Mahatmya & Invocation

सरस्वतीदृषद्वत्योरन्तरे कुरुजाङ्गले। सुनिप्रवरमासीनं पुराणं लोमहर्षणम। अष्टच्छन्त द्विजवराः प्रभावं सरसस्तदा।।

sarasvatīdṛṣadvatyorantare kurujāṅgale| sunipravaramāsīnaṃ purāṇaṃ lomaharṣaṇam| aṣṭacchanta dvijavarāḥ prabhāvaṃ sarasastadā||

प्रमाणं सरसो ब्रूहि तीर्थानां च विशेषतः। देवतानां च माहात्म्यमुत्पत्तिं वामनस्य च।।

pramāṇaṃ saraso brūhi tīrthānāṃ ca viśeṣataḥ| devatānāṃ ca māhātmyamutpattiṃ vāmanasya ca||

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां रोमहर्षसमन्वितः। प्रणिपत्य पुराणर्षिरिदं वचनमव्रवीत।।

etacchrutvā vacasteṣāṃ romaharṣasamanvitaḥ| praṇipatya purāṇarṣiridaṃ vacanamavravīt||

ब्रह्मणमग्र्यं कमलासनस्थं विष्णुं तथा लक्ष्मिसमन्वितं च। रुद्रं च देवं प्रणिपत्य मूर्ध्ना तीर्थं महद ब्रह्मसरः प्रवक्ष्ये।।

brahmaṇamagryaṃ kamalāsanasthaṃ viṣṇuṃ tathā lakṣmisamanvitaṃ ca| rudraṃ ca devaṃ praṇipatya mūrdhnā tīrthaṃ mahad brahmasaraḥ pravakṣye||

रन्तुकादौजसं यावत पावनाच्च चतुर्मुखम। सरः संनिहितं प्रोक्तं ब्रह्मणा पूर्वमेव तु।।

rantukādaujasaṃ yāvat pāvanācca caturmukham| saraḥ saṃnihitaṃ proktaṃ brahmaṇā pūrvameva tu||

कलिद्वापरयोर्मध्ये व्यासेन च महात्मना। सरःप्रमाणं यत्प्रोक्तं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः।।

kalidvāparayormadhye vyāsena ca mahātmanā| saraḥpramāṇaṃ yatproktaṃ tacchṛṇudhvaṃ dvijottamāḥ||

विश्वेश्वरादस्थिपुरं रथा कन्या जरद्गवी। यावदोघवती प्रोक्ता तावत्संनिहितं सरः।।

viśveśvarādasthipuraṃ rathā kanyā jaradgavī| yāvadoghavatī proktā tāvatsaṃnihitaṃ saraḥ||

मया श्रुतं प्रमाणं यत पठ्यमानं तु वामने। तच्छृणुध्वं द्विजश्रेष्ठाः पुण्यं वृद्धिकरं महत।।

mayā śrutaṃ pramāṇaṃ yat paṭhyamānaṃ tu vāmane| tacchṛṇudhvaṃ dvijaśreṣṭhāḥ puṇyaṃ vṛddhikaraṃ mahat||

विश्वेश्वराद देववरा नृपावनात सरस्वती। सरः संनिहितं ज�एयं समन्तादर्थयोजनम।।

viśveśvarād devavarā nṛpāvanāt sarasvatī| saraḥ saṃnihitaṃ j�eyaṃ samantādarthayojanam||

एतदाश्रित्य देवाश्च ऋषयश्च समागताः। सेवन्ते मुक्तिकामार्थं स्वर्गार्थे चापरे स्थिताः।।

etadāśritya devāśca ṛṣayaśca samāgatāḥ| sevante muktikāmārthaṃ svargārthe cāpare sthitāḥ||

ब्रह्मणा सेवितमिदं सृष्टिकामेन योगिना। विष्णुना स्थितिकामेन हरिरूपेण सेवितम।।

brahmaṇā sevitamidaṃ sṛṣṭikāmena yoginā| viṣṇunā sthitikāmena harirūpeṇa sevitam||

रुद्रेण च सरोमध्यं प्रविष्टेन महात्मना। सेव्य तीर्थं महातेजाः स्थाणुत्वं प्राप्तवान हरः।।

rudreṇa ca saromadhyaṃ praviṣṭena mahātmanā| sevya tīrthaṃ mahātejāḥ sthāṇutvaṃ prāptavān haraḥ||

आद्यैषा ब्रह्मणो वेदिस्ततो रामहृदः स्मृतः। करुणा च यतः कृष्टं कुरुक्षेत्रं ततः स्मृतम।।

ādyaiṣā brahmaṇo vedistato rāmahṛdaḥ smṛtaḥ| karuṇā ca yataḥ kṛṣṭaṃ kurukṣetraṃ tataḥ smṛtam||

तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं यदन्तरं रामहृदाच्चतुर्मुखम। एत्कुरुक्षेत्रसमन्तप�चकं पितामहस्योत्तरवेदिरुच्यते।।

tarantukārantukayoryadantaraṃ yadantaraṃ rāmahṛdāccaturmukham| etkurukṣetrasamantapa�cakaṃ pitāmahasyottaravedirucyate||

ब्रूहि वामनमाहात्म्यमुत्पत्तिं च विशेषतः। यथा बलिर्नियमितो दत्तं राज्यं शतक्रतोः।।

brūhi vāmanamāhātmyamutpattiṃ ca viśeṣataḥ| yathā balirniyamito dattaṃ rājyaṃ śatakratoḥ||

शृणुध्वं मुनयः प्रीता वामनस्य महात्मनः। उत्पत्तिं च प्रभावं च निवासं कुरुजाङ्गले।।

śṛṇudhvaṃ munayaḥ prītā vāmanasya mahātmanaḥ| utpattiṃ ca prabhāvaṃ ca nivāsaṃ kurujāṅgale||

तदेव वंशं दैत्यानां शृणुध्वं द्विजसत्तमाः। यस्य वंशे समभवद बलिर्वैरोचनिः पुरा।।

tadeva vaṃśaṃ daityānāṃ śṛṇudhvaṃ dvijasattamāḥ| yasya vaṃśe samabhavad balirvairocaniḥ purā||

दैत्यानामादिपुरुषो हिरण्यकशिपुः पुरा। तस्य पुत्रो महातेजाः प्रह्लादो नाम दानवः।।

daityānāmādipuruṣo hiraṇyakaśipuḥ purā| tasya putro mahātejāḥ prahlādo nāma dānavaḥ||

तस्माद विरोचनो जज�ए बलिर्जज�ए विरोचनात। हते हिरण्यकशिपौ देवानुत्साद्य सर्वतः।।

tasmād virocano jaj�e balirjaj�e virocanāt| hate hiraṇyakaśipau devānutsādya sarvataḥ||

राज्यं कृतं च तेनेष्टं त्रैलोक्ये सचराचरे। कृतयत्नेषु देवेषु त्रैलोक्ये दैत्यतां गते।।

rājyaṃ kṛtaṃ ca teneṣṭaṃ trailokye sacarācare| kṛtayatneṣu deveṣu trailokye daityatāṃ gate||

जये तथा बलवतोर्मयशम्बरयोस्तथा। शुद्धासु दिक्षु सर्वासु प्रवृत्ते धर्मकर्मणि।।

jaye tathā balavatormayaśambarayostathā| śuddhāsu dikṣu sarvāsu pravṛtte dharmakarmaṇi||

संप्रवृत्ते दैत्यपथे अयनस्थे दिवाकरे। प्रह्लादशम्बरमयैरनुह्वादेन चैव हि।।

saṃpravṛtte daityapathe ayanasthe divākare| prahlādaśambaramayairanuhvādena caiva hi||

दिक्षु सर्वासु सुप्तासु गगने दैत्यपालिते। देवेषु मखशोभां च स्वर्गस्थां दर्शयत्सु च।।

dikṣu sarvāsu suptāsu gagane daityapālite| deveṣu makhaśobhāṃ ca svargasthāṃ darśayatsu ca||

प्रकृतिस्थे ततो लोके वर्तमाने च सत्पथे। अभावे सर्वपापानां धर्मभावे सदोत्थिते।।

prakṛtisthe tato loke vartamāne ca satpathe| abhāve sarvapāpānāṃ dharmabhāve sadotthite||

चतुष्पादे स्थिते धर्मे ह्यधर्मे पादविग्रहे। प्रजापालनयुक्तेषु भ्राजमानेषु राजसु। स्वधर्मसंप्रयुक्तेषु तथाश्रमनिवासिषु।।

catuṣpāde sthite dharme hyadharme pādavigrahe| prajāpālanayukteṣu bhrājamāneṣu rājasu| svadharmasaṃprayukteṣu tathāśramanivāsiṣu||

अभिषिक्तो ऽसुरैः सर्वैर्दैत्यराज्ये बलिस्तदा। हृष्टेष्वसुरसंघेषु नदत्सु मुदितेषु च।।

abhiṣikto 'suraiḥ sarvairdaityarājye balistadā| hṛṣṭeṣvasurasaṃgheṣu nadatsu muditeṣu ca||

अथाभ्युपगता लक्ष्मीर बलिं पद्मान्तरप्रभा। पद्मोद्यतकरा देवी वरदा सुप्रवेशिनी।।

athābhyupagatā lakṣmīr baliṃ padmāntaraprabhā| padmodyatakarā devī varadā supraveśinī||

बले बलवतां श्रेष्ठ दैत्यराज महाद्युते। प्रीतास्मि तव भद्रं ते देवराजपराजये।।

bale balavatāṃ śreṣṭha daityarāja mahādyute| prītāsmi tava bhadraṃ te devarājaparājaye||

यत्त्वया युधि विक्रम्य देवराज्यं पराजितम। दृष्ट्वा ते परमं सत्त्वं ततो ऽहं स्वयमागता।।

yattvayā yudhi vikramya devarājyaṃ parājitam| dṛṣṭvā te paramaṃ sattvaṃ tato 'haṃ svayamāgatā||

नाश्चर्यं दानवव्याघ्र हिरण्यकशिपोः कुले। प्रसूतस्यासुरेन्द्रस्य तव कर्मे दमीदृशम।।

nāścaryaṃ dānavavyāghra hiraṇyakaśipoḥ kule| prasūtasyāsurendrasya tava karme damīdṛśam||

विशेषितस्त्वया राजन दैत्येन्द्रः प्रपितामहः। येन भुक्तं हि निखिलं त्रैलोक्यमिदमव्ययम।।

viśeṣitastvayā rājan daityendraḥ prapitāmahaḥ| yena bhuktaṃ hi nikhilaṃ trailokyamidamavyayam||

एवमुक्त्वा तु सा देवी लक्ष्मीर्दैत्यनृपं बलिम। प्रविष्टा वरदा सेव्या सर्वदेवमनोरमा।।

evamuktvā tu sā devī lakṣmīrdaityanṛpaṃ balim| praviṣṭā varadā sevyā sarvadevamanoramā||

तुष्टाश्च देव्यः प्रवराः ह्रीः कीर्तिर्द्युतिरेव च। प्रभा धृतिः क्षमा भूतिर ऋद्धिर्दिव्या महामतिः।।

tuṣṭāśca devyaḥ pravarāḥ hrīḥ kīrtirdyutireva ca| prabhā dhṛtiḥ kṣamā bhūtir ṛddhirdivyā mahāmatiḥ||

श्रुतिःस्मृतिरिडा कीर्तिः शान्तिः पुष्टिस्तथा क्रिया। सर्वाश्चप्सरसो दिव्या नृत्तगीतविशारदाः।।

śrutiḥsmṛtiriḍā kīrtiḥ śāntiḥ puṣṭistathā kriyā| sarvāścapsaraso divyā nṛttagītaviśāradāḥ||

प्रपद्यन्ते स्म दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यं सचराचरम। प्राप्तमैश्वर्यमतुलं बलिना ब्रह्मवादिना।।

prapadyante sma daityendraṃ trailokyaṃ sacarācaram| prāptamaiśvaryamatulaṃ balinā brahmavādinā||

देवानां ब्रूहि नः कर्म यद्वृत्तास्ते पराजिताः। कथं देवातिदेवो ऽसौ विष्णुर्वामनतां गतः।।

devānāṃ brūhi naḥ karma yadvṛttāste parājitāḥ| kathaṃ devātidevo 'sau viṣṇurvāmanatāṃ gataḥ||

लोमहर्षण उवाच।। बलिसंस्थं च त्रैलोक्यं दृष्ट्वा देवः पुरन्दरः। मेरुप्रस्थं ययौ शक्रः स्वमातुर्निलयं शुभम।।

lomaharṣaṇa uvāca|| balisaṃsthaṃ ca trailokyaṃ dṛṣṭvā devaḥ purandaraḥ| meruprasthaṃ yayau śakraḥ svamāturnilayaṃ śubham||

समीपं प्राप्य मातुश्च कथयामास तां गिरम। आदित्याश्च यथा युद्धे दानवेन पराजिताः।।

samīpaṃ prāpya mātuśca kathayāmāsa tāṃ giram| ādityāśca yathā yuddhe dānavena parājitāḥ||

अदितिरुवाच।। यद्येवं पुत्र युष्माभिर्न शक्यो हन्तुमाहवे। बलिर्विरोचनसुतः सर्वैश्चैव मरुद्गणैः।।

aditiruvāca|| yadyevaṃ putra yuṣmābhirna śakyo hantumāhave| balirvirocanasutaḥ sarvaiścaiva marudgaṇaiḥ||

सहस्रशिरसा शक्यः केवलं हन्तुमाहवे। तेनैकेन सहस्राक्ष न स ह्यन्येन शक्यते।।

sahasraśirasā śakyaḥ kevalaṃ hantumāhave| tenaikena sahasrākṣa na sa hyanyena śakyate||

तद्वत पृच्छामि पितरं कश्यपं ब्रह्मवादिनम। पराजयार्थं दैत्यस्य बलेस्तस्य महात्मनः।।

tadvat pṛcchāmi pitaraṃ kaśyapaṃ brahmavādinam| parājayārthaṃ daityasya balestasya mahātmanaḥ||

ततो ऽदित्या सह सुराः पंप्राप्ताः कश्यपान्तिकम। तत्रापश्यन्त मारीचं मुनिं दीप्ततपोनिधिम।।

tato 'dityā saha surāḥ paṃprāptāḥ kaśyapāntikam| tatrāpaśyanta mārīcaṃ muniṃ dīptataponidhim||

आद्यं देवगुरुं दिव्यं प्रदीप्तं ब्रह्मवर्चसा। तेजसा भास्कराकारं स्थितमग्निशिखोपमम।।

ādyaṃ devaguruṃ divyaṃ pradīptaṃ brahmavarcasā| tejasā bhāskarākāraṃ sthitamagniśikhopamam||

न्यस्तदण्डं तपोयुक्तं बद्धकृष्णाजिनाम्बरम। वल्कलाजिनसंवीतं प्रदीप्तमिव तेजसा।।

nyastadaṇḍaṃ tapoyuktaṃ baddhakṛṣṇājināmbaram| valkalājinasaṃvītaṃ pradīptamiva tejasā||

हुताशमिव दीप्यन्तमाज्यगन्धपुरस्कृतम। स्वाध्यायवन्तं पितरं वपुष्मन्तमिवानलम।।

hutāśamiva dīpyantamājyagandhapuraskṛtam| svādhyāyavantaṃ pitaraṃ vapuṣmantamivānalam||

ब्रह्मवादिसत्यवादिसुरासुरगुरुं प्रभुम। ब्राह्मण्याप्रतिमं लक्ष्म्या कश्यपं दीप्ततेजसम।।

brahmavādisatyavādisurāsuraguruṃ prabhum| brāhmaṇyāpratimaṃ lakṣmyā kaśyapaṃ dīptatejasam||

यः स्रष्टा सर्वलोकानां प्रजानां पतिरुत्तमः। आत्मभावविशेषेण तृतीयो यः प्रजापतिः।।

yaḥ sraṣṭā sarvalokānāṃ prajānāṃ patiruttamaḥ| ātmabhāvaviśeṣeṇa tṛtīyo yaḥ prajāpatiḥ||

अथ प्रणम्य ते वीराः सहादित्या सुरर्षभाः। ऊचुः प्रा�जलयः सर्वे ब्रह्माणमिव मानसाः।।

atha praṇamya te vīrāḥ sahādityā surarṣabhāḥ| ūcuḥ prā�jalayaḥ sarve brahmāṇamiva mānasāḥ||

अजेयो युधि शक्रेण बलिर्दैत्यो बलाधिकः। तस्माद विधत्त नः श्रेयो देवानां पुष्टिवर्धनम।।

ajeyo yudhi śakreṇa balirdaityo balādhikaḥ| tasmād vidhatta naḥ śreyo devānāṃ puṣṭivardhanam||

श्रुत्वा तु वचनं तेषां पुत्राणां कश्यपः प्रभुः। अकरोद गमने बुद्धि ब्रह्मलोकाय लोककृत।।

śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ putrāṇāṃ kaśyapaḥ prabhuḥ| akarod gamane buddhi brahmalokāya lokakṛt||

शक्र गच्छाम सदनं ब्रह्मणः परमाद्भुतम। तथा पराजयं सर्वे ब्रह्मणः ख्यातुमुद्यताः।।

śakra gacchāma sadanaṃ brahmaṇaḥ paramādbhutam| tathā parājayaṃ sarve brahmaṇaḥ khyātumudyatāḥ||

सहादित्या ततो देवायाताः काश्यपमाश्रमम। प्रस्थिता ब्रह्मसदनं महर्षिगणसेवितम।।

sahādityā tato devāyātāḥ kāśyapamāśramam| prasthitā brahmasadanaṃ maharṣigaṇasevitam||

ते मुहूर्तेन संप्राप्ता ब्रह्मलोकं सुवर्चसः। दिव्यैः कामगमैर्यानैर्यथार्हैस्ते महाबलाः।।

te muhūrtena saṃprāptā brahmalokaṃ suvarcasaḥ| divyaiḥ kāmagamairyānairyathārhaiste mahābalāḥ||

ब्रह्माणं द्रष्टुमिच्छन्तस्तपोराशिनमव्यायम। अध्यगच्छन्त विस्तीर्णा ब्रह्मणः परमां सभाम।।

brahmāṇaṃ draṣṭumicchantastaporāśinamavyāyam| adhyagacchanta vistīrṇā brahmaṇaḥ paramāṃ sabhām||

षट्पदोद्गीतमधुरां सामगैः समुदीरिताम। श्रेयस्करीममित्रघ्नीं दृष्ट्वा संजहृषुस्तदा।।

ṣaṭpadodgītamadhurāṃ sāmagaiḥ samudīritām| śreyaskarīmamitraghnīṃ dṛṣṭvā saṃjahṛṣustadā||

ऋचो बह्वचमुख्यैश्च प्रोक्ताः क्रमपदाक्षराः। शुश्रुवुर्विबुधव्याघ्रा विततेषु च कर्मसु।।

ṛco bahvacamukhyaiśca proktāḥ kramapadākṣarāḥ| śuśruvurvibudhavyāghrā vitateṣu ca karmasu||

यज�अविद्यावेदविदः पदक्रमविदस्तथा। स्वरेण परमर्षिणां सा बभूव प्रणादिता।।

yaj�avidyāvedavidaḥ padakramavidastathā| svareṇa paramarṣiṇāṃ sā babhūva praṇāditā||

यज�असंस्तवविद्भिश्च शिक्षाविद्भिस्तथा द्विजैः। छन्दसां चैव चार्थज�ऐः सर्वविद्याविशारदैः।।

yaj�asaṃstavavidbhiśca śikṣāvidbhistathā dvijaiḥ| chandasāṃ caiva cārthaj�aiḥ sarvavidyāviśāradaiḥ||

लोकायतिकमुख्यैश्च शुश्रुवुः स्वरमीरितम। तत्र तत्र च विप्रेन्द्रा नियताः शंसितव्रताः।।

lokāyatikamukhyaiśca śuśruvuḥ svaramīritam| tatra tatra ca viprendrā niyatāḥ śaṃsitavratāḥ||

जपहोमपरा मुख्या ददृशुः कश्यपात्मजाः। तस्यां सभायामास्ते स ब्रह्म लोकपितामहः।।

japahomaparā mukhyā dadṛśuḥ kaśyapātmajāḥ| tasyāṃ sabhāyāmāste sa brahma lokapitāmahaḥ||

सुरासुरगुरुः श्रीमान विद्यया वेदमायया। उपासन्त च तत्रैव प्रजानां पतयः प्रभुम।।

surāsuraguruḥ śrīmān vidyayā vedamāyayā| upāsanta ca tatraiva prajānāṃ patayaḥ prabhum||

दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिश्च द्विजोत्तमाः। भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमो नारदस्तथा।।

dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciśca dvijottamāḥ| bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamo nāradastathā||

विद्यास्तथान्तरिक्षं च वायुस्तेजो जलं महो। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च।।

vidyāstathāntarikṣaṃ ca vāyustejo jalaṃ maho| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca||

प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत कारणं महत। साङ्गोपाङ्गाश्च चत्वारो वेदा लोकपतिस्तथा।।

prakṛtiśca vikāraśca yaccānyat kāraṇaṃ mahat| sāṅgopāṅgāśca catvāro vedā lokapatistathā||

नयाश्च क्रतवश्चैव सङ्कल्पः प्राण एव च। एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवमुपासते।।

nayāśca kratavaścaiva saṅkalpaḥ prāṇa eva ca| ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvamupāsate||

अर्थो धर्मश्य कामश्च क्रोधो हर्षश्च नित्यशः। सक्रो बृहस्पतिश्चैव संवर्तऽथ बुधस्तथा।।

artho dharmaśya kāmaśca krodho harṣaśca nityaśaḥ| sakro bṛhaspatiścaiva saṃvarta'tha budhastathā||

शनाश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः। मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्च द्विजोत्तमाः।।

śanāścaraśca rāhuśca grahāḥ sarve vyavasthitāḥ| maruto viśvakarmā ca vasavaśca dvijottamāḥ||

दिवाकरश्च सोमश्च दिवा रात्रिस्तथैव च। अर्द्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट च संस्थिताः।।

divākaraśca somaśca divā rātristathaiva ca| arddhamāsāśca māsāśca ṛtavaḥ ṣaṭ ca saṃsthitāḥ||

तां प्रविश्य सभां दिव्यां ब्रह्मणः सर्वकामिकाम। कश्यपस्त्रिदशैः सार्द्ध पुत्रैर्धर्मभृतां वरः।।

tāṃ praviśya sabhāṃ divyāṃ brahmaṇaḥ sarvakāmikām| kaśyapastridaśaiḥ sārddha putrairdharmabhṛtāṃ varaḥ||

सर्वतेजोमयीं दिव्यां ब्रह्मर्षिगणसेविताम। ब्राह्म्या श्रिया सेव्यमानाम अचिन्त्यां विगतक्लमाम।।

sarvatejomayīṃ divyāṃ brahmarṣigaṇasevitām| brāhmyā śriyā sevyamānām acintyāṃ vigataklamām||

ब्रह्मणं प्रक्ष्य ते सर्वे परमासनमास्थितम। शिरोभिः प्रणता देवं देवा ब्रह्मर्षिभिः सह।।

brahmaṇaṃ prakṣya te sarve paramāsanamāsthitam| śirobhiḥ praṇatā devaṃ devā brahmarṣibhiḥ saha||

ततः प्रणम्य चरणौ नियताः परमात्मनः। विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः शान्ता विगतकल्मषाः।।

tataḥ praṇamya caraṇau niyatāḥ paramātmanaḥ| vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ śāntā vigatakalmaṣāḥ||

दृष्ट्वा तु तान सुरान सर्वान कश्यपेन सहागतान। आह ब्रह्म महातेजा देवानां प्रभुरीश्वरः।।

dṛṣṭvā tu tān surān sarvān kaśyapena sahāgatān| āha brahma mahātejā devānāṃ prabhurīśvaraḥ||

यदर्थमिह संप्राप्त भवन्तः सर्व एव हि। चिन्तयाम्यहमप्यग्रे तदर्थं च महाबला।।

yadarthamiha saṃprāpta bhavantaḥ sarva eva hi| cintayāmyahamapyagre tadarthaṃ ca mahābalā||

भविष्यति च वः सर्वं काङ्क्षितं यत सुरोत्तमाः। बलेर्दानवमुख्यस्य यो ऽस्य जेता भविष्यति।।

bhaviṣyati ca vaḥ sarvaṃ kāṅkṣitaṃ yat surottamāḥ| balerdānavamukhyasya yo 'sya jetā bhaviṣyati||

न केवलं सुरादीनां गतिर्मम स विश्वकृत। त्रैलोक्यस्यापि नेता च देवानामपि स प्रभुः।।

na kevalaṃ surādīnāṃ gatirmama sa viśvakṛt| trailokyasyāpi netā ca devānāmapi sa prabhuḥ||

यः प्रभुः सर्वलोकानां विश्वेशश्च सनातनः। पूर्वजो ऽयं सदाप्याहुरादिदेवं सनातनम।।

yaḥ prabhuḥ sarvalokānāṃ viśveśaśca sanātanaḥ| pūrvajo 'yaṃ sadāpyāhurādidevaṃ sanātanam||

तन्देवापि महात्मानं न विदुः को ऽप्यसाविति। देवानास्मान श्रुतिं विश्वं स वेत्ति पुरुषोत्तमः।।

tandevāpi mahātmānaṃ na viduḥ ko 'pyasāviti| devānāsmān śrutiṃ viśvaṃ sa vetti puruṣottamaḥ||

तस्यैव तु प्रसादेन प्रवक्ष्ये परमां गतिम। यत्र योगं समास्थाय तपश्चरति दुश्चरम।।

tasyaiva tu prasādena pravakṣye paramāṃ gatim| yatra yogaṃ samāsthāya tapaścarati duścaram||

क्षीरोद्सयोत्तरे कूले उदीच्यां दिशि विश्वकृत। अमृतं नाम परमं स्थानमाहुर्मनीषिणः।।

kṣīrodsayottare kūle udīcyāṃ diśi viśvakṛt| amṛtaṃ nāma paramaṃ sthānamāhurmanīṣiṇaḥ||

भवन्तस्तत्र वै गत्वा तपसा शंसितव्रताः। अमृतं स्थानमासाद्य तपश्चरत दुश्चरम।।

bhavantastatra vai gatvā tapasā śaṃsitavratāḥ| amṛtaṃ sthānamāsādya tapaścarata duścaram||

ततः श्रोष्यथ संघुष्टां स्निग्धगम्भीरनिः स्वनाम। उष्णान्ते तोयदस्येव तोयपूर्णस्य निःस्वनम।।

tataḥ śroṣyatha saṃghuṣṭāṃ snigdhagambhīraniḥ svanām| uṣṇānte toyadasyeva toyapūrṇasya niḥsvanam||

रक्तां पुष्टक्षरां रम्यमाभयां सर्वदा शिवाम। वाणीं परमसंस्कारं वदतां ब्रह्मवादिनाम।।

raktāṃ puṣṭakṣarāṃ ramyamābhayāṃ sarvadā śivām| vāṇīṃ paramasaṃskāraṃ vadatāṃ brahmavādinām||

दिव्यां सत्यकरीं सत्यां सर्वकल्मषनाशिनीम। सर्वदेवाधिदेवस्य ततो ऽसौ भावितात्मनः।।

divyāṃ satyakarīṃ satyāṃ sarvakalmaṣanāśinīm| sarvadevādhidevasya tato 'sau bhāvitātmanaḥ||

तस्य व्रतसमाप्त्यां तु योगव्रतविसर्जने। अमोघं तस्य देवस्य विश्वतेजो महात्मनः।।

tasya vratasamāptyāṃ tu yogavratavisarjane| amoghaṃ tasya devasya viśvatejo mahātmanaḥ||

कस्य किं वो वरं देवा ददामि वरदः स्थितः। स्वागतं वः सुरश्रेष्ठा मत्समीपमुपागताः।।

kasya kiṃ vo varaṃ devā dadāmi varadaḥ sthitaḥ| svāgataṃ vaḥ suraśreṣṭhā matsamīpamupāgatāḥ||

ततो ऽदितिः कश्यपश्च गृह्णीयातां वरं तदा। प्रणम्य शिरसा पादौ तस्मै देवाय धीमते।।

tato 'ditiḥ kaśyapaśca gṛhṇīyātāṃ varaṃ tadā| praṇamya śirasā pādau tasmai devāya dhīmate||

भगवानेव नः पुत्रो भवत्विति प्रसीद नः। उक्तश्च परया वाचा तथास्त्वति स वक्ष्यति।।

bhagavāneva naḥ putro bhavatviti prasīda naḥ| uktaśca parayā vācā tathāstvati sa vakṣyati||

देवा ब्रुवन्ति ते सर्वे कस्यपो ऽदितिरेव च। तथास्त्विति सुराः सर्वे प्रणम्य शिरसा प्रभुम। श्वेतद्वीपं समुद्दिश्य गताः सौम्यदिशं प्रति।।

devā bruvanti te sarve kasyapo 'ditireva ca| tathāstviti surāḥ sarve praṇamya śirasā prabhum| śvetadvīpaṃ samuddiśya gatāḥ saumyadiśaṃ prati||

ते ऽचिरेणैव संप्राप्ताः क्षीरोदं सरितां पतिम। यथोद्दिष्टं भगवता ब्रह्मणा सत्यवादिना।।

te 'cireṇaiva saṃprāptāḥ kṣīrodaṃ saritāṃ patim| yathoddiṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā satyavādinā||

ते क्रान्ताः सागरान सर्वान पर्वतांश्च सकाननान। नदीश्च विविधा दिव्याः पृथिव्यां ते सुरोक्तमाः।।

te krāntāḥ sāgarān sarvān parvatāṃśca sakānanān| nadīśca vividhā divyāḥ pṛthivyāṃ te suroktamāḥ||

अपश्यन्त तमो घोरं सर्वसत्त्वविवर्जितम। अभास्करममर्यादं तमसा सर्वतो वृतम।।

apaśyanta tamo ghoraṃ sarvasattvavivarjitam| abhāskaramamaryādaṃ tamasā sarvato vṛtam||

अमृतं स्थानमासाद्यकश्यपेन महात्मना। दीक्षिताः कामदं दिव्यं व्रतं वर्ष सहस्रकम।।

amṛtaṃ sthānamāsādyakaśyapena mahātmanā| dīkṣitāḥ kāmadaṃ divyaṃ vrataṃ varṣa sahasrakam||

प्रसादार्थं सुरेशाय तस्मै योगाय धीमते। नारायणाय देवाय सहस्राक्षाय भूतये।।

prasādārthaṃ sureśāya tasmai yogāya dhīmate| nārāyaṇāya devāya sahasrākṣāya bhūtaye||

ब्रह्मचर्येण मौनेन स्थानवीरासनेन च। क्रमेण च सुराः सर्वे तप उग्रं समास्थिताः।।

brahmacaryeṇa maunena sthānavīrāsanena ca| krameṇa ca surāḥ sarve tapa ugraṃ samāsthitāḥ||

कश्यपस्तत्र भगवान प्रसादार्थं महात्मनः। उदीरयत वेदोक्तं यमाहुः परमं स्तवम।।

kaśyapastatra bhagavān prasādārthaṃ mahātmanaḥ| udīrayata vedoktaṃ yamāhuḥ paramaṃ stavam||

त्वमाहुः। पुष्पहास चरम त्वमेव वौषट (15) वषट्कारं त्वामाहुरग्रयं मखेषु प्राशितारं सहस्रधारं च भुश्च भुवश्च स्वश्च त्वमेव वेदवेद्य ब्रह्मशय ब्राह्मणप्रिय त्वमेव द्यौरसि मातरिश्वासि धर्मो ऽसि होता पोता मन्ता नेता होमहेतुस त्वमेव अग्रय विश्वधाम्ना त्वमेव दिग्भिः सुभाण्ड (20) इज्यो ऽसि सुमेधो ऽसि समिधस्त्वमेव मतिर गतिर दाता त्वमसि। मोक्षो ऽसि योगो ऽसि। सृजसि। धाता परमयज�ओ ऽसि सोमो ऽसि दीक्षितो ऽसि दक्षिणासि विश्वमसि। स्थविर हिरण्यनाम नारायण त्रिनयन आदित्यवर्म आदित्यतेजः महापुरुष (25) पुरुषोत्तम आदिदेदेव सुविक्रम प्रभाकर शंभो स्वयंभो भूतादिः महाभूतो ऽसि विश्वभूत विश्वं त्वमेव विश्वगोप्तासि पवित्रमसि विश्वभव ऊर्ध्वकर्म अमृत दिवस्पते वाचस्पते घृतार्चे अनन्तकर्म वंश प्रग्वंश विश्वपास्त्वमेव वरार्थिनां वरदो ऽसि त्वम। (30) चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां प�जभिरेव च। हूयते च पुनर्द्वाभ्यां तुभ्यं होत्रात्मने नमः। लोमहर्षण उवाच। नारायणस्तु भगवा�छ्रुत्वैवं परमं स्तवम। ब्रह्मज�एन द्विजेन्द्रेण कश्यपेन समीरितम।।

tvamāhuḥ| puṣpahāsa carama tvameva vauṣaṭ (15) vaṣaṭkāraṃ tvāmāhuragrayaṃ makheṣu prāśitāraṃ sahasradhāraṃ ca bhuśca bhuvaśca svaśca tvameva vedavedya brahmaśaya brāhmaṇapriya tvameva dyaurasi mātariśvāsi dharmo 'si hotā potā mantā netā homahetus tvameva agraya viśvadhāmnā tvameva digbhiḥ subhāṇḍa (20) ijyo 'si sumedho 'si samidhastvameva matir gatir dātā tvamasi| mokṣo 'si yogo 'si| sṛjasi| dhātā paramayaj�o 'si somo 'si dīkṣito 'si dakṣiṇāsi viśvamasi| sthavira hiraṇyanāma nārāyaṇa trinayana ādityavarma ādityatejaḥ mahāpuruṣa (25) puruṣottama ādidedeva suvikrama prabhākara śaṃbho svayaṃbho bhūtādiḥ mahābhūto 'si viśvabhūta viśvaṃ tvameva viśvagoptāsi pavitramasi viśvabhava ūrdhvakarma amṛta divaspate vācaspate ghṛtārce anantakarma vaṃśa pragvaṃśa viśvapāstvameva varārthināṃ varado 'si tvam| (30) caturbhiśca caturbhiśca dvābhyāṃ pa�jabhireva ca| hūyate ca punardvābhyāṃ tubhyaṃ hotrātmane namaḥ| lomaharṣaṇa uvāca| nārāyaṇastu bhagavā�chrutvaivaṃ paramaṃ stavam| brahmaj�ena dvijendreṇa kaśyapena samīritam||

उपाच वचनं सम्यक तुष्टः पुष्टपदाक्षरम। श्रीमान प्रीतमना देवो यद्वदेत प्रभुरीश्वरः।।

upāca vacanaṃ samyak tuṣṭaḥ puṣṭapadākṣaram| śrīmān prītamanā devo yadvadet prabhurīśvaraḥ||

वरं वृणुध्वं भद्रं वो वरदो ऽस्मि सुरोत्तमाः। प्रीतो ऽसि नः सुरश्रेष्ठ सर्वेषामेव निश्चयः।।

varaṃ vṛṇudhvaṃ bhadraṃ vo varado 'smi surottamāḥ| prīto 'si naḥ suraśreṣṭha sarveṣāmeva niścayaḥ||

वासवस्यानुजो भ्राता ज�आतीनां नन्दिवर्धनः। अदित्या अपि च श्रीमान भगवानस्त वै सुतः।।

vāsavasyānujo bhrātā j�ātīnāṃ nandivardhanaḥ| adityā api ca śrīmān bhagavānasta vai sutaḥ||

अदितिर्देवमाता च एतमेवार्थमुत्तमम। पुत्रार्थं वरदं प्राह भगवन्तं वरार्थिनी।।

aditirdevamātā ca etamevārthamuttamam| putrārthaṃ varadaṃ prāha bhagavantaṃ varārthinī||

निःश्रेयसार्थं सर्वेषां दैवतानां महेश्वर। त्राता भर्ता च दाता च शरणं भव नः सदा।।

niḥśreyasārthaṃ sarveṣāṃ daivatānāṃ maheśvara| trātā bhartā ca dātā ca śaraṇaṃ bhava naḥ sadā||

ततस्तानब्रवीद्विष्णुर्देवान कश्यपमेव च। सर्वेषामेव युष्माकं ये भविष्यन्ति शत्रवः। मुहूर्तमपि ते सर्वे न स्थास्यन्ति ममाग्रतः।।

tatastānabravīdviṣṇurdevān kaśyapameva ca| sarveṣāmeva yuṣmākaṃ ye bhaviṣyanti śatravaḥ| muhūrtamapi te sarve na sthāsyanti mamāgrataḥ||

हत्वासुरागणन सर्वान यज�अभागाग्रभेजिनः। हव्यादांश्च सुरान सर्वान कव्यादांश्च पितृनपि।।

hatvāsurāgaṇan sarvān yaj�abhāgāgrabhejinaḥ| havyādāṃśca surān sarvān kavyādāṃśca pitṛnapi||

करिष्ये विबुधश्रेष्ठाः पारमेष्ठ्येन कर्मणा। यथायातेन सार्गेण निवर्तध्वं सुरोत्तमाः।।

kariṣye vibudhaśreṣṭhāḥ pārameṣṭhyena karmaṇā| yathāyātena sārgeṇa nivartadhvaṃ surottamāḥ||

एवमुक्ते तु देवेन विष्णुना प्रभविष्णुना। ततः प्रहृष्टमनसः पूजयन्ति स्म तं प्रभुम।।

evamukte tu devena viṣṇunā prabhaviṣṇunā| tataḥ prahṛṣṭamanasaḥ pūjayanti sma taṃ prabhum||

विश्वेदेवा महात्मानः कश्यपो ऽदितिरेव च। नमस्कृत्य सुरेशाय तस्मै देवाय रंहसा।।

viśvedevā mahātmānaḥ kaśyapo 'ditireva ca| namaskṛtya sureśāya tasmai devāya raṃhasā||

प्रयाताः प्राग्दिशं सर्वे विपुलं कश्यपाश्रमम। ते कश्यपाश्रमं गत्वा कुरुक्षेत्रवनं महात।।

prayātāḥ prāgdiśaṃ sarve vipulaṃ kaśyapāśramam| te kaśyapāśramaṃ gatvā kurukṣetravanaṃ mahāt||

प्रसाद्य ह्यदितिं तत्र तपसे तां न्ययोजयन। थ सा चचार तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा।।

prasādya hyaditiṃ tatra tapase tāṃ nyayojayan| tha sā cacāra tapo ghoraṃ varṣāṇāmayutaṃ tadā||

तस्या नाम्ना वनं दिव्यं सर्वकामप्रदं शुभम। आराधनाय कृष्णस्य वाग्जिता वायुभोजना।।

tasyā nāmnā vanaṃ divyaṃ sarvakāmapradaṃ śubham| ārādhanāya kṛṣṇasya vāgjitā vāyubhojanā||

दैत्यैर्निराकृतान दृष्ट्वा तनयानृषिसत्तमाः। वृथापुत्राहमिति सा निर्वेदात प्रणयाद्धरिम। तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिः परमार्थवबोधिनी।।

daityairnirākṛtān dṛṣṭvā tanayānṛṣisattamāḥ| vṛthāputrāhamiti sā nirvedāt praṇayāddharim| tuṣṭāva vāgbhiragryābhiḥ paramārthavabodhinī||

शरण्यं शरणं विष्णुं प्रणता भक्तवत्सलम। देवदैत्यमयं चादिमध्यमान्तस्वरूपिणम।।

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇuṃ praṇatā bhaktavatsalam| devadaityamayaṃ cādimadhyamāntasvarūpiṇam||

नमः कृत्यार्तिनाशाय नमः पुष्करमालिने। नमः परमकल्याण कल्याणायादिवेधसे।।

namaḥ kṛtyārtināśāya namaḥ puṣkaramāline| namaḥ paramakalyāṇa kalyāṇāyādivedhase||

नमः पङ्कजनेत्राय नमः पङ्कजनाभये। नमः पङ्कजसंभूतिसंभवायात्मयोनये।।

namaḥ paṅkajanetrāya namaḥ paṅkajanābhaye| namaḥ paṅkajasaṃbhūtisaṃbhavāyātmayonaye||

श्रियः कान्ताय दान्ताय दान्तदृश्याय चक्रिणे। नमः पद्मासिहस्ताय नमः कनकरेतसे।।

śriyaḥ kāntāya dāntāya dāntadṛśyāya cakriṇe| namaḥ padmāsihastāya namaḥ kanakaretase||

तथात्मज�आनयज�आय योगिचिन्त्याय योगिने। निर्गुणाय विशेषाय हरये ब्रह्मरूपिणे।।

tathātmaj�ānayaj�āya yogicintyāya yogine| nirguṇāya viśeṣāya haraye brahmarūpiṇe||

जगच्च तिष्ठते यत्र जगतो यो न दृस्यते। नमः स्थूलातिसूक्ष्माय तस्मै देवाय शार्ङिड्णे।।

jagacca tiṣṭhate yatra jagato yo na dṛsyate| namaḥ sthūlātisūkṣmāya tasmai devāya śārṅiḍṇe||

यं न पश्यन्ति पश्यन्तो जगदप्यखिलं नराः। अपश्यद्भिर्जगद्यश्च दृश्यते हृदि संस्थितः।।

yaṃ na paśyanti paśyanto jagadapyakhilaṃ narāḥ| apaśyadbhirjagadyaśca dṛśyate hṛdi saṃsthitaḥ||

बहिर्ज्योति रलक्ष्यो यो लक्ष्यते ज्योतिषः परः। यस्मिन्नेव यतश्चैव यस्यैतदखिलं जगत।।

bahirjyoti ralakṣyo yo lakṣyate jyotiṣaḥ paraḥ| yasminneva yataścaiva yasyaitadakhilaṃ jagat||

तस्मै समस्तजगताम अमराय नमो नमः। आद्यः प्रजापतिः सो ऽपि पितॄणां परमः पतिः। पतिः सुराणां यस्तस्मै नमः कृष्णाय वेधसे।।

tasmai samastajagatām amarāya namo namaḥ| ādyaḥ prajāpatiḥ so 'pi pitṝṇāṃ paramaḥ patiḥ| patiḥ surāṇāṃ yastasmai namaḥ kṛṣṇāya vedhase||

यः प्रवृत्तैर्निवृत्तैश्च कर्मस्तस्मै विरज्यते। स्वर्गापवर्गफलदो नमस्तस्मै गदाभृते।।

yaḥ pravṛttairnivṛttaiśca karmastasmai virajyate| svargāpavargaphalado namastasmai gadābhṛte||

यस्तु संचित्यमानो ऽपि सर्वं पापं व्यपोहति। नमस्तस्मै विशुद्धाय परस्मै हरिमेधसे।।

yastu saṃcityamāno 'pi sarvaṃ pāpaṃ vyapohati| namastasmai viśuddhāya parasmai harimedhase||

ये पश्यन्त्यखिलाधारमीशानमजमव्ययम। न पुनर्जन्ममरणं प्राप्नुवन्ति नमामि तम।।

ye paśyantyakhilādhāramīśānamajamavyayam| na punarjanmamaraṇaṃ prāpnuvanti namāmi tam||

यो यज�ओ यज�अपरमैरिज्यते यज�असंस्थितः। तं यज�अपुरुषं विष्णुं नमामि प्रभुमीश्वरम।।

yo yaj�o yaj�aparamairijyate yaj�asaṃsthitaḥ| taṃ yaj�apuruṣaṃ viṣṇuṃ namāmi prabhumīśvaram||

गीयते सर्ववेदेषु वेदविद्भिर्विदां गतिः। यस्तस्मै वेदवेद्याय नित्याय विष्णवे नमः।।

gīyate sarvavedeṣu vedavidbhirvidāṃ gatiḥ| yastasmai vedavedyāya nityāya viṣṇave namaḥ||

यतो विश्वं समुद्भूतं यस्मिन प्रलयमेष्यति। विश्वोद्भवप्रतिष्ठाय नमस्तस्मै महात्मने।।

yato viśvaṃ samudbhūtaṃ yasmin pralayameṣyati| viśvodbhavapratiṣṭhāya namastasmai mahātmane||

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं व्याप्तं येन चराचरम। मायाजालसमुन्नद्धं तमुपेन्द्रं नमाम्यहम।।

ābrahmastambaparyantaṃ vyāptaṃ yena carācaram| māyājālasamunnaddhaṃ tamupendraṃ namāmyaham||

यो ऽत्र तोयस्वरूपस्थो बिभर्त्यखिलमीश्वरः। विश्वं विश्वपतिं विष्णुं तं नमामि प्रजापतिम।।

yo 'tra toyasvarūpastho bibhartyakhilamīśvaraḥ| viśvaṃ viśvapatiṃ viṣṇuṃ taṃ namāmi prajāpatim||

मूर्त तमो ऽसुरमयं तद्विधो विनिहन्ति यः। रात्रिजं सूर्यरूपी च तमुपेन्द्रं नमाम्यहम।।

mūrta tamo 'suramayaṃ tadvidho vinihanti yaḥ| rātrijaṃ sūryarūpī ca tamupendraṃ namāmyaham||

यस्याक्षिणि चन्द्रसूर्यौ सर्वलोकशुभाशुभम। पश्यतः कर्म सततं तमुपेन्द्रं नमाम्यहम।।

yasyākṣiṇi candrasūryau sarvalokaśubhāśubham| paśyataḥ karma satataṃ tamupendraṃ namāmyaham||

यस्मिन सर्वेश्वरे सर्वं सत्यमेतन्मयोदितम। नानृतं तमजं विष्णुं नमामि प्रभवाव्ययम।।

yasmin sarveśvare sarvaṃ satyametanmayoditam| nānṛtaṃ tamajaṃ viṣṇuṃ namāmi prabhavāvyayam||

यद्येतत्सत्यमुक्तं मे भूयश्चातो जनार्दन। सत्येन तेन सकलाः पूर्यन्तां मे मनोरथाः।।

yadyetatsatyamuktaṃ me bhūyaścāto janārdana| satyena tena sakalāḥ pūryantāṃ me manorathāḥ||