagrāha māṃ svavakreṇa śvabhiranyaiścarandrutaḥ||

वहन्मां स्वमुखेनैव भीतो ऽन्यैर्भषणैस्तथा। गतः प्रदक्षिणा कारं विष्णोस्तन्मन्दिरं प्रभो।।

vahanmāṃ svamukhenaiva bhīto 'nyairbhaṣaṇaistathā| gataḥ pradakṣiṇā kāraṃ viṣṇostanmandiraṃ prabho||

तेनैव तुष्टिमापन्नो ह्यन्तरात्मा जगन्मयः। मम चापि शुनश्चापि दत्तावन्परमं पदम।।

tenaiva tuṣṭimāpanno hyantarātmā jaganmayaḥ| mama cāpi śunaścāpi dattāvanparamaṃ padam||

प्रदक्षिणा कारतया गतस्यापीदृं फलम। संप्राप्तं विबुधश्रेष्ठ किं पुनः सम्यगर्चनात।।

pradakṣiṇā kāratayā gatasyāpīdṛṃ phalam| saṃprāptaṃ vibudhaśreṣṭha kiṃ punaḥ samyagarcanāt||

इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना। मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजा रतो ऽभवत।।

ityukto devarājastu sudharmeṇa mahātmanā| manasā prītimāpanno haripūjā rato 'bhavat||

तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः। समर्चयन्ति देवेशं नारायणमनामयम। तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः।।

tathāpi nirjarāḥ sarve bhārate janmalipsavaḥ| samarcayanti deveśaṃ nārāyaṇamanāmayam| tānarcayanti satataṃ brahmādyā devatāgaṇāḥ||

नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहणाम। कथं भवत्युग्रभवस्य बन्धस्तत्सङ्गलुब्धा यदि मुक्तिभाजः।।

nārāyaṇānusmaraṇodyatānāṃ mahātmanāṃ tyaktaparigrahaṇām| kathaṃ bhavatyugrabhavasya bandhastatsaṅgalubdhā yadi muktibhājaḥ||

ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयन्ति। ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियान्ति हृष्टाः।।

ye mānavāḥ pratidinaṃ parimuktasaṅgā nārāyaṇaṃ garuḍavāhanamarcayanti| te sarvapāpanikaraiḥ parito vimuktā viṣṇoḥ padaṃ śubhataraṃ pratiyānti hṛṣṭāḥ||

ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरन्ति। ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबन्ति।।

ye mānavā vigatarāgaparāvarajñā nārāyaṇaṃ suraguruṃ satataṃ smaranti| dhyānena tena hatakilbiṣacetanāste mātuḥ payodhararasaṃ na punaḥ pibanti||

ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषाः कृष्णाङ्घ्रपद्मभजने रतचेतनाश्च। ते वा पुंनति च जगन्ति शरीरसंगात संभाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः।।

ye mānavā harikathāśravaṇāstadoṣāḥ kṛṣṇāṅghrapadmabhajane ratacetanāśca| te vā puṃnati ca jaganti śarīrasaṃgāt saṃbhāṣaṇādapi tato harireva pūjyaḥ||

हरिपूजापरा यत्र महान्तः शुद्धबुद्धयः। तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज।।

haripūjāparā yatra mahāntaḥ śuddhabuddhayaḥ| tatraiva sakalaṃ bhadraṃ yathā nimne jalaṃ dvija||

हरिरेव परो बन्धुर्हरिरेव परा गतिः। हरिरेव ततः पूज्यो यतश्चेतन्यकारणम।।

harireva paro bandhurharireva parā gatiḥ| harireva tataḥ pūjyo yataścetanyakāraṇam||

स्वर्गापवर्गफलदं सदानन्दं निरामयम। पृज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति।।

svargāpavargaphaladaṃ sadānandaṃ nirāmayam| pṛjyasya muniśreṣṭha paraṃ śreyo bhaviṣyati||

पूजयन्ति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः। तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान प्रयच्छति।।

pūjayanti hariṃ ye tu niṣkāmāḥ śuddhamānasāḥ| teṣāṃ viṣṇuḥ prasannātmā sarvānkāmān prayacchati||

यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः। स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम।।

yastvetacchṛṇuyādvāpi paṭhedvā susamāhitaḥ| sa prāpnotyaśvamedhasya phalaṃ munivarottama||

इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज। संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते।।

ityetatte samākhyātaṃ haripūjāphalaṃ dvija| saṃkocavistarābhyāṃ tu kimanyatkathayāmi te||

आख्यातं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थ कोविद। इदानीं श्रोतुमिच्छामि युगानां स्थितिलक्षणम।।

ākhyātaṃ bhavatā sarvaṃ mune tattvārtha kovida| idānīṃ śrotumicchāmi yugānāṃ sthitilakṣaṇam||

साधु साधु महाप्राज्ञ मुने लोकोपकारक। युगधर्मान्प्रबक्ष्यामि सर्वलोकोपकारकान।।

sādhu sādhu mahāprājña mune lokopakāraka| yugadharmānprabakṣyāmi sarvalokopakārakān||

धर्मो विवृद्धिमायाति काले कस्मिंश्चिदुत्तम। तथा विनासमायाति धरंम एव महीतले।।

dharmo vivṛddhimāyāti kāle kasmiṃściduttama| tathā vināsamāyāti dharṃma eva mahītale||

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम। दिव्यैर्द्वादशभिर्ज्ञेयं वत्सरैस्तत्र सत्तम।।

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam| divyairdvādaśabhirjñeyaṃ vatsaraistatra sattama||

संध्यासन्ध्यांशयुक्तानि युगानि सदृशानि वै। कालतो वेदितव्यानि इत्युक्तं तत्त्वा दर्शिभिः।।

saṃdhyāsandhyāṃśayuktāni yugāni sadṛśāni vai| kālato veditavyāni ityuktaṃ tattvā darśibhiḥ||

आद्ये कृतयुगं प्राहुस्ततस्त्रेताविधानकम। ततश्च द्वापरं प्राहुः कलिमन्त्यं विदुः क्रमात।।

ādye kṛtayugaṃ prāhustatastretāvidhānakam| tataśca dvāparaṃ prāhuḥ kalimantyaṃ viduḥ kramāt||

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। नासन्कृतयुगे विप्र सर्वे देवसमाः स्मृताः।।

devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ| nāsankṛtayuge vipra sarve devasamāḥ smṛtāḥ||

सर्वे हृष्टाश्च धर्मिष्टा न तत्र क्रयविक्रयौ। वेदानां च विभागश्च न युगे कृतसंज्ञके।।

sarve hṛṣṭāśca dharmiṣṭā na tatra krayavikrayau| vedānāṃ ca vibhāgaśca na yuge kṛtasaṃjñake||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्वाचारतत्पराः। सदा नारायणपरास्तपोध्यानपरायणाः।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ svācāratatparāḥ| sadā nārāyaṇaparāstapodhyānaparāyaṇāḥ||

कामादिदोषनिर्मुक्ताः शमादिगुणतत्पराः। धर्मसाधनचित्ताश्च गतासूया अदांभिकाः।।

kāmādidoṣanirmuktāḥ śamādiguṇatatparāḥ| dharmasādhanacittāśca gatāsūyā adāṃbhikāḥ||

सत्यवाक्यरताः सर्वे चतुराश्रमधर्मिणः। वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वशास्त्रविचक्षणाः।।

satyavākyaratāḥ sarve caturāśramadharmiṇaḥ| vedādhyayanasaṃpannāḥ sarvaśāstravicakṣaṇāḥ||

चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोनिना। अकामफलसंयोगाः प्रयान्ति परमां गतिम।।

caturāśramayuktena karmaṇā kālayoninā| akāmaphalasaṃyogāḥ prayānti paramāṃ gatim||

नारायणः कृतयुगे शुक्लवर्णः सुनिर्मलः। त्रेताधर्मान्प्रवक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहितः।।

nārāyaṇaḥ kṛtayuge śuklavarṇaḥ sunirmalaḥ| tretādharmānpravakṣyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ||

धर्मः पाण्डुरतां याति त्रेतायां मुनिसत्तम। हरिस्तु रक्तातां याति किञ्चित्क्लेशान्विता जनाः।।

dharmaḥ pāṇḍuratāṃ yāti tretāyāṃ munisattama| haristu raktātāṃ yāti kiñcitkleśānvitā janāḥ||

क्रियायोगरताः सर्वे यज्ञकर्मसु निष्टिताः। सत्यव्रता ध्यानपराः सदाध्यानपरायणाः।।

kriyāyogaratāḥ sarve yajñakarmasu niṣṭitāḥ| satyavratā dhyānaparāḥ sadādhyānaparāyaṇāḥ||

द्विपादो वर्तते धर्मो द्वापरे च मुनीश्वर। हरिः पीतत्वमायाति वेदश्चापि विभज्यते।।

dvipādo vartate dharmo dvāpare ca munīśvara| hariḥ pītatvamāyāti vedaścāpi vibhajyate||

असत्यनिरताश्चापि केचित्तत्र द्विजोत्तमाः। ब्राह्मणाद्याश्च वर्णाः स्युः केचिद्रागादिदुर्गुणाः।।

asatyaniratāścāpi kecittatra dvijottamāḥ| brāhmaṇādyāśca varṇāḥ syuḥ kecidrāgādidurguṇāḥ||

केचित्स्वर्गापवर्गार्थं विप्रयज्ञान्प्रकुर्वते। केचिद्धनादिकामाश्च केचित्कल्मषचेतसः।।

kecitsvargāpavargārthaṃ viprayajñānprakurvate| keciddhanādikāmāśca kecitkalmaṣacetasaḥ||

धर्माधर्मौं समौ स्यातां द्वापरे विप्रसत्तम। अधर्मस्य प्रभावेण क्षीयन्ते च प्रजास्तथा।।

dharmādharmauṃ samau syātāṃ dvāpare viprasattama| adharmasya prabhāveṇa kṣīyante ca prajāstathā||

अल्पायुषो भविष्यन्ति केचिञ्चापि मुनीश्वर। केचित्पुण्यरतान दृष्ट्वा असूयां विप्र कुर्वते।।

alpāyuṣo bhaviṣyanti keciñcāpi munīśvara| kecitpuṇyaratān dṛṣṭvā asūyāṃ vipra kurvate||

कलिस्थितिं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः। धर्मः कलियुगे प्राप्ते पादेनैकेन वर्तते।।

kalisthitiṃ pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva samāhitaḥ| dharmaḥ kaliyuge prāpte pādenaikena vartate||

तामसं युगमासाद्य हरिः कृष्णत्वमेति च। यः कश्चिदपि धर्मात्मा यज्ञाचारान्करोति च।।

tāmasaṃ yugamāsādya hariḥ kṛṣṇatvameti ca| yaḥ kaścidapi dharmātmā yajñācārānkaroti ca||

यः कश्चिदपि पुण्यात्मा क्रियायोगरतो भवेत। नरं धर्मरतं दृष्ट्वा सर्वे ऽसूयां प्रकुर्वते।।

yaḥ kaścidapi puṇyātmā kriyāyogarato bhavet| naraṃ dharmarataṃ dṛṣṭvā sarve 'sūyāṃ prakurvate||

व्रताचाराः प्रणश्यन्ति ज्ञानयज्ञादयस्तथा। उपद्रवा भविष्यन्ति ह्यधर्मस्य प्रवतनात।।

vratācārāḥ praṇaśyanti jñānayajñādayastathā| upadravā bhaviṣyanti hyadharmasya pravatanāt||

असूयानिरताः सर्वे दंभाचारपरायणाः। प्रजाश्चाल्पायुषः सर्वा भविष्यन्ति कलौ युगे।।

asūyāniratāḥ sarve daṃbhācāraparāyaṇāḥ| prajāścālpāyuṣaḥ sarvā bhaviṣyanti kalau yuge||

युगधर्माः समाख्यातास्त्वया संक्षेपतो मुने। कलिं विस्तरतो ब्रूहि त्वं हि धर्मविदां वरः।।

yugadharmāḥ samākhyātāstvayā saṃkṣepato mune| kaliṃ vistarato brūhi tvaṃ hi dharmavidāṃ varaḥ||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चमुनिसत्तम। किमाहाराः किमाचाराः भविष्यन्ति कलौ युगे।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścamunisattama| kimāhārāḥ kimācārāḥ bhaviṣyanti kalau yuge||

शृणुष्व मुनिशार्दूल सर्वलोकोपकारक। कलिधर्मान्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम।।

śṛṇuṣva muniśārdūla sarvalokopakāraka| kalidharmānpravakṣyāmi vistareṇa yathātatham||

सर्वे धर्मा विनश्यन्ति कृष्णे कृष्णत्वमागते। तस्मात्कलिर्महाघोरः सर्वपातकसंकरः।।

sarve dharmā vinaśyanti kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate| tasmātkalirmahāghoraḥ sarvapātakasaṃkaraḥ||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः। घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजा वेदपराङ्मुखाः।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā dharmaparāṅmukhāḥ| ghore kaliyuge prāpte dvijā vedaparāṅmukhāḥ||

व्याजधर्मरताः सर्वे असूयानिरतास्तथा। वृथाहॄङ्कारदुष्टाश्च सत्यहीनाश्च पण्डिताः।।

vyājadharmaratāḥ sarve asūyāniratāstathā| vṛthāhṝṅkāraduṣṭāśca satyahīnāśca paṇḍitāḥ||

अहमेवाधिक इति सर्वे ऽपि विवदन्ति च। अधर्मलोलुपाः सर्वले तथा वैतंहिका नराः।।

ahamevādhika iti sarve 'pi vivadanti ca| adharmalolupāḥ sarvale tathā vaitaṃhikā narāḥ||

अतः स्वल्पायुषः सर्वे भविष्यन्ति कलौ युगे। अल्पायुष्ट्वान्मनुष्याणां न विद्याग्रहणं द्विज।।

ataḥ svalpāyuṣaḥ sarve bhaviṣyanti kalau yuge| alpāyuṣṭvānmanuṣyāṇāṃ na vidyāgrahaṇaṃ dvija||

विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्तते पुनः। व्यात्क्रमेण प्रजाः सर्वा म्नियन्ते पापतत्पराः।।

vidyāgrahaṇaśūnyatvādadharmo vartate punaḥ| vyātkrameṇa prajāḥ sarvā mniyante pāpatatparāḥ||

ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यन्ते परस्परम। कामक्रोधपरा मूढा वृथासंतापपीडिताः।।

brāhmaṇādyāstathā varṇāḥ saṃkīryante parasparam| kāmakrodhaparā mūḍhā vṛthāsaṃtāpapīḍitāḥ||

शूद्रतुल्या भविष्यन्ति सर्वे वर्णा कलौ युगे। उत्तमा नीचतां यान्ति नीचाश्चोत्तमतां तथा।।

śūdratulyā bhaviṣyanti sarve varṇā kalau yuge| uttamā nīcatāṃ yānti nīcāścottamatāṃ tathā||

राजनो द्रव्यनिरतास्तथा ह्यन्यायवर्त्तिनः। पीडयन्ति प्रजाश्चैव करैरत्यर्थयोजितैः।।

rājano dravyaniratāstathā hyanyāyavarttinaḥ| pīḍayanti prajāścaiva karairatyarthayojitaiḥ||

शववाहाभविष्यन्ति शूद्राणां च द्विजातयः। धर्मस्त्रीष्वपि गच्छन्ति पतयो जारधर्मिणः।।

śavavāhābhaviṣyanti śūdrāṇāṃ ca dvijātayaḥ| dharmastrīṣvapi gacchanti patayo jāradharmiṇaḥ||

द्विषन्ति पितरं पुत्रा भर्तारं च स्त्रियो ऽखिलाः। परिस्त्रीनिरतः सर्वे परद्रव्यपरायणाः।।

dviṣanti pitaraṃ putrā bhartāraṃ ca striyo 'khilāḥ| paristrīnirataḥ sarve paradravyaparāyaṇāḥ||

मत्स्यामिषेण जीवन्ति दुहॄन्तश्चाप्यजीविकाम। घोरे कलियुगे विप्र सर्वे पापरता जनाः।।

matsyāmiṣeṇa jīvanti duhṝntaścāpyajīvikām| ghore kaliyuge vipra sarve pāparatā janāḥ||

सतामसूयानिरतां उपहासं प्रकुर्वते। सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यन्ति चौषधीः।।

satāmasūyāniratāṃ upahāsaṃ prakurvate| sarittīreṣu kuddālairvāpayiṣyanti cauṣadhīḥ||

पृथ्वी निष्फलतां याति बीजं पुष्पं विनश्यति। वेश्यालावंयशीलेषु स्पृहा कुर्वन्ति योषितः।।

pṛthvī niṣphalatāṃ yāti bījaṃ puṣpaṃ vinaśyati| veśyālāvaṃyaśīleṣu spṛhā kurvanti yoṣitaḥ||

धर्मविक्रयिणो विप्राः स्त्रियश्च भगविक्रयाः। वेदविक्रयकाश्चान्ये शूद्राचाररता द्विजाः।।

dharmavikrayiṇo viprāḥ striyaśca bhagavikrayāḥ| vedavikrayakāścānye śūdrācāraratā dvijāḥ||

साधूनां विधवानां च वित्तान्य पहरन्ति च। न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा द्रव्यलोलुपाः।।

sādhūnāṃ vidhavānāṃ ca vittānya paharanti ca| na vratāni cariṣyanti brāhmaṇā dravyalolupāḥ||

धर्माचारं परित्यज्य वृथावादैर्विषज्जिताः। द्विजाः कुर्वन्ति दंभार्थं पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः।।

dharmācāraṃ parityajya vṛthāvādairviṣajjitāḥ| dvijāḥ kurvanti daṃbhārthaṃ pitṛśrāddhādikāḥ kriyāḥ||

अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छन्ति नराधमाः। दुग्धलोभनिमित्तेन गोषु प्रीतिं च कुर्वते।।

apātreṣveva dānāni prayacchanti narādhamāḥ| dugdhalobhanimittena goṣu prītiṃ ca kurvate||

न कुर्वन्ति तथा विप्राः स्नानशौचादिकाः क्रियाः। अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छन्ति नराधमाः।।

na kurvanti tathā viprāḥ snānaśaucādikāḥ kriyāḥ| apātreṣveva dānāni prayacchanti narādhamāḥ||

साधुनिन्दापराश्चैव विप्रनिन्दापरास्तथा। न कस्यापि मनो विप्र विष्णुभक्तिपरं भवेत।।

sādhunindāparāścaiva vipranindāparāstathā| na kasyāpi mano vipra viṣṇubhaktiparaṃ bhavet||

यज्विनश्च द्विजानैव धनार्थराजकिङ्कराः। ताडयन्ति द्विजान्दुष्टाः कृष्णे कृष्णत्वमागते।।

yajvinaśca dvijānaiva dhanārtharājakiṅkarāḥ| tāḍayanti dvijānduṣṭāḥ kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate||

दानहीना नराः सर्वे घोरे कलियुगे मुने। प्रतिग्रहं प्रकुर्वन्ति पतितानामपि द्विजाः।।

dānahīnā narāḥ sarve ghore kaliyuge mune| pratigrahaṃ prakurvanti patitānāmapi dvijāḥ||

कलेः प्रथमपादे ऽपि विंनिन्दन्ति हरिं नराः। युगान्ते च हरेर्नाम नैवकश्चिद्वदिष्यति।।

kaleḥ prathamapāde 'pi viṃnindanti hariṃ narāḥ| yugānte ca harernāma naivakaścidvadiṣyati||

शूद्रस्त्रीसंगनिरता विधवासंगलोलुपाः। शूद्रान्नभोगनिरता भविष्यन्ति कलौ द्विजाः।।

śūdrastrīsaṃganiratā vidhavāsaṃgalolupāḥ| śūdrānnabhoganiratā bhaviṣyanti kalau dvijāḥ||

विहाय वेदसन्मार्गं कुपथाचारसंगताः। पाषण्डाश्चभविशष्यन्तिचतुराश्रमनिन्दकाः।।

vihāya vedasanmārgaṃ kupathācārasaṃgatāḥ| pāṣaṇḍāścabhaviśaṣyanticaturāśramanindakāḥ||

न चद्विजा तिशुश्रूषां कुर्वन्ति चरणोद्भवाः। द्विजातिधर्मान्गृह्णन्ति पाखण्डलिङ्गिनो ऽधमाः।।

na cadvijā tiśuśrūṣāṃ kurvanti caraṇodbhavāḥ| dvijātidharmāngṛhṇanti pākhaṇḍaliṅgino 'dhamāḥ||

काषायपरिवीताश्च जटिला भस्मधूलिताः। शूद्राधर्मान्प्रवक्ष्यन्ती कूटयुक्तपरायणाः।।

kāṣāyaparivītāśca jaṭilā bhasmadhūlitāḥ| śūdrādharmānpravakṣyantī kūṭayuktaparāyaṇāḥ||

द्विजाःस्वाचारमुतःसृज्यचपरपाकान्नभोजिनः। भविष्यन्तिदुरात्मानः शूद्राः प्रव्रजितास्तथा।।

dvijāḥsvācāramutḥsṛjyacaparapākānnabhojinaḥ| bhaviṣyantidurātmānaḥ śūdrāḥ pravrajitāstathā||

उत्कोचजीविनस्तत्र भविष्यन्ति कलौ मुने। धर्मटीनास्तु पाषण्डा कापाला भिक्षवो ऽधमाः।।

utkocajīvinastatra bhaviṣyanti kalau mune| dharmaṭīnāstu pāṣaṇḍā kāpālā bhikṣavo 'dhamāḥ||

धर्मविध्वंसशीलानां द्विजानां द्विजसत्तम। शूद्रा धर्मान्प्रवक्ष्यन्तिह्यधिरुह्योत्तमासनम।।

dharmavidhvaṃsaśīlānāṃ dvijānāṃ dvijasattama| śūdrā dharmānpravakṣyantihyadhiruhyottamāsanam||

एते चान्येच बहवो नग्नरक्तपटादिकाः। पाषण्डाः प्रचारिष्यन्ति प्रायो वेदविदूषकाः।।

ete cānyeca bahavo nagnaraktapaṭādikāḥ| pāṣaṇḍāḥ pracāriṣyanti prāyo vedavidūṣakāḥ||

गीतवादित्रकुशलाः क्षुद्रधर्मसमाश्रयाः। भविष्यन्तिकलौ प्रायो धर्मविध्वंसका नराः।।

gītavāditrakuśalāḥ kṣudradharmasamāśrayāḥ| bhaviṣyantikalau prāyo dharmavidhvaṃsakā narāḥ||

अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा वृथाहॄङ्कारदूषिताः। हर्तारं परवित्तानां भवितारो नराधमाः।।

alpadravyā vṛthāliṅgā vṛthāhṝṅkāradūṣitāḥ| hartāraṃ paravittānāṃ bhavitāro narādhamāḥ||

प्रतिग्रहपरा नित्यं जगदुन्मार्गशीलिनः। आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिन्दापरास्तथा।।

pratigrahaparā nityaṃ jagadunmārgaśīlinaḥ| ātmastutiparāḥ sarve paranindāparāstathā||

विश्वस्तघातिनः क्रूरा दयाधर्मविवर्जिताः। भविष्यन्ति नरा विप्र कलौ चाधर्मबान्धवाः।।

viśvastaghātinaḥ krūrā dayādharmavivarjitāḥ| bhaviṣyanti narā vipra kalau cādharmabāndhavāḥ||

परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश। घोरे कलियुगे विप्र पञ्चवर्षा प्रसूयते।।

paramāyuśca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa| ghore kaliyuge vipra pañcavarṣā prasūyate||

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च युवानो ऽतः परे जरा। स्वकर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्नाभिन्नवृत्तयः।।

saptavarṣāṣṭavarṣāśca yuvāno 'taḥ pare jarā| svakarmatyāginaḥ sarve kṛtaghnābhinnavṛttayaḥ||

याचकाश्चद्विजा नित्यं भविष्यन्ति कलौ युगे। परावमाननिरताः प्रहृष्टाः परवेश्मनि।।

yācakāścadvijā nityaṃ bhaviṣyanti kalau yuge| parāvamānaniratāḥ prahṛṣṭāḥ paraveśmani||

तत्रैव निन्दानिरता वृथाविश्रंभिणो जनाः। निदां कुर्वन्ति सततं पितृमातृसुतेषु च।।

tatraiva nindāniratā vṛthāviśraṃbhiṇo janāḥ| nidāṃ kurvanti satataṃ pitṛmātṛsuteṣu ca||

वदन्ति वाचा धर्मांश्च चेतसा पापलोलुपाः। धनविद्यावयोमत्ताः सर्वदुःखपरायणाः।।

vadanti vācā dharmāṃśca cetasā pāpalolupāḥ| dhanavidyāvayomattāḥ sarvaduḥkhaparāyaṇāḥ||

व्याधितस्करदुर्भिक्षैः पीडिता अतिमांयिनः। प्रपुष्यन्ति वृथैवामी न विचार्य च दुष्कृतम।।

vyādhitaskaradurbhikṣaiḥ pīḍitā atimāṃyinaḥ| prapuṣyanti vṛthaivāmī na vicārya ca duṣkṛtam||

धर्ममार्गप्रणेतारं तिरस्कुर्वन्ति पापिनः। धर्मकार्ये रतं चैव वृथाविश्रंभिणो जनाः।।

dharmamārgapraṇetāraṃ tiraskurvanti pāpinaḥ| dharmakārye rataṃ caiva vṛthāviśraṃbhiṇo janāḥ||

भविष्यन्ति कलौ प्राप्ते राजानो म्लेच्छजातयः। शूद्रा भैक्ष्यरताश्चैव तेषां शुश्रूषणे द्विजाः।।

bhaviṣyanti kalau prāpte rājāno mlecchajātayaḥ| śūdrā bhaikṣyaratāścaiva teṣāṃ śuśrūṣaṇe dvijāḥ||

न शिष्यो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो लन पिता तथा। न भार्या न पतिश्चैव भवितारो ऽत्र संकरे।।

na śiṣyo na guruḥ kaścinna putro lana pitā tathā| na bhāryā na patiścaiva bhavitāro 'tra saṃkare||

कलौ गते भविष्यन्ति धनाढ्या अपि याचकाः। रस विक्रयिणश्चापि भविष्यन्ति द्विजातयः।।

kalau gate bhaviṣyanti dhanāḍhyā api yācakāḥ| rasa vikrayiṇaścāpi bhaviṣyanti dvijātayaḥ||

धर्मकञ्चुकसंवीता मुनिवेषधरा द्विजाः। अपण्यविक्रयरता अगम्यागामिनस्तथा।।

dharmakañcukasaṃvītā muniveṣadharā dvijāḥ| apaṇyavikrayaratā agamyāgāminastathā||

वेदनिन्दापराश्चैव धर्मशास्त्रविनिन्दुकाः। शूद्रवृत्त्यैव जीवन्ति नरकार्हा द्विजा मुने।।

vedanindāparāścaiva dharmaśāstravinindukāḥ| śūdravṛttyaiva jīvanti narakārhā dvijā mune||

अनावृष्टभयं प्राप्ता गगनासक्तदृष्टयः। भविष्यन्ति कलौ मर्त्यासर्वे क्षुद्भयकातराः।।

anāvṛṣṭabhayaṃ prāptā gaganāsaktadṛṣṭayaḥ| bhaviṣyanti kalau martyāsarve kṣudbhayakātarāḥ||

कन्दपर्णफलाहारास्तापंसा इव मानवाः। आत्मानं तारयिष्यन्ति अनावृष्ट्यातिदुखिताः।।

kandaparṇaphalāhārāstāpaṃsā iva mānavāḥ| ātmānaṃ tārayiṣyanti anāvṛṣṭyātidukhitāḥ||

कामार्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा श्चाधर्मतत्पराः। कलौ सर्वे भविष्यन्ति स्वल्पभाग्या बहुप्रजाः।।

kāmārtā hrasvadehāśca lubdhā ścādharmatatparāḥ| kalau sarve bhaviṣyanti svalpabhāgyā bahuprajāḥ||

स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्या लावण्यशीलिकाः। पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः।।

striyaḥ svapoṣaṇaparā veśyā lāvaṇyaśīlikāḥ| pativākyamanādṛtya sadānyagṛhatatparāḥ||

दुःशीला दुष्टशीलेषु करिष्यिन्ति सदा स्पृहाम। असद्वृत्ता भविष्यन्ति पुरुषेषु कुलाङ्गनाः।।

duḥśīlā duṣṭaśīleṣu kariṣyinti sadā spṛhām| asadvṛttā bhaviṣyanti puruṣeṣu kulāṅganāḥ||

चौरादिभयभीताश्च काष्टयन्त्राणि कुर्वते। दुर्भिक्षकरपीडाभिरतीवोपद्रुता जनाः।।

caurādibhayabhītāśca kāṣṭayantrāṇi kurvate| durbhikṣakarapīḍābhiratīvopadrutā janāḥ||

गोधूमान्नयवान्नाढ्ये देशे यास्यन्ति दुःखिताः। निधाय हृद्यकर्मणि प्रेरयन्ति वचः शुभम।।

godhūmānnayavānnāḍhye deśe yāsyanti duḥkhitāḥ| nidhāya hṛdyakarmaṇi prerayanti vacaḥ śubham||

स्वकार्यसिद्धिपर्यन्तं बन्धुतां कुर्वते जनाः। भिक्षवश्चाव मित्रादिस्नेहसंबन्धयन्त्रिताः।।

svakāryasiddhiparyantaṃ bandhutāṃ kurvate janāḥ| bhikṣavaścāva mitrādisnehasaṃbandhayantritāḥ||

अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान्गृह्णन्ति भिक्षवः।।

annopādhinimittena śiṣyāngṛhṇanti bhikṣavaḥ||

उभाभ्यामथ पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं स्त्रियः। कुर्वन्त्यो गुरुभर्तृआणामाज्ञामुल्लङ्घयन्ति च।।

ubhābhyāmatha pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanaṃ striyaḥ| kurvantyo gurubhartṛāṇāmājñāmullaṅghayanti ca||

पाषण्डालापनिरताः पाषण्डजनसंगिनः। यदा द्विजा भविष्यन्ति तदा वृद्धिं कलिर्व्रजेत।।

pāṣaṇḍālāpaniratāḥ pāṣaṇḍajanasaṃginaḥ| yadā dvijā bhaviṣyanti tadā vṛddhiṃ kalirvrajet||

यदा प्रजा न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति द्विजातयः। तदैव तु कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः।।

yadā prajā na yakṣyanti na hoṣyanti dvijātayaḥ| tadaiva tu kalervṛddhiranumeyā vicakṣaṇaiḥ||

अधर्मवृद्धिर्भविता बासमृत्युरपि द्विजा। सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत।।

adharmavṛddhirbhavitā bāsamṛtyurapi dvijā| sarvadharmeṣu naṣṭeṣu yāti niḥśrīkatāṃ jagat||

एवं कलेः स्वरूपं ते कथितं विप्रसत्तम। हरिभक्तिपरानेष न कलिर्बाधते क्वचित।।

evaṃ kaleḥ svarūpaṃ te kathitaṃ viprasattama| haribhaktiparāneṣa na kalirbādhate kvacit||

ततः परं कृतयुगे त्रेतायुगे त्रेतायां ध्यानमेव च। द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे।।

tataḥ paraṃ kṛtayuge tretāyuge tretāyāṃ dhyānameva ca| dvāpare yajñamevāhurdānamekaṃ kalau yuge||

यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां शरदा च यत। द्वापरे यञ्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ।।

yatkṛte daśabhirvarṣaistretāyāṃ śaradā ca yat| dvāpare yañca māsena hyahorātreṇa tatkalau||

ध्यायन्कृते जयन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेरऽचयन। यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम।।

dhyāyankṛte jayanyajñaistretāyāṃ dvāparer'cayan| yadāpnoti tadāpnoti kalau saṃkīrtya keśavam||

अहोरात्रं हरेर्नाम कीर्तयन्ति च ये नराः। कुर्वन्ति हरिपूजां वा न कलिर्बाधते च तान।।

ahorātraṃ harernāma kīrtayanti ca ye narāḥ| kurvanti haripūjāṃ vā na kalirbādhate ca tān||

नमो नारायणायेति कीर्तयन्ति च ये नराः। निष्कामा वा सकामा वा न कलिर्बाधते च तान।।

namo nārāyaṇāyeti kīrtayanti ca ye narāḥ| niṣkāmā vā sakāmā vā na kalirbādhate ca tān||

हरिनामपरा ये तु घोरे कलियुगे द्विज। त एव कृतकृत्याश्च न कलिर्बाधते हि तान।।.

harināmaparā ye tu ghore kaliyuge dvija| ta eva kṛtakṛtyāśca na kalirbādhate hi tān||.

हरिपूजापरा ये च हरिनामपरायणाः। त एव शिवतुल्याश्च नात्र कार्या विचारणा।।

haripūjāparā ye ca harināmaparāyaṇāḥ| ta eva śivatulyāśca nātra kāryā vicāraṇā||

समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरुपिणम। घोरे कलियुगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन्न सीदति।।

samastajagadādhāraṃ paramārthasvarupiṇam| ghore kaliyuge prāpte viṣṇuṃ dhyāyanna sīdati||

अहो अति सुभाग्यास्ते सकृद्वै केशवार्चकाः। घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते।।

aho ati subhāgyāste sakṛdvai keśavārcakāḥ| ghore kaliyuge prāpte sarvadharmavivarjite||

न्यूनातिरिक्तदोषाणां कलौ वेदोक्तकर्मणाम। हरिस्मरणमेवात्र संपूर्णत्वविधायकम।।

nyūnātiriktadoṣāṇāṃ kalau vedoktakarmaṇām| harismaraṇamevātra saṃpūrṇatvavidhāyakam||

हरे केशव गोविन्द वासुदेव जगन्मय। इतीरयन्ति ये नित्यं नहि तान्बाधते कलिः।।

hare keśava govinda vāsudeva jaganmaya| itīrayanti ye nityaṃ nahi tānbādhate kaliḥ||

शिव शङ्कर रुद्रेश नीलकण्ठ त्रिलोचन। इति जल्पन्ति ये वापि कलिस्तान्नापि बाधते।।

śiva śaṅkara rudreśa nīlakaṇṭha trilocana| iti jalpanti ye vāpi kalistānnāpi bādhate||

महादेव विरूपाक्ष गङ्गाधर मृडाव्यय। इत्थं वदन्ति ये विप्र ते कृतार्था न संशयः।।

mahādeva virūpākṣa gaṅgādhara mṛḍāvyaya| itthaṃ vadanti ye vipra te kṛtārthā na saṃśayaḥ||

जनार्दन जगन्नात पीतांबरधराच्युत। इति वाप्युञ्चरन्तीह न च तेषां कलेर्भयम।।

janārdana jagannāta pītāṃbaradharācyuta| iti vāpyuñcarantīha na ca teṣāṃ kalerbhayam||

संसारे सुलभाः पुंसां पुत्रदारधनादयः। घोरे कलियुगे विप्र हरिभक्तस्तु दुर्लभा।।

saṃsāre sulabhāḥ puṃsāṃ putradāradhanādayaḥ| ghore kaliyuge vipra haribhaktastu durlabhā||

कर्मश्रद्धाविहीना ये पाषण्डा वेदनिन्दकाः। अधर्मनिरता नैव नरकार्हा हरिस्मृतेः।।

karmaśraddhāvihīnā ye pāṣaṇḍā vedanindakāḥ| adharmaniratā naiva narakārhā harismṛteḥ||

वेदमार्गबहिष्टानां जनानां पापकर्मणाम। मनः शुद्धिविहीनानां हरिनाम्नैव निष्कृतिः।।

vedamārgabahiṣṭānāṃ janānāṃ pāpakarmaṇām| manaḥ śuddhivihīnānāṃ harināmnaiva niṣkṛtiḥ||

दैवाधीनं जगत्सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम। यथाप्रेरितमेतेन तथैव कुरुतें द्विज।।

daivādhīnaṃ jagatsarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam| yathāpreritametena tathaiva kuruteṃ dvija||

शक्तितः सर्वकर्माणि वेदोक्तानि विधाय च। समर्पयेन्महाविष्णौ नारायणपरायणः।।

śaktitaḥ sarvakarmāṇi vedoktāni vidhāya ca| samarpayenmahāviṣṇau nārāyaṇaparāyaṇaḥ||

समर्पितानि कर्माणि महविष्णौ परात्मनि। संपूर्णतां प्रयान्त्येव हरिस्मरणमात्रतः।।

samarpitāni karmāṇi mahaviṣṇau parātmani| saṃpūrṇatāṃ prayāntyeva harismaraṇamātrataḥ||

हरिभक्तिरतानां च पापबन्धो न जायते। अतो ऽतिदुर्लभा लोके हरिभक्तिर्दुरात्मनाम।।

haribhaktiratānāṃ ca pāpabandho na jāyate| ato 'tidurlabhā loke haribhaktirdurātmanām||

अहो हरिपरा ये तु कलौ घोरे भयङ्करे। ते सुभाग्या महात्मानः सत्संगर हिता अपि।।

aho hariparā ye tu kalau ghore bhayaṅkare| te subhāgyā mahātmānaḥ satsaṃgara hitā api||

हरिस्मरणनिष्टानां शिवनामरतात्मनाम। सत्यं समस्तकर्माणि यान्ति संपूर्णतां द्विज।।

harismaraṇaniṣṭānāṃ śivanāmaratātmanām| satyaṃ samastakarmāṇi yānti saṃpūrṇatāṃ dvija||

अहो भाग्यमहो भाग्यं हरिनाम रतात्मनाम। त्रिदर्शेरपि ते पूज्याः किमन्यैर्बहुभाषितैः।।

aho bhāgyamaho bhāgyaṃ harināma ratātmanām| tridarśerapi te pūjyāḥ kimanyairbahubhāṣitaiḥ||

तस्मात्समस्तलोकानां हितमेव मयोच्यते। हरिनामपरान्मर्त्यान्न कलिर्बाधर्तक्वचित।।

tasmātsamastalokānāṃ hitameva mayocyate| harināmaparānmartyānna kalirbādhartakvacit||

हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम। कलौ नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा।।

harernāmaiva nāmaiva nāmaiva mama jīvanam| kalau nāstyeva nāstyeva gatiranyathā||

एवं स नारदो विप्राः सनकेन प्रबोधितः। परां निर्वृत्तिमापन्नः पुनरेतदुवाच ह।।

evaṃ sa nārado viprāḥ sanakena prabodhitaḥ| parāṃ nirvṛttimāpannaḥ punaretaduvāca ha||

भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ स्वयातिकरुणात्मना। प्रकाशितं जगज्ज्योतिः परं ब्रह्म सनातनम।।

bhagavansarvaśāstrajña svayātikaruṇātmanā| prakāśitaṃ jagajjyotiḥ paraṃ brahma sanātanam||

एतदेव परं पुण्यमेतदेव परं तपः। यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं सर्वपापविनाशनम।।

etadeva paraṃ puṇyametadeva paraṃ tapaḥ| yaḥ smaretpuṇḍarīkākṣaṃ sarvapāpavināśanam||

ब्रह्मन्नानाजगञ्चैतदेकचित्संप्रकाशितम। त्वयोक्तं तत्प्रतीये ऽहं कथं दृष्टान्तमन्तरा।।

brahmannānājagañcaitadekacitsaṃprakāśitam| tvayoktaṃ tatpratīye 'haṃ kathaṃ dṛṣṭāntamantarā||

तस्माद्येन यथा ब्रह्म प्रतीतं बोधितेन तु। तदाख्याहि यथा चित्तं सीदत्स्थितिमवाप्नुयात।।

tasmādyena yathā brahma pratītaṃ bodhitena tu| tadākhyāhi yathā cittaṃ sīdatsthitimavāpnuyāt||

एतच्छ्रुत्वा वचो विप्रा नारदस्य महात्मनः। सनकः प्रत्युवाचेदं स्मरन्नारायणं परम।।

etacchrutvā vaco viprā nāradasya mahātmanaḥ| sanakaḥ pratyuvācedaṃ smarannārāyaṇaṃ param||

ब्रह्मन्नहं ध्यानपरो भवेयं सनन्दनं पृच्छ यथाभिलाषम। वेदान्तशास्त्रे कुशलस्तवायं निवर्तयेद्वा परमार्यवन्द्यः।।

brahmannahaṃ dhyānaparo bhaveyaṃ sanandanaṃ pṛccha yathābhilāṣam| vedāntaśāstre kuśalastavāyaṃ nivartayedvā paramāryavandyaḥ||

इतीरितं समाकर्ण्य सनकस्य स नारदः। सनन्दनं मोक्षधर्मान्प्रष्टुं समुपचक्रमे।।

itīritaṃ samākarṇya sanakasya sa nāradaḥ| sanandanaṃ mokṣadharmānpraṣṭuṃ samupacakrame||

कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजङ्गमम। प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन।।

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ brahmañjagatsthāvarajaṅgamam| pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi sanandana||

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः। सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः।।

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ| sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ||

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः। शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम।।

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ| śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmavidhiḥ katham||

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः। अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान।।

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ| asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu me bhavān||

शृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम। भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते।।

śṛṇu nārada vakṣyāmi cetihāsaṃ purātanam| bhṛguṇābhihitaṃ śāstraṃ bharadvājāya pṛcchate||

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम। भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजो ऽन्वपृच्छत।।

kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānaṃ mahaujasam| bhṛgumaharṣimāsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata||

कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम। कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद।।

kathaṃ jīvo vicarati nānāyoniṣu saṃtatam| kathaṃ muktiśca saṃsārājjāyate tasya mānada||

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम। सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा।।

yaśca nārāyaṇaḥ sraṣṭā svayaṃbhūrbhagavansvayam| sevyasevakabhāvena vartete iti tau sadā||

प्रविशन्ति लये सर्वे यमीशं सचराचराः। लोकानां रमणः सो ऽयं निर्गुणश्च निरञ्जनः।।

praviśanti laye sarve yamīśaṃ sacarācarāḥ| lokānāṃ ramaṇaḥ so 'yaṃ nirguṇaśca nirañjanaḥ||

अनीर्दश्यो ऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने। कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम।।

anīrdaśyo 'pratarkyaśca kathaṃ jñāyeta kairmune| kathamenaṃ parātmānaṃ kālaśaktiduranvayam||

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात। जीवो जीवत्वमुल्लङ्घ्य कथं ब्रह्म समन्वयात।।

atarkyacaritaṃ vedāḥ stuvanti kathamādarāt| jīvo jīvatvamullaṅghya kathaṃ brahma samanvayāt||

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिर्घ। एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme brūhi kṛpānirgha| evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam||

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततो ऽब्रवीत। मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वे महर्षिभिः।।

maharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt| mānaso nāma yaḥ pūrvo viśruto ve maharṣibhiḥ||

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्यो ऽजरामरः। अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतो ऽथाक्षयो ऽव्ययः।।

anādinidhano devastathā tebhyo 'jarāmaraḥ| avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣayo 'vyayaḥ||

यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च। सो ऽमृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः।।

yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca| so 'mṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ||

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः। आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ।।

ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ| ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau||

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही। ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा।।

agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī| tatastejo mayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā||

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः। अहॄङ्कार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत।।

tasmātpadmātsamabhavadvrahmā vedamayo vidhiḥ| ahṝṅkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt||

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्च धातवः। शैलास्तस्यास्थिसंधास्तु मेदो मसिं च मेदिनी।।

brahmā vai sa mahātejā ya ete pañca dhātavaḥ| śailāstasyāsthisaṃdhāstu medo masiṃ ca medinī||

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा। पवनश्चैव निश्वासस्तेजो ऽग्निर्निम्नगाः शिराः।।

samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā| pavanaścaiva niśvāsastejo 'gnirnimnagāḥ śirāḥ||

अग्नीषोमौ च चन्द्राकारै नयने तस्य विश्रुते। नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पदौ भुजौ दिशः।।

agnīṣomau ca candrākārai nayane tasya viśrute| nabhaścordhvaśirastasya kṣitiḥ padau bhujau diśaḥ||

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः। स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः।।

durvijñeyo hyacintyātmā siddhairapi na saṃśayaḥ| sa eṣa bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ||

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः। अहॄङ्कारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभघवायवै। ततः समभवद्विश्वं पृष्टो ऽहं यदिह त्वया।।

sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ| ahṝṅkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhaghavāyavai| tataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yadiha tvayā||

गगनस्य दिशां चैव भूतलस्वानिलस्य च। कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि तत्त्वतः।।

gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasvānilasya ca| kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi tattvataḥ||

अनन्तमेतदाकाशं सिद्धदैवतसोवितम। रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यां तो नाधिगम्यते।।

anantametadākāśaṃ siddhadaivatasovitam| ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyāṃ to nādhigamyate||

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न पश्यतः। तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः।।

ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na paśyataḥ| tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāskarābhāgnivarcasaḥ||

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः। दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे वद मानद।।

te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ| durgamatvādanantatvāditi me vada mānada||

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्ज्वलद्भिः स्वयंप्रभघैः। निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि।।

upariṣṭopariṣṭāttu pjvaladbhiḥ svayaṃprabhaghaiḥ| niruddhametadākāśaṃ hyaprameyaṃ surairapi||

प्रथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम। तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यान्ते ऽग्निरेव च।।

prathivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam| tamasoṃ'te jalaṃ prāhurjalasyānte 'gnireva ca||

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः। तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम।।

rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipāḥ| tadante punarākāśamākāśānte punarjalam||

एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च। अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि।।

evamantaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca| agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatairapi||

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च। आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदशनात।।

agnimārutatoyānāṃ varṇā kṣititalasya ca| ākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadaśanāt||

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च। त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा।।

paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca| trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā||

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाण मुदीरयेत। सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः।।

adṛśyo yastvagamyo yaḥ kaḥ pramāṇa mudīrayet| siddhānāṃ devatānāṃ ca parimītā yadā gatiḥ||

तदागण्यमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम। नामधेयानुरुपस्य मानसस्य महात्मनः।।

tadāgaṇyamanantasya nāmānanteti viśrutam| nāmadheyānurupasya mānasasya mahātmanaḥ||

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः। को ऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो यो ऽपि स्यात्तद्विधो ऽपरः।।

yadā tu divyaṃ yadrūpaṃ hrasate varddhate punaḥ| ko 'nyastadvedituṃ śakyo yo 'pi syāttadvidho 'paraḥ||

ततः पुष्करतः सष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः। ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः।।

tataḥ puṣkarataḥ saṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ| brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ||

पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्टं भवति पुष्करम। ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे।।

puṣkaro yadi saṃbhūto jyeṣṭaṃ bhavati puṣkaram| brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me||

मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता। तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते।।

mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā| tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate||

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः। तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः।।

karṇikā tasya padmasya merurgaganamucchritaḥ| tasya madhye sthito lokānsṛjatyeṣa jagadvidhiḥ||

प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः। मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्वहिर्द्विजसत्तम।।

prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjati prabhuḥ| merumadhye sthito brahmā tadvahirdvijasattama||

प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसासृजत। संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम।।

prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat| saṃrakṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam||

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम। यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धन्ते येन च प्रजाः।।

yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam| yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ varddhante yena ca prajāḥ||

परित्यक्ताश्च न श्यन्ति तेनदं सर्वमावृत्तम। पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे। सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः।।

parityaktāśca na śyanti tenadaṃ sarvamāvṛttam| pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare| sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastaṃbhire punaḥ||

कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ। कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान।।

kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau| kathaṃ vā medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān||

ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन ब्रह्मर्षीणां समागमे। लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम।।

brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṃ samāgame| lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām||

ते ऽतिष्टन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः। त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं विर्षशतं द्विजाः।।

te 'tiṣṭandhyānamālaṃbya maunamāsthāya niścalāḥ| tyaktāhārāḥ sparddhamānā divyaṃ virṣaśataṃ dvijāḥ||

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत। दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात।।

teṣāṃ brahmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat| divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt||

पुरास्तिमितमाकाशमनन्तमचलोपमम। नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ।।

purāstimitamākāśamanantamacalopamam| naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau||

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम। तस्माञ्च सलिलोत्पीडादुदतिष्टत मारुतः।।

tataḥ salilamutpannaṃ tamasīva tamaḥ param| tasmāñca salilotpīḍādudatiṣṭata mārutaḥ||

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते। तञ्चाभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुते ऽनिलः।।

yathābhavanamacchidraṃ niḥśabdamiva lakṣyate| tañcābhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute 'nilaḥ||

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरन्तरे। भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान।।

tathā salilasaṃruddhe nabhasoṃ'taṃ nirantare| bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān||

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः। आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति।।

eṣu vā carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ| ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati||

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः। प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः।।

tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ| prādurāsīdūrdhvaśikhaḥ kṛtvā nistimiraṃ tamaḥ||

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम। तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते।।

agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khaṃ samākṣipate jalam| tadagnivāyusaṃparkāddhanatvamupapadyate||

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्टति यो ऽपरः। स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति।।

tasyākāśaṃ nipatitaḥ snehāttiṣṭati yo 'paraḥ| sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamanugacchati||

रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा। भूमिर्यो निरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते।।

rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā| bhūmiryo niriyaṃ jñeyā yasyāḥ sarvaṃ prasūyate||

य एते धातवः पञ्च रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः। आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः।।

ya ete dhātavaḥ pañca rakṣyā yānasṛjatprabhuḥ| āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ||

यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः। पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते।।

yadāsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ| paścātteṣveva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate||

अमितानि महाष्टानि यान्ति भूतानि संभवम। अतस्तेषां महाभूतशब्दो ऽयमुपपद्यते।।

amitāni mahāṣṭāni yānti bhūtāni saṃbhavam| atasteṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yamupapadyate||

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः। पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम।।

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ| pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam||

इत्यतः पञ्चभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम। श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः।।

ityataḥ pañcabhiryuktairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam| śrotre ghrāṇo rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ||

पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः। स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः।।

pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ| sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ||

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः। वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः।।

anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ| vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ||

व शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः। न च स्पर्शं हि जानन्ति ते कथं पञ्च धातवः।।

va śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ| na ca sparśaṃ hi jānanti te kathaṃ pañca dhātavaḥ||

अद्रवत्वादनिग्नित्वादभूमित्वादवायुतः। आकाशस्याप्रमेयत्वादृक्षाणां नास्ति भौतिकम।।

adravatvādanignitvādabhūmitvādavāyutaḥ| ākāśasyāprameyatvādṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam||

घनानामपि वृक्षणामाकाशो ऽस्ति न संशयः। तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते।।

ghanānāmapi vṛkṣaṇāmākāśo 'sti na saṃśayaḥ| teṣāṃ puṣpapalavyaktirnityaṃ samupapadyate||

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च। म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते।।

ūṣmato mlāyate parṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca| mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate||

वाय्यग्न्यशनिनिर्धोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते। श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः।।

vāyyagnyaśaninirdhoṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate| śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ||

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति। नह्यदृष्टश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः।।

vallī veṣṭayate vṛkṣānsarvataścaiva gacchati| nahyadṛṣṭaśca mārgo 'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ||

पुण्यापुण्यैस्तथा गधैर्धूपैश्च विविधैरपि। अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः।।

puṇyāpuṇyaistathā gadhairdhūpaiśca vividhairapi| arogāḥ puṣpitāḥ saṃti tasmājjighranti pādapāḥ||

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात। जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते।।

sukhaduḥkhayorgrahaṇācchinnasya ca virohaṇāt| jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate||

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ। आहारपरिणामाञ्च स्नहो वृद्धिश्च जायते।।

tena tajjalamādatte jarayatyagnimārutau| āhārapariṇāmāñca snaho vṛddhiśca jāyate||

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः। प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते।।

jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre paṃñca dhātavaḥ| pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate||

त्वक च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमः। इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये।।

tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyuśca pañcamaḥ| ityetadiha saṃghātaṃ śarīre pṛthivīmaye||

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च। अग्निर्जनयते यञ्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः।।

tejo hyagnistathā krodhaścakṣuruṣmā tathaiva ca| agnirjanayate yañca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ||

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्टमेव च। आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः।।

śrotraṃ ghrāṇaṃ tathāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭameva ca| ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ||

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च। इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा।।

śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca| ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā||

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा।।

prāṇātprīṇayate prāṇī vyānāvdyāyacchate tathā||

गच्छत्यपानो ऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः। उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च (प्रति)भदाञ्च भाषते। इत्येते वायवः पञ्च वेष्टयन्तीहदेहिनम।।

gacchatyapāno 'dhaścaiva samāno hyadyavasthitaḥ| udānāducchvasitīti pañca (prati)bhadāñca bhāṣate| ityete vāyavaḥ pañca veṣṭayantīhadehinam||

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चादूभ्यः शरीरवान। तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान।।

bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādūbhyaḥ śarīravān| tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān||

इष्टश्चानुष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च। निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च।।

iṣṭaścānuṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca| nirhārī saṃhataḥ snigdho rukṣo viśada eva ca||

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः। ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना।।

evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ| jyotiḥ paśyati cakṣurbhyaḥ sparśaṃ vetti ca vāyunā||

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः। रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ| rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu||

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः। मधुरो लवणस्तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस्तथा।।

raso bahuvidhaḥ prokta ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ| madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭustathā||

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः। शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते।।

eṣa ṣaḍidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ| śabdaḥ sparśaśca rūpaśca triguṇaṃ jyotirucyate||

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम। ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रो ऽणुवृत्तवान।।

jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam| hrasvo dīrdhastathā sthūlaścaturasro 'ṇuvṛttavān||

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतो ऽरुणस्तथा। कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः।।

śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇastathā| kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdu dāruṇaḥ||

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः। तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम।।

evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrupaguṇaḥ smṛtaḥ| tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam||

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम। षड्जो ऋषभगान्धारौ मध्यमोधैवतस्तथा।।

tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam| ṣaḍjo ṛṣabhagāndhārau madhyamodhaivatastathā||

पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान। एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः।।

pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān| eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasaṃbhavaḥ||

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितो ऽपि पयहादिषु। मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च।।

aiśvaryyeṇa tu sarvatra sthito 'pi payahādiṣu| mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca||

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः। वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः।।

evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ| vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ||

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च। तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरो ऽपि च।।

uṣṇaḥ śītaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ snigdho viśada eva ca| tathā kharo mṛduḥ ślakṣṇo lavurgurutaro 'pi ca||

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत। एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते।।

śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇau vāyurityuta| evamekādaśavidho vāyavyo guṇa ucyate||

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह। अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः।।

ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha| avyāhataiścetayate naveti viṣamā gatiḥ||

आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः। आपो ऽग्निर्मारुश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु।।

āpyāyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ| āpo 'gnirmāruścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu||

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः। पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली।।

mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitāḥ| pārthivaṃ dhātumāsādya yathā ceṣṭayate balī||

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत। प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते।।

śrito mūrddhānamagnistu śarīraṃ paripālayet| prāṇo mūrddhani vāgnau ca vartamāno viceṣṭate||

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः। मनो बुद्धिरहॄङ्कारो भूतानि विषयश्च सः।।

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ| mano buddhirahṝṅkāro bhūtāni viṣayaśca saḥ||

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते। पृष्टतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः।।

evaṃ tviha sa sarvatra prāṇaistu paripālyate| pṛṣṭatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ||

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः। वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते।।

vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ| vahanmūtraṃ purīṣaṃ vāpyapānaḥ parivartate||

प्रयत्ने कर्मनियमे यच एकस्त्रिषु वर्तते। उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः।।

prayatne karmaniyame yaca ekastriṣu vartate| udāna iti taṃ prāhuradhyātmajñānakovidāḥ||

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः। शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते।।

saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥ| śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate||

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः। रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते।।

bāhuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥ| rasānvāru doṣāṃśca vartayannati ceṣṭate||

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः। समन्वितस्त्वधिष्टानं सम्यक पचति पावकः।।

apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamīhitaḥ| samanvitastvadhiṣṭānaṃ samyak pacati pāvakaḥ||

आस्पंहि पायुपर्यन्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञिते। रेतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम।।

āspaṃhi pāyuparyantamante syādgudasaṃjñite| retastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām||

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते। ऊष्मा चागिरीति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम।।

prāṇānāṃ sannipātāśca sannipātaḥ prajāyate| ūṣmā cāgirīti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām||

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते। स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम।।

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate| sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam||

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः। नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः।।

pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ| nābhimūle śarīrasya sarve prāṇāśca saṃsthitāḥ||

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा। वहॄन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः।।

prasthitā hṛdayātsarve tiryagūrdhdamadhastathā| vahṝntyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ||

एष मार्गो ऽपि योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम। जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन।।

eṣa mārgo 'pi yogānāṃ yena gacchanti tatpadam| jitaklamāḥ samā dhīrā mūrddhanyātmānamādadhan||

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम। तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः।।

evaṃ sarveṣu vihitaprāṇāpāneṣu dehinām| tasminsamidhyate nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ||

यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्चते। श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः।।

yadi prāṇapatirvāyurvāyureva viceṣcate| śvasityābhāṣate caiva tato jīvo nirarthakaḥ||

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते। अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः।।

ya ūṣmabhāva āgneyo vahninaivopalabhyate| agnirjarayate caitattadā jīvo nirarthakaḥ||

जन्तोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते। वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति।।

jantoḥ pramniyamāṇasya jīvo naivopalabhyate| vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati||

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना। वायुमञ्जलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः।।

yadi vāthumayo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā| vāyumañjalavatpaśyedgacchetsaha marudguṇaiḥ||

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति। महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम।।

saṃśleṣo yadi vā tena yadi tasmātpraṇaśyati| mahārṇavavimuktatvādanyatsalilabhājanam||

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने। क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा।।

kṛpe vā salilaṃ dadyātpradīpaṃ vā hutāśane| kṣipraṃ praviśya naśyeta yathā naśyatyasau tathā||

पञ्चधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम। येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः।।

pañcadhāraṇake hyasmiñcharīre jīvitaṃ kṛtam| yeṣāmanyatarābhāvāñcaturṇāṃ nāsti saṃśayaḥ||

नश्यन्त्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात। नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात।।

naśyantyāpo hyanāhārādvāyurucchvāsanigrahāt| naśyate koṣṭabhedārthamagrirnaśyatyabhojanāt||

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते। पीडिते ऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पञ्चताम।।

vyādhitraṇaparikleśairmedinī caiva śīryate| pīḍite 'nyatare hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcatām||

तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति। किं खेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति च।।

tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati| kiṃ khedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti ca||

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति। यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति।।

eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyatimāmiti| yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati||

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा। इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः।।

gauścapratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā| ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ||

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च। अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः।।

vihagairupabhuktasya śailāgrātpatitasya ca| agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ||

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति। जीवन्यस्य प्रवर्तन्ते मृतः क्व पुनरेष्यति।।

chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati| jīvanyasya pravartante mṛtaḥ kva punareṣyati||

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते। मृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्बीजं प्रणश्यति।।

jīvamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate| mṛtāḥ praṇaśyanti bījādbījaṃ praṇaśyati||

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति। त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम।।

iti me saṃśayo brahmanhṛdaye paridhāvati| ta nivartaya sarvajña yatastvāmāśrito hyaham||

एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः। पुनराहु मुनिश्रेष्ठ तत्संदेहनिवृत्तये।।

evaṃ pṛṣṭastadānena sa bhṛgarbrahmaṇaḥ sutaḥ| punarāhu muniśreṣṭha tatsaṃdehanivṛttaye||

न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च। याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते।।

na prāṇāḥ santi jīvasya dattasya ca kṛtasya ca| yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate||

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति। समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा।।

na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati| samidhāmagnidagdhānāṃ yathāgrirddaśyate tathā||

अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते। इन्धनस्योपयोगान्ते स वाग्निर्नोपलभ्यते।।

agneryathā tasya nāśāttadvināśo na vidyate| indhanasyopayogānte sa vāgnirnopalabhyate||

नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम। गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते।।

naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam| gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate||

समिधामुपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते। नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम।।

samidhāmupayogānte sa cāgnirnopalabhyate| naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam||

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते। समिधामुपयोगान्ते यथाग्निर्नोपलभ्यते।।

gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate| samidhāmupayogānte yathāgnirnopalabhyate||

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः। तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः।।

ākāśānugatatvāddhi durgrāhyo hi nirāśrayaḥ| tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ||

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः। प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम।।

na naśyate susūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ| prāṇāndhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām||

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात। तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम।।

vāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt| tasminnaṣṭe śarīrāgnau tato dehamacetanam||

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः। जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च।।

patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ| jagamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca||

आकाशं पवनो ऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति। तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम।।

ākāśaṃ pavano 'nveti jyotistamanugacchati| teṣāṃ trayāṇāmekatvādvayaṃ bhūmau pratiṣṭitam||

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः। अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमन्तः शरीरिणः।।

yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ| amūrtayaste vijñeyā mūrtimantaḥ śarīriṇaḥ||

यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु। जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मे ऽनघ।।

yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu| jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me 'nagha||

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके। शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम।।

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃjñake| śarīre prāṇināṃ jīvaṃ vettubhicchāmi yādṛśam||

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये। भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते।।

māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye| bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate||

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम। शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम।।

yadyajīvaśarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam| śarīre mānase duḥkha kastāṃ vedayate rujam||

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन शृणोति तत। महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः।।

śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃna śṛṇoti tat| maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ||

सर्वे पश्यन्ति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा। मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति।।

sarve paśyanti yadṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā| manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati||

न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते। न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः।।

na paśyati na cāghrāti na śṛṇoti na bhāṣate| na ca smarśamasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ||

हृष्यति क्रुद्ध्यते को ऽत्र शोचत्युद्विजते च कः। इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः।।

hṛṣyati kruddhyate ko 'tra śocatyudvijate ca kaḥ| icchati dhyāyati dveṣṭi vākyaṃ vācayate ca kaḥ||

तं पञ्चसाधारणमत्र किञ्चिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा। स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च ये ऽल्ये।।

taṃ pañcasādhāraṇamatra kiñciccharīrameko vahateṃ'tarātmā| sa vetti gandhāṃśca rasāñchutīśca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāṃśca ye 'lye||

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा। सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम।।

pañcātmake pañcaguṇapradarśī sa sarvagātrānugatoṃ'tarātmā| saveti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti deham||

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके। तदा शान्ते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति।।

yadā na rūpaṃ na sparśo noṣyabhavaśca pāvake| tadā śānte śarīrāgnau dehatyāgena naśyati||

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम। तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत।।

āpomayamidaṃ sarvamāpomūrtiḥ śarīriṇām| tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt||

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम। तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे।।

ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam| tasminyaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare||

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम। तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम।।

kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam| tamorajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimām||

अचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम। अतः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त।।

acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam| ataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta||

न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः। जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः।।

na jīvanāśo 'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmuna ityabuddhāḥ| jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārddhatastasya śarīrabhedaḥ||

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा। दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः।।

evaṃ bhūteṣu sarveṣu gūḍhaścarati sarvadā| dṛśyate tvagryā budhyāsūkṣmayā tattvadarśibhiḥ||

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः। लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि।।

taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ| labdhāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani||

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम। प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते।।

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham| prasannātmātmani sthitvā sukhamānantyamaśnute||

मानसो ऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते। सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये।।

mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate| sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye||

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः। आत्मतेजो ऽभिनिर वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान।।

asṛjadbrāhmaṇāneva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ| ātmatejo 'bhinir vṛttānbhāskarāgnisamaprabhān||

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम। आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः।।

tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tathā brahma ca śāśvatam| ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ||

देवदान वगन्धर्वा दैत्यासुरमहोरगाः। यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा।।

devadāna vagandharvā daityāsuramahoragāḥ| yakṣarākṣasanāgāśca piśācā manujāstathā||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा। चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāṇāmasitastathā| cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhidyate||

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम। त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते।।

svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pitta saśoṇitam| tvantaḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmādvarṇo vibhajyate||

जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः। तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः।।

jaṅgamānāmasaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ| teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ||

न विशेषो ऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत। ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम।।

na viśeṣo 'sti varṇānāṃ sarvaṃ brahmamayaṃ jagat| brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmaṇā varṇatāṃ gatam||

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः। त्यक्तस्वकर्मरक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः।।

kāmabhogāḥ priyāstīkṣṇāḥ krodhatāpriyasāhasāḥ| tyaktasvakarmaraktāṅgāste dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ||

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः। स्वधरंमन्नानुतिष्टन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः।।

gobhyo vṛttiṃ samāsthāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ| svadharṃmannānutiṣṭanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ||

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः। कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः।।

rhisānṛtaparā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ| kṛṣṇāḥ śaucapāribhrāṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ||

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः। ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति।।

ityetaiḥ karmabhirvyāptā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ| brāhmaṇā dharmatantrasthāstapasteṣāṃ na naśyati||

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियभांस्तथा। ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानन्ति तद्विदः।।

brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyabhāṃstathā| brahma caiva purā sṛṣṭaṃ yena jānanti tadvidaḥ||

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः। पिशाचजा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः। सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा।।

teṣāṃ bahuvidhāstvanyāstatra tatra dvijātayaḥ| piśācajā rākṣasāḥ pretā vividhā mlecchajātayaḥ| sā sṛṣṭirmānasī nāma dharmatantraparāyaṇā||

ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम। वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर।।

brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama| vaiśyaḥ śūdraśca viprarṣe tadbrūhi vadatāṃ vara||

जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः। वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः।।

jātakarmādibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ| vedādhyayanasaṃpanno brahmakarmasvavasthitaḥ||

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः। नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते।।

śaucācārasthitaḥ samyagvidyābhyāsī gurupriyaḥ| nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate||

सत्यं दानमथो ऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा। तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः।।

satyaṃ dānamatho 'droha ānṛśaṃsyaṃ kṛpā ghṛṇā| tapasyāṃ dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ||

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः। दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते।।

kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃgataḥ| dānādānaratiryastu sa vai kṣatriya ucyate||

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः। वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः।।

viśatyāśu paśubhyaśca kṛṣyādānaratiḥ śuciḥ| vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ||

सर्वघभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरो ऽशुचिः। त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः।।

sarvaghabhakṣaratirnityaṃ sarvakarmakaro 'śuciḥ| tyaktavedastvanācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ||

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते। न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च।।

śūdre caitadbhavellakṣma dvije tacca na vidyate| na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo brāhmaṇo na ca||

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः। एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः।।

sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ| etatpavitraṃ jñānānāṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ||

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ। नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात।।

varjyau sarvātmanā tau hi śreyoghātārthamudyatau| nityakrodhācchriyaṃ rakṣettapo rakṣettu matsarāt||

विद्यां मानापमानाभघ्यामात्मानं तु प्रमादतः।।

vidyāṃ mānāpamānābhaghyāmātmānaṃ tu pramādataḥ||

यस्य सर्वे समारंभघा निराशीर्बन्धना द्विज। त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान।।

yasya sarve samāraṃbhaghā nirāśīrbandhanā dvija| tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān||

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत। परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेन्द्रियः।।

ahiṃstraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇa gataścaret| parigrahātparityajya bhavedbaddhyā jitendriyaḥ||

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम। तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्ममना।।

aśokasthānamāti vediha cāmutra cābhayam| taponityena dāntena muninā saṃyatātmamanā||

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना। इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तव्द्यक्तमिति स्थितिः।।

ajitaṃ jetukāmena vyāsaṃgeṣu hyasaṃginā| indriyairgṛhyate yadyattattavdyaktamiti sthitiḥ||

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम। अविश्रंभेण मन्तव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः।।

avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam| aviśraṃbheṇa mantavyaṃ viśraṃbhe dhārayenmanaḥ||

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत। निवेदादेव निर्वाणं न च किञ्चिद्विच्चितयेत।।

manaḥ prāṇena gṛhṇīyātprāṇaṃ brahmaṇi dhārayet| nivedādeva nirvāṇaṃ na ca kiñcidviccitayet||

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति। शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः।।

sukhaṃ vai brahmaṇo brahmannirvedenādhigacchati| śauce tu satataṃ yuktaḥ sadācārasamanvitaḥ||

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम। सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा।।

svanukrośaśca bhūteṣu taddvijātiṣu lakṣaṇam| satyaṃvrataṃ tapaḥ śaucaṃ satyaṃ visṛjate prajā||

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति। अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः।।

satyena dhāryate lokaḥ svaḥ satyenaiva gacchati| anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hyadhaḥ||

तमोग्रस्तान पश्यन्ति प्रकाशन्तमसावृताः। सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च।।

tamograstāna paśyanti prakāśantamasāvṛtāḥ| suduṣprakāśa ityāhurnarakaṃ tama eva ca||

सत्यानृतं तदुभघयं प्राप्यते जगतीचरैः। तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत।।

satyānṛtaṃ tadubhaghayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ| tatrāpyevaṃvidhā loke vṛttiḥ satyānṛte bhavet||

धर्माधर्मौं प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा। शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः।।

dharmādharmauṃ prakāśaśca tamo duḥkhasukhaṃ tathā| śārīrairmānasairduḥkhaiḥ sukhaiścāpyasukhodayaiḥ||

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः। तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः।।

lokasṛṣṭaṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ| tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ||

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च। राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते।।

sukhaṃ hyanityaṃ bhūtānāmiha loke paratra ca| rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate||

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम।।

tathā tamobhibhūtānāṃ bhūtānāṃ naśyate sukham||

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च। इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति। स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः। वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति।।

tatkhalu dvividhaṃ sukhamucyacate śarīraṃ mānasaṃ ca| iha khalvamuṣmiṃśca loke vastupravṛttayaḥ sukhārthamabhidhīyante nahītaḥ paratrāparvagaphalādviśiṣṭataramasti| sa eva kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthaguṇāraṃbhagastaddheturasyotpattiḥ sukhaprayojanārthamāraṃbhāḥ| vadaitadbhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramā sthitiriti||

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम।।

na tadupagṛhṇīmo na hyeṣāmṛṣīṇāṃ mahati sthitānām||

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयन्ति। तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति।।

aprāpya eṣa kāmya guṇaviśeṣo na cainamabhiśīlayanti| tapasi śrūyate trilokakṛdbrahmā prabhurekākī tiṣṭati brahmacārī na kāmasukhoṣvātmānamavadadhāti||

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनङ्गत्वेन सममनयत।।

api ca bhagavānviśveśvara umāpatiḥ kāmamabhivartamānamanaṅgatvena samamanayat||

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरञ्जयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति।।

tasmādbhūmau na tu mahātmabhirañjayati gṛhīto na tveṣa tāvadviśiṣṭo guṇaviśeṣa iti||

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यते ऽन्यथा दुःखमिति।।

naitadbhagavataḥ pratyemi bhavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti lokapravādo hi dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtātsukhamavāpyate 'nyathā duḥkhamiti||

अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्मं क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवन्ति विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यन्ते वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यन्ते बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः।।

atrocyate anṛtātkhalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tatastamograstā adharmamevānuvartante na dharmaṃ krodhalobhamohahiṃsānṛtādibhikhacchannāḥ khalvasmiṃlloke nāmutra sukhamāpnuvanti vividhavyādhirujopatāpairavakīryante vadhabandhanaparikleśādibhiśca kṣutpipāsāśramakṛtairupatāpairupatapyante varṣavātātyuṣṇātiśītakṛtaiśca pratibhayaiḥ śārīrairduḥkhairupatapyante bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiśca mānasaiḥ śaukairabhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiścānyairiti yastvetaiḥ||

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम। नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम।।

śārīraṃ mānasaṃ nāsti na jarā na ca pātakam| nityameva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkhamihobhayam||

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम। पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः।।

narake duḥkhamevāhuḥ sukhaṃ tatparamaṃ padam| pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ||

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः। इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च।।

pumānprajāpatistatraśukraṃ tejomayaṃ viduḥ| ityetallokanirmātā dharmasya caritasya ca||

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च। हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शान्तिरुत्तमा।।

tapasaśca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca| hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntiruttamā||

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात। दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च।।

dānena bhogānityāhusta pasā svargamāpnuyāt| dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārthamihaiva ca||

सद्भ्यो यद्दीयते किञ्चित्तत्परत्रोपतिष्टते। असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते। यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते।।

sadbhyo yaddīyate kiñcittatparatropatiṣṭate| asadbhyo dīyate yattu taddānamiha bhujyate| yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalamaśnute||

किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम। धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam| dharmaḥ katividho vāpi tadbhavānvaktumarhati||

स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः। तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्यो ऽन्यथा स विमुह्यते।।

svadharmācaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ| teṣāṃ svargapalāvāptiryo 'nyathā sa vimuhyate||

यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा। तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि।।

yadetañcāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā| teṣāṃ sve sve samācārāstanme vaktumihārhasi||

पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारो ऽभिनिर्द्दिष्टाः।।

pūrvameva bhagavatā brahmaṇā lokahitamanutiṣṭatā dharmasaṃrakṣaṇārthamāśramāścatvāro 'bhinirddiṣṭāḥ||

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरन्ति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतान्तरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात।।

tatra gurukulavāsameva prathamamāśramamāharanti samyagatra śaucasaskāraniyamavrataviniyatātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatānyupasthāya vihāya taddhyālasyaṃ gurorabhivādanavedābyāsaśravaṇapavitraghīkṛtāntarātmā triṣavaṇamupaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣā nityabhikṣābhaikṣyādisarvaniveditāntarātmā guruvacananideśānuṣṭānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt||

गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात। तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम। इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति।।

guruṃ yastu samārādhya dvijo vedamāvānpuyāt| tasya svargaphalāvāptiḥ siddhyate cāsya mānasam| iti gārhasthyaṃ khalu dvitīyamāśramaṃ vadanti||

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः। समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते।।

tasya sadā cāralakṣaṇaṃ sarvamanuvyākhyāsyāmaḥ| samāvṛtānāṃ sadācārāṇāṃ sahadharmacaryaphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate||

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य.त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत।।

dharmārthakāmāvāptirhya.tra trivargasādhanamapekṣyāgarhitakarmaṇā dhanānyādāya svādhyāyopalabdhaprakarṣeṇa vā brahmarṣinirmitena vā adbhiḥ sāgaragatena vā dravyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ vartayet||

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरन्ति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका ये ऽन्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यन्तरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते।।

taddhi sarvāśramaṇāṃ mūlamudāharanti gurukulanivāsinaḥ parivrājakā ye 'nye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭāninasteṣāmapyantarā ca bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante||

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति।।

vānaprasthānāṃ ca dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalvete sādhavaḥ sādhupathyodanāḥ svādhyāyaprasaṃginastīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti||

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति।।

teṣāṃ pratyutthānābhigamanamanasūyāvākyadānasukhasatkārāsanasukhaśayanābhyavahārasatkriyā ceti||

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते। स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति।।

atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate| sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati||

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति।।

api cātra yajñakriyābhirdevatāḥ prīyante nivāpena pitaro vidyābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ apatyotpādanena prajāpatiriti||

वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा। परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम।।

vātsalyāḥ sarvabhūtebhyo vāyoḥ śrotrastathā girā| paritāpodapaghātaśca pāruṣyaṃ cātra garhitam||

अवज्ञानमहॄङ्कारो दंभश्चैव विगर्हितः। अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः।।

avajñānamahṝṅkāro daṃbhaścaiva vigarhitaḥ| ahiṃsā satyamakrodaṃ sarvāśramagataṃ tapaḥ||

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः।।

api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅganityopabhoganṛtyagītavāditraśrutisukhanayanasneharāmādarśanānāṃ prāptirbhakṣyabhojyalehyapeyacoṣyāṇāmabhyavahāryyāṇāṃ vividhānāmupabhogaḥ||

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति। त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे। स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात।।

svavihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptiriti| trivargaguṇanirvṛttiryasya nityaṃ gṛhāśrame| sa sukhānyanubhūyeha śiṣṭānāṃ gatimāpnuyāt||

उञ्छवृत्तिर्वृहस्थो यः स्वधम चरणे रतः। त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः।।

uñchavṛttirvṛhastho yaḥ svadhama caraṇe rataḥ| tyaktakāmasukhāraṃbhaḥ svargastasya na durlabhaḥ||

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्त्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यन्ते अनुसंचरन्ति।।

vānaprasthāḥ khalvapi dharmamanusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprastravaṇāni svabhakteṣvaraṇyeṣu mṛgavarāhamahiṣa śārdūlavanagajākīrṇeṣu tapasyante anusaṃcaranti||

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृताङ्गाः केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः। समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहॄन्ते।।

tyaktagrāmyavastrābhyavahāropabhogā vanyauṣadhiphalamūlaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsaninobhūpāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśukuśacarmavalkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśyaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanāḥśuṣkabalihomakālānuṣṭāyinaḥ| samitkuśakusumāpahārasaṃmārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavanaviṣṭaṃ bhavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryānuṣṭānavihitapariśuṣkamāṃsaśoṇitatvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāccharīrāṇyudvahṝnte||

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत। स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जायान।।

yastvetāṃ niyatacaryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret| sa dahedagnivaddoṣāñjayellokāṃśca durjāyān||

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा। विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजन्ति। समलोष्टाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः।।

parivrājakānāṃ punarācāraḥ tadyathā| vimucyāgniṃ dhanakalatraparibarhasaṃgeṣvātmānaṃ snehapāśānavadhūya parivrajanti| samaloṣṭāśmakāñcanāstrivargapravṛtteṣvasaktabuddhayaḥ||

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणो ऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरन्तो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति।।

arimitrodāsīnāṃ tulyadarśanāḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanṛḥkarmabhiranabhiranabhidrohiṇo 'niketāḥ parvatapulinavṛkṣamūladevāyatanānyanusaṃcaranto vā sārthamupeyurnagaraṃ grāmaṃ vā na krodhadarpalobhamohakārpaṇyadaṃbhaparivādābhimānanirvṛttahiṃsā iti||

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः। न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित।।

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaścarate muniḥ| na tasya sarvabhūtebhyo bhayamutpadyate kvacit||

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति। विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिता ग्निना संव्रजते हि सोकान।।

kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śarīramagniṃ svamukhe juhoti| viprastu bhaikṣopagatairhavirbhiścitā gninā saṃvrajate hi sokān||

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः। अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः।।

mokṣāśramaṃ yaścarate yathoktaṃ śuciḥ svasaṃkalpitayuktabuddhiḥ| anindhanaṃ jyotiriva praśāntaṃ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ||

अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते। तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

asmāllokātparo lokaḥ śrūyate nopalabhyate| tamahaṃ jñātumicchāmi tadbhavānvaktumarhati||

उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते। पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते।।

uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite| puṇyaḥ kṣemyaśca kāmyaśca sa paro loka ucyate||

तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयो ऽत्यन्तनिर्मलाः। लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः।।

tatra hyapāpakarmāṇaḥ śucayo 'tyantanirmalāḥ| lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ||

स स्वर्गसदृशो देशः तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः। काले मृत्युः प्रबवति स्पृशन्ति व्याधयो न च।।

sa svargasadṛśo deśaḥ tatra hyuktāḥ śubhā guṇāḥ| kāle mṛtyuḥ prabavati spṛśanti vyādhayo na ca||

न लोबः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः। नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः।।

na lobaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ| nānyo hi vadhyate tatra dravyeṣu ca na vismayaḥ||

परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते। कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते।।

paro hyadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate| kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣamupalabhyate||

यानासनाशनोपेता प्रसादभवनाश्रयाः। सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः।।

yānāsanāśanopetā prasādabhavanāśrayāḥ| sarvakāmairvṛtāḥ keciddhemābharaṇabhūṣitāḥ||

प्राणधारणमात्रं तु केषाञ्चिदुपपद्यते। श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम।।

prāṇadhāraṇamātraṃ tu keṣāñcidupapadyate| śrameṇa mahatā kecitkurvanti prāṇadhāraṇam||

इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैष्कृतिका नराः। सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे।।

iha dharmaparāḥ kecitkecinnaiṣkṛtikā narāḥ| sukhitā duḥkhitāḥ kecinnirdhanā dhanino pare||

इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते। लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यन्त्यपण्डिताः।।

iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate| lobhaścārthakṛto tṝṇāṃ yena muhyantyapaṇḍitāḥ||

यस्तद्वेदो भयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते। सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादो ऽभ्यसूयता।।

yastadvedo bhayaṃ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate| sopadhe nikṛtiḥ steyaṃ parivādo 'bhyasūyatā||

परोपघातो हिंसा च पैशुन्मनृतं तथा। एतान्संसेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते।।

paropaghāto hiṃsā ca paiśunmanṛtaṃ tathā| etānsaṃsevate yastu tapastasya prahīyate||

यस्त्वेतानाचरेद्विद्वान्न तपस्तस्य वर्द्धते। इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः।।

yastvetānācaredvidvānna tapastasya varddhate| iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ||

कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम। शुभैः शुभमवाप्नोति तथाशुभमथान्यथा।।

karmabhūmiriyaṃ loke iha kṛtvā śubhāśubham| śubhaiḥ śubhamavāpnoti tathāśubhamathānyathā||

इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा। इष्टेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः।।

iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇāstathā| iṣṭeṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokamupāśritāḥ||

उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः। इहस्थास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जनाः।।

uttaraḥ pṛthivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ| ihasthāstatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ||

यदि सत्कारमिच्छन्ति तिर्यग्योनिषु चापरे। क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले।।

yadi satkāramicchanti tiryagyoniṣu cāpare| kṣīṇāyuṣastathā cānye naśyanti pṛthivītale||

अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः। इहैव परिवर्त्तन्ते न च यान्त्युत्तरां दिशम।।

anyonyabhakṣaṇāsaktā lobhamohasamanvitāḥ| ihaiva parivarttante na ca yāntyuttarāṃ diśam||

गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः। पन्थानं सर्वालोकानां विजानन्ति मनीषिणः।।

gurūnupāsate ye tu niyatā brahmacāriṇaḥ| panthānaṃ sarvālokānāṃ vijānanti manīṣiṇaḥ||

इत्युक्तो ऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः। धर्माधर्मौं हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान।।

ityukto 'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣipto brahmanirmitaḥ| dharmādharmauṃ hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān||

भरद्वाज उवाच।. अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते। यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि तपोधन।।

bharadvāja uvāca|. adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate| yadadhyātmaṃ yathā caitattanme brūhi tapodhana||

अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि। तद्व्याख्यांस्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम।।

adhyātmamiti viprarṣe yadetadanupṛcchasi| tadvyākhyāṃsyāmi te tāta śreyaskaratamaṃ sukham||

सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम। यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति।।

sṛṣṭipralayasaṃyuktamācāryaiḥ paridarśitam| yajjñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati||

फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम।।

phalalābhaśca tasya syātsarvabhūtahitaṃ ca tat| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam||

महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ। यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति लयं पुनः।।

mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau| yataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti layaṃ punaḥ||

महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा। प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः।।

mahābhūtāni bhūtebhyaḥ sāgarasyormayo yathā| prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ||

तद्वद भूतानि भूतात्मा सृष्टानि हरते पुनः। महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत।।

tadvad bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭāni harate punaḥ| mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt||

अकरोत्तेषु वै सम्यक तं तु जीवो न पश्यति। शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम।।

akarotteṣu vai samyak taṃ tu jīvo na paśyati| śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśayonijam||

वायोः स्पर्सस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम। रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते।।

vāyoḥ sparsastathā ceṣṭā tvakcaiva tritayaṃ smṛtam| rūpaṃ cakṣustathā pākastrividhaṃ teja ucyate||

रसाः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः। घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः।।

rasāḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ| ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāstrayaḥ||

महाभूतानि पचैव षष्टं च मन उच्यते। इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञातान्यस्य भारत।।

mahābhūtāni pacaiva ṣaṣṭaṃ ca mana ucyate| indriyāṇi manaścaiva vijñātānyasya bhārata||

सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः। श्रोत्रं वै श्रवणार्थाय स्पर्शनाय च त्वक स्मृता।।

saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ| śrotraṃ vai śravaṇārthāya sparśanāya ca tvak smṛtā||

रसादानाय रसना गन्धादानाय नासिका। चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनः।।

rasādānāya rasanā gandhādānāya nāsikā| cakṣurālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ||

बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः। उर्द्धं पादतलाभ्यां यदवाक्चोदक्च पश्यति।।

buddhiradhyavasānāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ| urddhaṃ pādatalābhyāṃ yadavākcodakca paśyati||

एतेन सर्वमेवेदं विभुना च्याप्तमन्तरम। पुरुषैरिन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्त्रशः।।

etena sarvamevedaṃ vibhunā cyāptamantaram| puruṣairindriyāṇīha veditavyāni kṛtstraśaḥ||

तमो रजश्च सत्त्वं च ते ऽपि भावास्तदाश्रिताः। एतां बुद्धिं नरो बुद्धा भूतानागतिं गतिम।।

tamo rajaśca sattvaṃ ca te 'pi bhāvāstadāśritāḥ| etāṃ buddhiṃ naro buddhā bhūtānāgatiṃ gatim||

समवेक्ष्य शनैश्चैवं लभते शममुत्तमम। गुणैर्विनश्यते बुद्दिर्बुद्धेरेवेन्द्रियाण्यपि।।

samavekṣya śanaiścaivaṃ labhate śamamuttamam| guṇairvinaśyate buddirbuddherevendriyāṇyapi||

मनःषष्टानि भूतानि बुद्ध्यबावे कुतो गुणाः। इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम।।

manaḥṣaṣṭāni bhūtāni buddhyabāve kuto guṇāḥ| iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam||

प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्द्दिश्यते तथा। येन पश्यति तञ्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते।।

pralīyate codbhavati tasmānnirddiśyate tathā| yena paśyati tañcakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate||

जिघ्रति घ्राणमित्याहुः रसं जानाति जिह्वया। त्वचा स्पर्शयति स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियते सकृत।।

jighrati ghrāṇamityāhuḥ rasaṃ jānāti jihvayā| tvacā sparśayati sparśaṃ buddhirvikriyate sakṛt||

येन प्रार्थयते किञ्चित्तदा भवति तन्मनः। अधिष्टानात्तु बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा।।

yena prārthayate kiñcittadā bhavati tanmanaḥ| adhiṣṭānāttu buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā||

इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तान्यदृश्यो ऽधितिष्टति। पुरुषे तिष्टती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते।।

indriyāṇīti tānyāhustānyadṛśyo 'dhitiṣṭati| puruṣe tiṣṭatī buddhistriṣu bhāveṣu vartate||

कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदुपशोचति। न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते।।

kadācillabhate prītiṃ kadācidupaśocati| na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate||

एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेषु वर्तते। सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते।।

evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣu vartate| seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate||

सरितां सागरो भर्ता वेलानामिव वारिधिः। अतिभावगता बुद्धिर्भावैर्मनसि वर्तते।।

saritāṃ sāgaro bhartā velānāmiva vāridhiḥ| atibhāvagatā buddhirbhāvairmanasi vartate||

वर्तमानो मुनिस्त्वेवं स्वबावमनुवर्तते। इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा सदा।।

vartamāno munistvevaṃ svabāvamanuvartate| indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā sadā||

प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमः क्रोधस्तु ते त्रयः। ये ये च भावा लोके ऽस्मिन्सर्वे प्येतेषु वै त्रिषु।।

prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokastamaḥ krodhastu te trayaḥ| ye ye ca bhāvā loke 'sminsarve pyeteṣu vai triṣu||

इति बुद्धिगताः सर्वा व्याख्यातास्तव भावनाः। इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता।।

iti buddhigatāḥ sarvā vyākhyātāstava bhāvanāḥ| indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā||

सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा। त्रिविश्वावेदनाश्चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते।।

sattvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā| triviśvāvedanāścaiva sarvasattveṣu dṛśyate||

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति मानद। सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः।।

sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti mānada| sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ||

तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ। तव यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत।।

tamoguṇena saṃyuktau bhavato vyāvahārikau| tava yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet||

वर्तते सात्त्विको भाव इत्याचक्षीत तत्तथा। अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः।।

vartate sāttviko bhāva ityācakṣīta tattathā| atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ||

प्रवृत्तं रज इत्येव जानीहि मुनिसत्तम। अथयन्मोहसंयुक्तमव्यक्त विषमं भवेत।।

pravṛttaṃ raja ityeva jānīhi munisattama| athayanmohasaṃyuktamavyakta viṣamaṃ bhavet||

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत। प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं वा शान्तचित्तता।।

apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet| praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ vā śāntacittatā||

कथञ्चिदभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः। अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथा क्षमा।।

kathañcidabhivartanta ityete sāttvikā guṇāḥ| atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā kṣamā||

लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते देहहेतुभिः। अपमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिते।।

liṅgāni rajasastāni dṛśyante dehahetubhiḥ| apamānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandrite||

कथञ्चिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः। दूषणं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम।।

kathañcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ| dūṣaṇaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam||

मनः स्वनियतं यस्य स सुखी प्रेत्यचेह च। सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं यस्य सूक्ष्मयोः।।

manaḥ svaniyataṃ yasya sa sukhī pretyaceha ca| sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ yasya sūkṣmayoḥ||

सृजतेहि गुणानेक एको न सृजते गुणान। मशकोदुंबरौ वापि संप्रयुक्तौ यथा सदा।।

sṛjatehi guṇāneka eko na sṛjate guṇān| maśakoduṃbarau vāpi saṃprayuktau yathā sadā||

अन्योन्यमेतौ स्यातां च सप्रंयोगस्तथोभयोः। पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सप्रंयुक्तौ च सर्वदा।।

anyonyametau syātāṃ ca sapraṃyogastathobhayoḥ| pṛthagbhūtau prakṛtyā tau sapraṃyuktau ca sarvadā||

यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तो तथैव तौ। न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः।।

yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayukto tathaiva tau| na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānvetti sarvaśaḥ||

परिद्रष्टा गुणानां तु संस्त्रष्टा मन्यते तथा। इन्द्रियस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसत्तमैः।।

paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃstraṣṭā manyate tathā| indriyastu pradīpārthaṃ kurute buddhisattamaiḥ||

निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवान। सृजते हि गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति।।

nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavān| sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati||

संप्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवम। आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन।।

saṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvam| āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaścana||

सत्त्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन। रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छति।।

sattvaṃ manaḥ saṃsṛjate na guṇānvai kadācana| raśmīṃsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅniyacchati||

तदा प्रकाशते ऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव। त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः।।

tadā prakāśate 'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva| tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ||

सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम। यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते।।

sarvabhūtātmabhūstasmātsa gaccheduttamāṃ gatim| yathā vāricaraḥ pakṣī salilena na lipyate||

एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते। एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः।।

evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate| evaṃ svabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ||

अशोचन्नप्रहृष्यंश्च समो विगतमत्सरः। भावयुक्त्या प्रयुक्तस्तु स नित्यं सृजते गुणान।।

aśocannaprahṛṣyaṃśca samo vigatamatsaraḥ| bhāvayuktyā prayuktastu sa nityaṃ sṛjate guṇān||

ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः। प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यते।।

ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ| pradhvastā na nivartante nivṛttirnopalabhyate||

प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिद्ध्यति। एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे।।

pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena siddhyati| evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare||

उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति। इतीमं हृदयग्रथिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम।।

ubhayaṃ saṃpradhāryaitadvyavasyeta yathāmati| itīmaṃ hṛdayagrathiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham||

विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशवः। मलिनाः प्राण्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः।।

vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśavaḥ| malināḥ prāṇnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ||

अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानभिदे तथा। महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तरन्यथा।।

avagāhya suvidvāṃso viddhi jñānabhide tathā| mahānadyā hi pārajñastapyate na taranyathā||

न तु तप्यति तत्त्वज्ञः कुलज्ञस्तु तरत्युत। एवं ये विदुरध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानमुत्तमम।।

na tu tapyati tattvajñaḥ kulajñastu taratyuta| evaṃ ye viduradhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānamuttamam||

एवं बुद्धा नरः सर्वो भूतानामगतिं गतिम। अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते च शमं ततः।।

evaṃ buddhā naraḥ sarvo bhūtānāmagatiṃ gatim| avekṣya ca śanairbuddhyā labhate ca śamaṃ tataḥ||

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य यश्च विमुञ्चति। अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः।।

trivargo yasya viditaḥ prekṣya yaśca vimuñcati| anviṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ||