Dharma, Tirtha & Concluding Teachings

अथोवाच महादेवो देवान ब्रह्मपुरोगमान। ऋषीणां चैव प्रैत्यक्षं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम।।

athovāca mahādevo devān brahmapurogamān| ṛṣīṇāṃ caiva praityakṣaṃ tīrthamāhātmyamuttamam||

एतत सांनिहितं प्रोक्तं सरः पुण्यतमं महत। मयोपसेवितं यस्मात तस्मान्मुक्तिप्रदायकम।।

etat sāṃnihitaṃ proktaṃ saraḥ puṇyatamaṃ mahat| mayopasevitaṃ yasmāt tasmānmuktipradāyakam||

इह ये पुरुषाः केचिद ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः। लिङ्गस्य दर्शनादेव पश्यन्ति परमं पदम।।

iha ye puruṣāḥ kecid brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ| liṅgasya darśanādeva paśyanti paramaṃ padam||

अहन्यहनि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च। स्थाणुतीर्थं समेष्यन्ति मध्यं प्राप्ते दिवाकरे।।

ahanyahani tīrthāni āsamudrasarāṃsi ca| sthāṇutīrthaṃ sameṣyanti madhyaṃ prāpte divākare||

स्तोत्रेणानेन च नरो यो मां स्तोष्यति भक्तितः। तस्याहं सुलभो नित्यं भविष्यामि न संशयः।।

stotreṇānena ca naro yo māṃ stoṣyati bhaktitaḥ| tasyāhaṃ sulabho nityaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ||

इत्युक्त्वा भगवान रुद्रो ह्यन्तर्धानं गतः प्रभुः। देवाश्च ऋषयः सर्वे स्वानि स्थानानि भेहिरे।।

ityuktvā bhagavān rudro hyantardhānaṃ gataḥ prabhuḥ| devāśca ṛṣayaḥ sarve svāni sthānāni bhehire||

ततो निरन्तरं स्वर्गं मानुषैर्मिश्रितं कृतम। स्थाणुलिङ्गस्य माहात्म्य दर्शनात्स्वर्गमाप्नुयात।।

tato nirantaraṃ svargaṃ mānuṣairmiśritaṃ kṛtam| sthāṇuliṅgasya māhātmya darśanātsvargamāpnuyāt||

ततो देवाः सर्व एव ब्रह्माणं शरणं ययुः। तानुवाच तदा ब्रह्मा किमर्थमिह चागताः।।

tato devāḥ sarva eva brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ| tānuvāca tadā brahmā kimarthamiha cāgatāḥ||

ततो देवाः सर्व एव इदं वचनमब्रुवन। मानुषेभ्यो भयं तीव्रं रक्षास्माकं पितामह।।

tato devāḥ sarva eva idaṃ vacanamabruvan| mānuṣebhyo bhayaṃ tīvraṃ rakṣāsmākaṃ pitāmaha||

तानुवाच तदा ब्रह्मा सुरांस्त्रिदशनायकः। पांशुना पूर्यतां शीघ्रं सरः शक्रे हितं कुरु।।

tānuvāca tadā brahmā surāṃstridaśanāyakaḥ| pāṃśunā pūryatāṃ śīghraṃ saraḥ śakre hitaṃ kuru||

ततो ववर्ष भगवान पांशुना पाकशासनः। सप्ताहं पूरयामास सरो देवैस्तदा वृतः।।

tato vavarṣa bhagavān pāṃśunā pākaśāsanaḥ| saptāhaṃ pūrayāmāsa saro devaistadā vṛtaḥ||

तं दृष्ट्वा पांशुवर्षं च देवदेवो महेश्वरः। करेण धारयामास लिङ्गं तीर्थवटं तदा।।

taṃ dṛṣṭvā pāṃśuvarṣaṃ ca devadevo maheśvaraḥ| kareṇa dhārayāmāsa liṅgaṃ tīrthavaṭaṃ tadā||

तस्मात पुण्यतमं तीर्थमाद्यं यत्रोदकं स्थितम। तस्मिन स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः।।

tasmāt puṇyatamaṃ tīrthamādyaṃ yatrodakaṃ sthitam| tasmin snātaḥ sarvatīrthaiḥ snāto bhavati mānavaḥ||

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं वटलिङ्गस्य चान्तरे। तस्य प्रीताश्च पितरो दास्यन्ति भुवि दुर्लभम।।

yastatra kurute śrāddhaṃ vaṭaliṅgasya cāntare| tasya prītāśca pitaro dāsyanti bhuvi durlabham||

पूरितं त चचो दृष्ट्वा ऋषयः सर्व एव ते। पांशुना सर्वगात्राणि स्पृशन्ति श्रद्धया युताः।।

pūritaṃ ta caco dṛṣṭvā ṛṣayaḥ sarva eva te| pāṃśunā sarvagātrāṇi spṛśanti śraddhayā yutāḥ||

ते ऽपि निर्धूतपापास्ते पांशुना मुनयो गताः। पूज्यमानाः सुरगणैः प्रयाता ब्रह्मणः पदम।।

te 'pi nirdhūtapāpāste pāṃśunā munayo gatāḥ| pūjyamānāḥ suragaṇaiḥ prayātā brahmaṇaḥ padam||

ये तु सिद्धा महात्मानस्ते लिङ्गं पूजयन्ति च। व्रजन्ति परमां सिद्धिं पुनरावृत्तिदुर्लभाम।।

ye tu siddhā mahātmānaste liṅgaṃ pūjayanti ca| vrajanti paramāṃ siddhiṃ punarāvṛttidurlabhām||

एवं ज�आत्वा तदा ब्रह्मा लिङ्गं शैलमयं तदा। आद्यलिङ्गं तदा स्थाप्य तस्योपरि दधार तत।।

evaṃ j�ātvā tadā brahmā liṅgaṃ śailamayaṃ tadā| ādyaliṅgaṃ tadā sthāpya tasyopari dadhāra tat||

ततः कालेन महता तेजसा तस्य र�जितम। तस्यापि स्पर्शनात सिद्धः परं पदमवाप्नुयात।।

tataḥ kālena mahatā tejasā tasya ra�jitam| tasyāpi sparśanāt siddhaḥ paraṃ padamavāpnuyāt||

ततो देवैः पुनर्ब्रह्मा विज�अप्तो द्विजसत्तम। एते यान्ति परां सिद्धिं लिङ्गस्य दर्शनान्नराः।।

tato devaiḥ punarbrahmā vij�apto dvijasattama| ete yānti parāṃ siddhiṃ liṅgasya darśanānnarāḥ||

तच्छ्रुत्वा भगवान ब्रह्मा देवानां हितकाम्यया। उपर्युपरि लिङ्गानि सप्त तत्र चकार ह।।

tacchrutvā bhagavān brahmā devānāṃ hitakāmyayā| uparyupari liṅgāni sapta tatra cakāra ha||

ततो ये मिक्तिकामाश्च सिद्धाः शमपरायणाः। सेव्य पांशुं प्रयत्नेन प्रयाताः परमं पदम।।

tato ye miktikāmāśca siddhāḥ śamaparāyaṇāḥ| sevya pāṃśuṃ prayatnena prayātāḥ paramaṃ padam||

पांशवो ऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदीरिताः। महादुष्कृतकर्माणं प्रयान्ति परमं पदम।।

pāṃśavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ| mahāduṣkṛtakarmāṇaṃ prayānti paramaṃ padam||

अज�आनाज्ज�आनतो वापि स्त्रियो वा पुरुषस्य वा। नश्यते दुष्कृतं सर्वं स्थाणुतीर्थप्रभावतः।।

aj�ānājj�ānato vāpi striyo vā puruṣasya vā| naśyate duṣkṛtaṃ sarvaṃ sthāṇutīrthaprabhāvataḥ||

लिङ्गस्य दर्शनान्मुक्तिः स्पर्शनाच्च वटस्य च। तत्संनिधौ जले स्नात्वा प्राप्नोत्यभिमतं फलम।।

liṅgasya darśanānmuktiḥ sparśanācca vaṭasya ca| tatsaṃnidhau jale snātvā prāpnotyabhimataṃ phalam||

पितृणां तर्पणं यस्तु जले तस्मिन करिष्यति। बिन्दो बिन्दौ तु तोयस्य अनन्तफलभाग्भवेत।।

pitṛṇāṃ tarpaṇaṃ yastu jale tasmin kariṣyati| bindo bindau tu toyasya anantaphalabhāgbhavet||

यस्तु कृष्णतिलैः सार्द्ध लिङ्गस्य पश्चिमे स्थितः। तर्पयेच्छ्रद्धया युक्तः स प्रीणाति युगत्रयम।।

yastu kṛṣṇatilaiḥ sārddha liṅgasya paścime sthitaḥ| tarpayecchraddhayā yuktaḥ sa prīṇāti yugatrayam||

यावन्मन्वन्तरं प्रोक्तं यावल्लिङ्गस्य संस्थितिः। तापत्प्रीताश्च पितरः पिबन्ति जलमुत्तमम।।

yāvanmanvantaraṃ proktaṃ yāvalliṅgasya saṃsthitiḥ| tāpatprītāśca pitaraḥ pibanti jalamuttamam||

कृते युगे सान्निहत्यं त्रेतायां वायुसंज�इतम। कलिद्वापरयोर्मध्ये कूपं रुद्रह्रदं स्मृतम।।

kṛte yuge sānnihatyaṃ tretāyāṃ vāyusaṃj�itam| kalidvāparayormadhye kūpaṃ rudrahradaṃ smṛtam||

चैत्रस्य कृष्णपक्षे च चतुर्दश्यां नरोत्तमः। स्नात्वा रुद्रह्रदे तीर्थे परं पदमवाप्नुयात।।

caitrasya kṛṣṇapakṣe ca caturdaśyāṃ narottamaḥ| snātvā rudrahrade tīrthe paraṃ padamavāpnuyāt||

यस्तु वटे स्थितो रात्रिं ध्यायते परमेश्वरम। स्थाणोर्वटप्रसादेन मनसा चिन्तितं फलम।।

yastu vaṭe sthito rātriṃ dhyāyate parameśvaram| sthāṇorvaṭaprasādena manasā cintitaṃ phalam||

स्थाणोर्वटस्योत्तरतः सुक्रतीर्थं प्रकीर्तितम। स्थाणोर्वटस्य पूर्वेण सोमतीर्थं द्विजोत्तम।।

sthāṇorvaṭasyottarataḥ sukratīrthaṃ prakīrtitam| sthāṇorvaṭasya pūrveṇa somatīrthaṃ dvijottama||

स्थाणोर्वटं दक्षिणतो दक्षतीर्थमुदाहृतम। स्थाणोर्वटात पश्चिमतः स्कन्दतीर्थं प्रतिष्ठितम।।

sthāṇorvaṭaṃ dakṣiṇato dakṣatīrthamudāhṛtam| sthāṇorvaṭāt paścimataḥ skandatīrthaṃ pratiṣṭhitam||

एतानि पुण्यतीर्तानि मध्ये स्थाणुरिति स्मृतः। तस्य दर्शनमात्रेण प्राप्नोति परमं पदम।।

etāni puṇyatīrtāni madhye sthāṇuriti smṛtaḥ| tasya darśanamātreṇa prāpnoti paramaṃ padam||

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां यस्त्वेतानि परिक्रमेत। पदे पदे यज�अफलं स प्राप्नोति न शंशयः।।

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ yastvetāni parikramet| pade pade yaj�aphalaṃ sa prāpnoti na śaṃśayaḥ||

एतानि मुनिभिः साध्यैरादित्यैर्वसुभिस्तदा। मरुद्भिर्वह्निभिश्चैव सेवितानि प्रयत्नतः।।

etāni munibhiḥ sādhyairādityairvasubhistadā| marudbhirvahnibhiścaiva sevitāni prayatnataḥ||

अन्ये ये प्राणिनः केचित प्रविष्टाः स्थाणुमुत्तमम। सर्वपापविनिर्मुक्ताः प्रयान्ति परमां गतिम।।

anye ye prāṇinaḥ kecit praviṣṭāḥ sthāṇumuttamam| sarvapāpavinirmuktāḥ prayānti paramāṃ gatim||

अस्ति तत्संनिधौ लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः। उमा च लिङ्गरूपेण हरपार्श्वं न मु�चति।।

asti tatsaṃnidhau liṅgaṃ devadevasya śūlinaḥ| umā ca liṅgarūpeṇa harapārśvaṃ na mu�cati||

तस्य दर्शनमात्रेण सिद्धिं प्राप्नोति मानवः। वटस्य उत्तरे पार्श्वे तक्षकेण महात्मना।।

tasya darśanamātreṇa siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ| vaṭasya uttare pārśve takṣakeṇa mahātmanā||

प्रतिष्ठितं महालिङ्गं सर्वकामप्रदायकम। वटस्य पूर्वदिग्भागे विश्वकर्मकृतं महत।।

pratiṣṭhitaṃ mahāliṅgaṃ sarvakāmapradāyakam| vaṭasya pūrvadigbhāge viśvakarmakṛtaṃ mahat||

लिङ्गं प्रत्यङ्मुखं दृष्ट्वा सिद्धिमाप्नोति मानवः। तत्रैव लिङ्गरूपेण स्थिता देवी सरस्वती।।

liṅgaṃ pratyaṅmukhaṃ dṛṣṭvā siddhimāpnoti mānavaḥ| tatraiva liṅgarūpeṇa sthitā devī sarasvatī||

प्रणम्य तां प्रयत्नेन बुद्धिं मेधां च विन्दति। वटपार्श्वे स्थितं लिङ्गं ब्रह्मणा तत प्रतिष्ठितम।।

praṇamya tāṃ prayatnena buddhiṃ medhāṃ ca vindati| vaṭapārśve sthitaṃ liṅgaṃ brahmaṇā tat pratiṣṭhitam||

दृष्ट्वा वटेश्वरं देवं प्रयाति परमं पदम। ततः स्थाणुवटं दृष्ट्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम।।

dṛṣṭvā vaṭeśvaraṃ devaṃ prayāti paramaṃ padam| tataḥ sthāṇuvaṭaṃ dṛṣṭvā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam||

प्रदिक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा। स्थाणोः पश्चिमदिग्बागे नकुलीशो गणः स्मृतः।।

pradikṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasuṃdharā| sthāṇoḥ paścimadigbāge nakulīśo gaṇaḥ smṛtaḥ||

तमभ्यर्च्य प्रयत्नेन सर्वपापैः प्रमुच्यते। तस्य दक्षिणदिग्भागे तीर्थं रुद्रकरं स्मृतम।।

tamabhyarcya prayatnena sarvapāpaiḥ pramucyate| tasya dakṣiṇadigbhāge tīrthaṃ rudrakaraṃ smṛtam||

तस्मिन स्नातः सर्वतीर्थे स्नातो भवति मानवः। तस्य चोत्तरदिग्भागे रावणेन महात्मना।।

tasmin snātaḥ sarvatīrthe snāto bhavati mānavaḥ| tasya cottaradigbhāge rāvaṇena mahātmanā||

प्रतिष्ठितं महालिङ्गं गोकर्णं नाम नामतः। आषाढमासे या कृष्णा भविष्यति चतुर्दशी। तस्यां योरऽचति गोकर्णं तस्य पुण्यफलं शृणु।।

pratiṣṭhitaṃ mahāliṅgaṃ gokarṇaṃ nāma nāmataḥ| āṣāḍhamāse yā kṛṣṇā bhaviṣyati caturdaśī| tasyāṃ yor'cati gokarṇaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

कामतो ऽकामतो वापि यत पापं तेन संचितम। तस्माद विमुच्यते पापात पूजयित्वा हरं शुचिः।।

kāmato 'kāmato vāpi yat pāpaṃ tena saṃcitam| tasmād vimucyate pāpāt pūjayitvā haraṃ śuciḥ||

कौमारब्रह्मचर्येण यत्पुण्यं प्राप्यते नरैः। तत्पुण्यं सकलं तस्य अष्टम्यां योरऽचयेच्छिवम।।

kaumārabrahmacaryeṇa yatpuṇyaṃ prāpyate naraiḥ| tatpuṇyaṃ sakalaṃ tasya aṣṭamyāṃ yor'cayecchivam||

यदीच्छेत परमं रूपं सौभाग्यं धनसंपदः। कुमारेश्वरमाहात्म्यात सिद्ध्यते नात्र संशयः।। 25.19 तस्य चोत्तरदिग्बागे लिङ्गं पूज्य विभीषणः। अजरश्चामरश्चैव कल्पयित्वा बभूव ह।।

yadīcchet paramaṃ rūpaṃ saubhāgyaṃ dhanasaṃpadaḥ| kumāreśvaramāhātmyāt siddhyate nātra saṃśayaḥ|| 25.19 tasya cottaradigbāge liṅgaṃ pūjya vibhīṣaṇaḥ| ajaraścāmaraścaiva kalpayitvā babhūva ha||

आषाढस्य तु मासस्य शुक्ला या चाष्टमी भवेत। तस्यां पूज्य सोपवासो ह्यमृतत्वमवाप्नुयात।।

āṣāḍhasya tu māsasya śuklā yā cāṣṭamī bhavet| tasyāṃ pūjya sopavāso hyamṛtatvamavāpnuyāt||

खरेण पूजितं लिङ्गं तस्मिन स्थाने द्विजोत्तम। तं पूजयित्वा यत्नेन सर्वकामानवाप्नुयात।।

khareṇa pūjitaṃ liṅgaṃ tasmin sthāne dvijottama| taṃ pūjayitvā yatnena sarvakāmānavāpnuyāt||

दूषणस्त्रिशिराश्चैव तत्र पूज्य महेश्वरम। यथाभिलषितान कामानापतुस्तौ मुदान्वितौ।।

dūṣaṇastriśirāścaiva tatra pūjya maheśvaram| yathābhilaṣitān kāmānāpatustau mudānvitau||

चैत्रमासे सिते पक्षे यो नरस्तत्र पूजयेत। तस्य तौ वरदौ देवौ प्रयच्छेते ऽभिवा�छितम।।

caitramāse site pakṣe yo narastatra pūjayet| tasya tau varadau devau prayacchete 'bhivā�chitam||

स्थाणोर्वटस्य पूर्वोण हस्तिपादेश्वरः शिवः। तं दृष्ट्वा मुच्यते पापैरन्यजन्मनि संभवैः।।

sthāṇorvaṭasya pūrvoṇa hastipādeśvaraḥ śivaḥ| taṃ dṛṣṭvā mucyate pāpairanyajanmani saṃbhavaiḥ||

तस्य दक्षिणतो लिङ्गं हारीतस्य ऋषेः स्थितम। यत प्रणण्य प्रयत्नेन सिद्धिं प्राप्नोति मानवः।।

tasya dakṣiṇato liṅgaṃ hārītasya ṛṣeḥ sthitam| yat praṇaṇya prayatnena siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ||

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु वापीतस्य महात्मनः। लिह्गं त्रैलोक्यविख्यातं सर्वपापहरं शिवम।।

tasya dakṣiṇapārśve tu vāpītasya mahātmanaḥ| lihgaṃ trailokyavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivam||

कङ्गालरूपिणा चापि रुद्रेण सुमहात्मना। प्रतिष्ठितं महालिङ्गं सर्वपापप्रणशनम।।

kaṅgālarūpiṇā cāpi rudreṇa sumahātmanā| pratiṣṭhitaṃ mahāliṅgaṃ sarvapāpapraṇaśanam||

भुक्तिदं मुक्तिदं प्रोक्तं सर्वकिल्बिषनाशनम। लिङ्गस्य दर्शनाच्चैव अग्निष्टोमफलं लभेत।।

bhuktidaṃ muktidaṃ proktaṃ sarvakilbiṣanāśanam| liṅgasya darśanāccaiva agniṣṭomaphalaṃ labhet||

तस्य पश्चिमदिग्भागे लिङ्गं सिद्धप्रतिष्ठितम। सिद्धेश्वरं तु विख्यातं सर्वसिद्धिप्रदायकम।।

tasya paścimadigbhāge liṅgaṃ siddhapratiṣṭhitam| siddheśvaraṃ tu vikhyātaṃ sarvasiddhipradāyakam||

तस्य दक्षिणदिग्बागे मृकण्डेन महात्मना। तत्र प्रतिष्ठितं लिङ्गं दर्शनात सिद्धिदायकम।।

tasya dakṣiṇadigbāge mṛkaṇḍena mahātmanā| tatra pratiṣṭhitaṃ liṅgaṃ darśanāt siddhidāyakam||

तस्य पूर्वे च दिग्भागे आदित्येन महात्मना। प्रतिष्ठितं लिङ्गवरं सर्वकिल्बिषनाशनम।।

tasya pūrve ca digbhāge ādityena mahātmanā| pratiṣṭhitaṃ liṅgavaraṃ sarvakilbiṣanāśanam||

चित्राङ्गदस्तु गन्धर्वो रम्भा चाप्सरसां वरा। परस्परं सानुरागौ स्थाणुदर्शनकाङ्क्षिणौ।।

citrāṅgadastu gandharvo rambhā cāpsarasāṃ varā| parasparaṃ sānurāgau sthāṇudarśanakāṅkṣiṇau||

दृष्ट्वा स्थाणुं पूजयित्वा सानुरागौ परस्परम। आराध्य वरदं देवं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम।।

dṛṣṭvā sthāṇuṃ pūjayitvā sānurāgau parasparam| ārādhya varadaṃ devaṃ pratiṣṭhāpya maheśvaram||

चित्राङ्गदेश्वरं दृष्ट्वा तथा रम्भेश्वरं द्विज। सुभगो दर्शनीयश्च कुले जन्म समाप्नुयात।।

citrāṅgadeśvaraṃ dṛṣṭvā tathā rambheśvaraṃ dvija| subhago darśanīyaśca kule janma samāpnuyāt||

तस्य दभिणतो लिङ्गं वज्रिणा स्थापितं पुरा। तस्य प्रसादात प्राप्नोति मनसा चिन्तितं फलम।।

tasya dabhiṇato liṅgaṃ vajriṇā sthāpitaṃ purā| tasya prasādāt prāpnoti manasā cintitaṃ phalam||

पराशरेण मुनिना ततैवाराध्य शङ्करम। प्राप्तं कवित्वं परमं दर्शनाच्छङ्करस्य च।।

parāśareṇa muninā tataivārādhya śaṅkaram| prāptaṃ kavitvaṃ paramaṃ darśanācchaṅkarasya ca||

वेदव्यासेन मुनिना आराध्य परमेश्वरम। सर्वज�अत्वं ब्रह्मज�आनं प्राप्तं देवप्रसादतः।।

vedavyāsena muninā ārādhya parameśvaram| sarvaj�atvaṃ brahmaj�ānaṃ prāptaṃ devaprasādataḥ||

स्थाणोः पश्चिमदिग्भागे वायुना जगदायुना। प्रतिष्ठितं महालिङ्गं दर्शनात पापनाशनम।।

sthāṇoḥ paścimadigbhāge vāyunā jagadāyunā| pratiṣṭhitaṃ mahāliṅgaṃ darśanāt pāpanāśanam||

तस्यापि दक्षिणे भागे लिङ्गं हिमवतेश्वरम। प्रतिष्ठितं पुण्यकृतां दर्शनात सिद्धिकारकम।।

tasyāpi dakṣiṇe bhāge liṅgaṃ himavateśvaram| pratiṣṭhitaṃ puṇyakṛtāṃ darśanāt siddhikārakam||

तस्यापि पश्चिमे भागे कार्तवीर्येण स्थापितम। लिङ्गं पापहरं सद्यो कार्तनात पुण्यमाप्नुयात।।

tasyāpi paścime bhāge kārtavīryeṇa sthāpitam| liṅgaṃ pāpaharaṃ sadyo kārtanāt puṇyamāpnuyāt||

तस्याप्युत्तरदिग्भागो सुपार्श्वे स्थापितं पुनः। आराध्य हनुमांश्चाप सिद्धिं देवप्रसादतः।।

tasyāpyuttaradigbhāgo supārśve sthāpitaṃ punaḥ| ārādhya hanumāṃścāpa siddhiṃ devaprasādataḥ||

तस्यैव पूर्वदिग्भागे विष्णुना प्रभविष्णुना। आराध्य वरदं देवं चक्रं लब्धं सुदर्शनम।।

tasyaiva pūrvadigbhāge viṣṇunā prabhaviṣṇunā| ārādhya varadaṃ devaṃ cakraṃ labdhaṃ sudarśanam||

तस्यापि पूर्वादिघ्भागे मित्रेण वरुणेन च। प्रतिष्ठितौ लिङ्गवरौ सर्वकामप्रदायकौ।।

tasyāpi pūrvādighbhāge mitreṇa varuṇena ca| pratiṣṭhitau liṅgavarau sarvakāmapradāyakau||

एतानि मुनिभिः साध्यैरादित्यैर्वसुभिस्तथा। सेवितानि प्रयत्नेन सर्वपापहराणि वै।।

etāni munibhiḥ sādhyairādityairvasubhistathā| sevitāni prayatnena sarvapāpaharāṇi vai||

खर्णलिङ्गस्य पश्चात्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। प्रतिष्ठितानि लिङ्गानि येषां संख्या न विद्यते।।

kharṇaliṅgasya paścāttu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ| pratiṣṭhitāni liṅgāni yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate||

तथा ह्युत्तरतस्तस्य यावदोघवती नदी। सहस्रमेकं लिङ्गानां देवपश्चिमतः स्थितम।।

tathā hyuttaratastasya yāvadoghavatī nadī| sahasramekaṃ liṅgānāṃ devapaścimataḥ sthitam||

तस्यापि पूर्वदिग्भागे बालखिल्यैर्महात्मभिः। प्रतिष्ठिता रुद्रकोटिर्यावत्संनिहितं सरः।।

tasyāpi pūrvadigbhāge bālakhilyairmahātmabhiḥ| pratiṣṭhitā rudrakoṭiryāvatsaṃnihitaṃ saraḥ||

दक्षिणेन तु देवस्य गन्धर्वैर्यक्षकिन्नरैः। प्रतिष्ठितानि लिङ्गानि येषां संख्या न विद्यते।।

dakṣiṇena tu devasya gandharvairyakṣakinnaraiḥ| pratiṣṭhitāni liṅgāni yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate||

तिस्रः कोट्योरऽधकोटी च लिङ्गानां वायुरब्रवीत। असंख्याताः सहस्राणि ये रुद्राः स्थाणुमाश्रिताः।।

tisraḥ koṭyor'dhakoṭī ca liṅgānāṃ vāyurabravīt| asaṃkhyātāḥ sahasrāṇi ye rudrāḥ sthāṇumāśritāḥ||

एतज्ज�आत्वा श्रद्दधानः स्थाणुलिङ्गं समाश्रयेत। यस्य प्रसादात प्राप्नोति मनसा चिन्तितं फलम।।

etajj�ātvā śraddadhānaḥ sthāṇuliṅgaṃ samāśrayet| yasya prasādāt prāpnoti manasā cintitaṃ phalam||

अकामो वा सकामो वा प्रविष्टः स्थाणुमन्दिरम। विमुक्तः पातकैर्घोरैः प्राप्नोति परमं पदम।।

akāmo vā sakāmo vā praviṣṭaḥ sthāṇumandiram| vimuktaḥ pātakairghoraiḥ prāpnoti paramaṃ padam||

चैत्रे मासे त्रयोदश्यां दिव्यनक्षत्रयोगतः। शुक्रार्कचन्द्रसंयोगे दिने पुण्यतमे शुभे।।

caitre māse trayodaśyāṃ divyanakṣatrayogataḥ| śukrārkacandrasaṃyoge dine puṇyatame śubhe||

प्रतिष्ठितं स्थाणुलिङ्गं ब्रह्मणा लोकधारिणा। ऋषिभिर्देवसंघैश्च पूजितं शाश्वतीः समाः।।

pratiṣṭhitaṃ sthāṇuliṅgaṃ brahmaṇā lokadhāriṇā| ṛṣibhirdevasaṃghaiśca pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ||

तस्मिन काले निराहारा मानवाः श्रद्धयान्विताः। पूजयन्ति शिवं ये वै ते यान्ति परमं पदम।।

tasmin kāle nirāhārā mānavāḥ śraddhayānvitāḥ| pūjayanti śivaṃ ye vai te yānti paramaṃ padam||

तदारूढमिदं ज�आत्वा ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम। प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा।।

tadārūḍhamidaṃ j�ātvā ye kurvanti pradakṣiṇam| pradakṣiṇīkṛtā taistu saptadvīpā vasuṃdharā||

स्थाणुतीर्थप्रभावं तु श्रोतुमिच्छाम्यहं मुने। केन सिद्धिरथ प्राप्ता सर्वपापभयापहा।।

sthāṇutīrthaprabhāvaṃ tu śrotumicchāmyahaṃ mune| kena siddhiratha prāptā sarvapāpabhayāpahā||

सनत्कुमार उवाच। शृणु सर्वमशेषेण स्थाणुमाहात्म्यमुत्तमम। यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति मानवः।।

sanatkumāra uvāca| śṛṇu sarvamaśeṣeṇa sthāṇumāhātmyamuttamam| yacchrutvā sarvapāpebhyo mukto bhavati mānavaḥ||

एकार्णवे जगत्यस्मिन नष्टे स्थावरजङ्गमे। विष्णोर्नाभिसमुद्भूतं पद्ममव्यक्तजन्मनः। तस्मिन ब्रह्म समुद्भूतं सर्वलोकपितामहः।।

ekārṇave jagatyasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame| viṣṇornābhisamudbhūtaṃ padmamavyaktajanmanaḥ| tasmin brahma samudbhūtaṃ sarvalokapitāmahaḥ||

तस्मान्मरीचिरभवन्मरीचेः कश्यपः सुतः। कश्यपादभवद भास्वांस्तमान्मनुरजायत।।

tasmānmarīcirabhavanmarīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ| kaśyapādabhavad bhāsvāṃstamānmanurajāyata||

मनोस्तु क्षुवतः पुत्र उत्पन्नो मुखसंभवः। पृथिव्यां चतुरन्तायां राजासीद धर्मरक्षिता।।

manostu kṣuvataḥ putra utpanno mukhasaṃbhavaḥ| pṛthivyāṃ caturantāyāṃ rājāsīd dharmarakṣitā||

तस्य पत्नी बभूवाथ भया नाम भयावहा। मृत्योः सकाशादुत्पन्ना कालस्य दुहिता तदा।।

tasya patnī babhūvātha bhayā nāma bhayāvahā| mṛtyoḥ sakāśādutpannā kālasya duhitā tadā||

तस्यां समभवद वेनो दुरात्मा वेदनिन्दकः। स दृष्ट्वा पुत्रवदनं क्रुद्धो राजा वनं ययौ।।

tasyāṃ samabhavad veno durātmā vedanindakaḥ| sa dṛṣṭvā putravadanaṃ kruddho rājā vanaṃ yayau||

तत्र कृत्वा तपो घोरं धर्मेणावृत्य रोदसी। प्राप्तवान ब्रह्मसदनं पुरनावृत्तिदुर्वभम।।

tatra kṛtvā tapo ghoraṃ dharmeṇāvṛtya rodasī| prāptavān brahmasadanaṃ puranāvṛttidurvabham||

वेनो राजा समभवत समस्ते क्षितिमण्डले। स मातामहदोषेण तेन कालात्मजात्मजः।।

veno rājā samabhavat samaste kṣitimaṇḍale| sa mātāmahadoṣeṇa tena kālātmajātmajaḥ||

घोषयामस नगरे दुरात्मा वेदनिन्दकः। न दातव्यं न यष्टव्यं न होतव्यं कदाचन।।

ghoṣayāmasa nagare durātmā vedanindakaḥ| na dātavyaṃ na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ kadācana||

अहमेको ऽत्र वै वन्द्यः पूज्यो ऽहं भवतां सदा। मया हि पालिता यूयं निवसध्वं यथासुखम।।

ahameko 'tra vai vandyaḥ pūjyo 'haṃ bhavatāṃ sadā| mayā hi pālitā yūyaṃ nivasadhvaṃ yathāsukham||

तन्मत्तो ऽन्यो न देवो ऽस्ति युष्माकं यः परायणम। एतच्छ्रत्वा तु वचनमृषयः सर्व एव ते।।

tanmatto 'nyo na devo 'sti yuṣmākaṃ yaḥ parāyaṇam| etacchratvā tu vacanamṛṣayaḥ sarva eva te||

परस्परं समागम्य राजानं वाक्यमब्रवन। श्रुतिः प्रमाणं धर्मस्य ततो यज�अः प्रतिष्ठितः।।

parasparaṃ samāgamya rājānaṃ vākyamabravan| śrutiḥ pramāṇaṃ dharmasya tato yaj�aḥ pratiṣṭhitaḥ||

यज�ऐर्विना नो प्रीयन्ते देवाः स्वर्गनिवासिनः। अप्रीता न प्रयच्छन्ति वृष्टिं सस्यस्य वृद्धये।।

yaj�airvinā no prīyante devāḥ svarganivāsinaḥ| aprītā na prayacchanti vṛṣṭiṃ sasyasya vṛddhaye||

तस्माद यज�ऐश्च देवैश्च धार्यते सचराचरम। एतच्छ्रुत्वा क्रोधदृष्टिर्वेनः प्राह पुनः पुनः।।

tasmād yaj�aiśca devaiśca dhāryate sacarācaram| etacchrutvā krodhadṛṣṭirvenaḥ prāha punaḥ punaḥ||

न यष्टव्यं न दातव्यमित्याह क्रोधमूर्च्छितः। ततः क्रोधसमाविष्टा ऋषयः सर्व एव ते।।

na yaṣṭavyaṃ na dātavyamityāha krodhamūrcchitaḥ| tataḥ krodhasamāviṣṭā ṛṣayaḥ sarva eva te||

निजघ्नुर्मन्त्रपूतैस्ते कुशैर्वज्रसमन्वितैः। ततस्त्वराजके लोके तमसा संवृते तदा।।

nijaghnurmantrapūtaiste kuśairvajrasamanvitaiḥ| tatastvarājake loke tamasā saṃvṛte tadā||

दस्युभिः पीड्यमानास्तान ऋषींस्ते शरणं ययुः। ततस्ते ऋषयः सर्वे ममन्थुस्तस्य वै करम।।

dasyubhiḥ pīḍyamānāstān ṛṣīṃste śaraṇaṃ yayuḥ| tataste ṛṣayaḥ sarve mamanthustasya vai karam||

सव्यं तस्मात समुत्तस्थौ पुरुषो ह्रस्वदर्शनः। तमूचुरृषयः सर्वे निषीदतु भवानिति।।

savyaṃ tasmāt samuttasthau puruṣo hrasvadarśanaḥ| tamūcurṛṣayaḥ sarve niṣīdatu bhavāniti||

तस्मान्निषादा उत्पन्ना वेनकल्मषसंभवाः। ततस्ते ऋषयः सर्वे मन्मथुर्दक्षिणं करम।।

tasmānniṣādā utpannā venakalmaṣasaṃbhavāḥ| tataste ṛṣayaḥ sarve manmathurdakṣiṇaṃ karam||

मथ्यमाने करे तस्मिन उत्पन्नः पुरुषो ऽपरः। बृहत्सालप्रतीकाशो दिव्यलक्षणलक्षितः।।

mathyamāne kare tasmin utpannaḥ puruṣo 'paraḥ| bṛhatsālapratīkāśo divyalakṣaṇalakṣitaḥ||

धनुर्बाणाङ्कितकरश्चश्चक्रध्वसमन्वितः। तमुत्पन्नं तदा दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः।।

dhanurbāṇāṅkitakaraścaścakradhvasamanvitaḥ| tamutpannaṃ tadā dṛṣṭvā sarve devāḥ savāsavāḥ||

अभ्यषि�चन पृथिव्यां तं राजानं भूमिपालकम। ततः स र�जयामास धर्मेण पृथिवीं तदा।।

abhyaṣi�can pṛthivyāṃ taṃ rājānaṃ bhūmipālakam| tataḥ sa ra�jayāmāsa dharmeṇa pṛthivīṃ tadā||

पित्राःऽपर�जिता तस्य तेन सा परिपालिता। तत्र राजेतिशब्दो ऽस्य पृथिव्या र�जनादभूत।।

pitrāḥ'para�jitā tasya tena sā paripālitā| tatra rājetiśabdo 'sya pṛthivyā ra�janādabhūt||

स राज्यं पाप्य तेभ्यस्तु चिन्तयामास पार्थिवः। पिता मम अधर्मिष्ठो यज�अव्युच्छित्तिकारकः।।

sa rājyaṃ pāpya tebhyastu cintayāmāsa pārthivaḥ| pitā mama adharmiṣṭho yaj�avyucchittikārakaḥ||

कथं तस्य क्रिया कार्या परलोकसुखावहा। इत्येवं चिन्तयानस्य नारदो ऽभ्याजगाम ह।।

kathaṃ tasya kriyā kāryā paralokasukhāvahā| ityevaṃ cintayānasya nārado 'bhyājagāma ha||

तस्मै स चासनं दत्त्वा प्रणिपत्य च पृष्टवान। भगवन सर्वलोकस्य जानासि त्वं शुभाशुभम।।

tasmai sa cāsanaṃ dattvā praṇipatya ca pṛṣṭavān| bhagavan sarvalokasya jānāsi tvaṃ śubhāśubham||

पिता मम दुराचारो देवब्राह्मणनिन्दकः। स्वकर्मरहितो विप्र परलोकमवाप्तवान।।

pitā mama durācāro devabrāhmaṇanindakaḥ| svakarmarahito vipra paralokamavāptavān||

ततो ऽब्रवीन्नारदस्तं ज�आत्वा दिव्येन चक्षुषा। म्लेच्छमघ्ये समुत्पन्नं क्षयकुष्ठसमन्वितम।।

tato 'bravīnnāradastaṃ j�ātvā divyena cakṣuṣā| mlecchamaghye samutpannaṃ kṣayakuṣṭhasamanvitam||

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः। चिन्तयामास दुखार्तः कथं कार्यं मया भवेत।।

tacchrutvā vacanaṃ tasya nāradasya mahātmanaḥ| cintayāmāsa dukhārtaḥ kathaṃ kāryaṃ mayā bhavet||

इत्येवं चिन्तयानस्य मतिर्जाता महात्मनः। पुत्रः स कथ्यते लोके यः पितॄंस्त्रायते भयात।।

ityevaṃ cintayānasya matirjātā mahātmanaḥ| putraḥ sa kathyate loke yaḥ pitṝṃstrāyate bhayāt||

एवं संचिन्त्य स तदा नारदं पृष्टवान मुनिम। तारणं मत्पितुस्तस्य मया कार्यं कथं मुने।।

evaṃ saṃcintya sa tadā nāradaṃ pṛṣṭavān munim| tāraṇaṃ matpitustasya mayā kāryaṃ kathaṃ mune||

गच्छ त्वं तस्य तं देहं तीर्थेषु कुरु निर्मलम। यत्र स्थाणोर्महत्तीर्थं सरः संनिहितं प्रति।।

gaccha tvaṃ tasya taṃ dehaṃ tīrtheṣu kuru nirmalam| yatra sthāṇormahattīrthaṃ saraḥ saṃnihitaṃ prati||

एतच्छ्रत्वा तु वचनं नारदस्य महात्मनः। सचिवे राज्यमाधाय राजा स तु जगाम ह।।

etacchratvā tu vacanaṃ nāradasya mahātmanaḥ| sacive rājyamādhāya rājā sa tu jagāma ha||

स गत्वा चोत्तरां भूमिं म्लेच्छमध्ये ददर्श ह। कुष्ठरोगेण महाता क्षयेण च समन्वितम।।

sa gatvā cottarāṃ bhūmiṃ mlecchamadhye dadarśa ha| kuṣṭharogeṇa mahātā kṣayeṇa ca samanvitam||

ततः शोकेन महता संतप्तो वाक्यमब्रवीत। ह म्लेच्छा नौमि पुरुषं स्वगृहं च नयाम्यहम।।

tataḥ śokena mahatā saṃtapto vākyamabravīt| ha mlecchā naumi puruṣaṃ svagṛhaṃ ca nayāmyaham||

तत्राहमेनं निरुजं करिष्ये यदि मन्यथ। तथेति सर्वे ते म्लेच्छाः पुरुषं तं दयापरम।।

tatrāhamenaṃ nirujaṃ kariṣye yadi manyatha| tatheti sarve te mlecchāḥ puruṣaṃ taṃ dayāparam||

ऊचुः प्रणतसर्वाङ्गा यथा जानासि तत्कुरु। तत आनीय पुरुषान शिविकावाहनोचितान।।

ūcuḥ praṇatasarvāṅgā yathā jānāsi tatkuru| tata ānīya puruṣān śivikāvāhanocitān||

दत्त्वा शुल्कं च द्विगुणं सुखेन नयत द्विजम। ततः श्रुत्वा तु वचनं तस्य राज�ओ दयावतः। 26.39 गृहीत्वा शिविकां क्षिप्रं कुरुक्षेत्रेण यान्ति ते। तत्र नीत्वा स्थाणुतीर्थे अवतार्य च ते गताः।।

dattvā śulkaṃ ca dviguṇaṃ sukhena nayata dvijam| tataḥ śrutvā tu vacanaṃ tasya rāj�o dayāvataḥ| 26.39 gṛhītvā śivikāṃ kṣipraṃ kurukṣetreṇa yānti te| tatra nītvā sthāṇutīrthe avatārya ca te gatāḥ||

ततः स राजा मध्याह्ने तं स्नापयति वै तदा। ततो वायुरन्तरिक्षे इदं वचनमब्रवीत।।

tataḥ sa rājā madhyāhne taṃ snāpayati vai tadā| tato vāyurantarikṣe idaṃ vacanamabravīt||

मा तात साहसं कार्षिस्तीर्थ रक्ष प्रयत्नतः। अयं पापेन घोरेम अतीव परिवेष्टितः।।

mā tāta sāhasaṃ kārṣistīrtha rakṣa prayatnataḥ| ayaṃ pāpena ghorema atīva pariveṣṭitaḥ||

वेदनिन्दा महत्पापं यस्यान्तो नैव लभ्यते। सो ऽयं स्नानान्महत्तीर्थं नाशयिष्यति तत्क्षणात।।

vedanindā mahatpāpaṃ yasyānto naiva labhyate| so 'yaṃ snānānmahattīrthaṃ nāśayiṣyati tatkṣaṇāt||

एतद वोयर्बचः श्रुत्वादुःखेन महतान्वितः। उवाच शोकसंतप्तस्तस्य दुःखेन दुःखितः। एष घोरेण पापेन अतीव परिवेष्टितः।।

etad voyarbacaḥ śrutvāduḥkhena mahatānvitaḥ| uvāca śokasaṃtaptastasya duḥkhena duḥkhitaḥ| eṣa ghoreṇa pāpena atīva pariveṣṭitaḥ||

प्रायश्चित्तं करिष्ये ऽहं यद्वदिष्यन्ति देवताः। ततस्ता देवताः सर्वा इदं वचनमब्रुवन।।

prāyaścittaṃ kariṣye 'haṃ yadvadiṣyanti devatāḥ| tatastā devatāḥ sarvā idaṃ vacanamabruvan||

स्नात्वा स्नात्वा च तीर्थेषु अभिषि�चस्व वारिणा। ओजसा चुलुकं यावत प्रतिकूले सरस्वतीम।।

snātvā snātvā ca tīrtheṣu abhiṣi�casva vāriṇā| ojasā culukaṃ yāvat pratikūle sarasvatīm||

स्नात्वा मुक्तिमवाप्नोति पुरुषः श्रद्धयान्वितः। एष स्वपोषणपरो देवदूषणतत्परः।।

snātvā muktimavāpnoti puruṣaḥ śraddhayānvitaḥ| eṣa svapoṣaṇaparo devadūṣaṇatatparaḥ||

ब्राह्मणैश्च परित्यक्तो नैष शुद्ध्यति कर्हिचित। तस्मादेनं समुद्दिश्य स्नात्वा तीर्थेषु भक्तितः।।

brāhmaṇaiśca parityakto naiṣa śuddhyati karhicit| tasmādenaṃ samuddiśya snātvā tīrtheṣu bhaktitaḥ||

अभिषि�चस्व तोयेन ततः पूतो भविष्यति। इत्येतद्वचनं श्रुत्वा कृत्वा तस्याश्रमं ततः।।

abhiṣi�casva toyena tataḥ pūto bhaviṣyati| ityetadvacanaṃ śrutvā kṛtvā tasyāśramaṃ tataḥ||

तीर्थयात्रां ययौ राजा उद्दिश्य जनकं स्वकम। स तेषु प्लावनं कुर्वस्तीर्थेषु च दिने दिने।।

tīrthayātrāṃ yayau rājā uddiśya janakaṃ svakam| sa teṣu plāvanaṃ kurvastīrtheṣu ca dine dine||

अभ्यषिढ्चत स्वपितरं तीर्थतोयेन नित्यशः। एतस्मिन्नेव काले तु सारमेयो जगाम ह।।

abhyaṣiḍhcat svapitaraṃ tīrthatoyena nityaśaḥ| etasminneva kāle tu sārameyo jagāma ha||

स्थाणोर्मठे कौलपतिर्देवद्रव्यस्य रक्षिता। परिग्रहस्य द्रव्यस्य परिपालयिता सदा।।

sthāṇormaṭhe kaulapatirdevadravyasya rakṣitā| parigrahasya dravyasya paripālayitā sadā||

प्रियश्च सर्वसोकेषु देवकार्यपरायणः। तस्यैवं वर्तमानस्य धर्ममार्गे स्थितस्य च।।

priyaśca sarvasokeṣu devakāryaparāyaṇaḥ| tasyaivaṃ vartamānasya dharmamārge sthitasya ca||

कालेन चलिता बुद्धिर्देवद्रव्यस्य नाशेने। तेनाधर्मेण युक्तस्य परलोकगतस्य च।। 26.54 दृष्ट्वा यमो ऽब्रवीद वाक्यं श्वयोनिं व3ज मा चिरम। तद्वाक्यानन्तरं जातः श्व वै सौगन्धिके वने।।

kālena calitā buddhirdevadravyasya nāśene| tenādharmeṇa yuktasya paralokagatasya ca|| 26.54 dṛṣṭvā yamo 'bravīd vākyaṃ śvayoniṃ va3ja mā ciram| tadvākyānantaraṃ jātaḥ śva vai saugandhike vane||

ततः कालेन महता श्वयूथपरिवारितः। परिभूतः सरमया दुःखेन महता वृतः।।

tataḥ kālena mahatā śvayūthaparivāritaḥ| paribhūtaḥ saramayā duḥkhena mahatā vṛtaḥ||

त्यक्त्वा द्वैतवनं पुण्यं सान्निहत्यं ययौ सरः। तस्मिन प्रविष्टमात्रस्तु स्थाणोरेव प्रसादतः।।

tyaktvā dvaitavanaṃ puṇyaṃ sānnihatyaṃ yayau saraḥ| tasmin praviṣṭamātrastu sthāṇoreva prasādataḥ||

अतीव तृषया युक्तः सरस्वत्यां मम�ज ह। तत्र संप्लुतदेहस्तु विमुक्तः सर्वाकिल्बिषैः।।

atīva tṛṣayā yuktaḥ sarasvatyāṃ mama�ja ha| tatra saṃplutadehastu vimuktaḥ sarvākilbiṣaiḥ||

आहारलोभेन तदा प्रविवेश कुटीरकम। प्रविशन्तं तदा दृष्ट्वा श्वानं भयसमन्वितः।।

āhāralobhena tadā praviveśa kuṭīrakam| praviśantaṃ tadā dṛṣṭvā śvānaṃ bhayasamanvitaḥ||

स तं पस्पर्श शनकैः स्थाणुतीर्थे मम�ज ह। पततः पूर्वतीर्थेषु विप्रुषैः परिषि�चतः।।

sa taṃ pasparśa śanakaiḥ sthāṇutīrthe mama�ja ha| patataḥ pūrvatīrtheṣu vipruṣaiḥ pariṣi�cataḥ||

शुनो ऽस्य गात्रसंभूतैरब्बिन्दुभिः स सि�चितः। विरक्तदृष्टिश्च शुनः क्षेपेण च ततः परम।।

śuno 'sya gātrasaṃbhūtairabbindubhiḥ sa si�citaḥ| viraktadṛṣṭiśca śunaḥ kṣepeṇa ca tataḥ param||

स्थाणुतीर्थस्य माहात्म्यात स पुत्रेण च तारितः। नियतस्तत्क्षणा�जातो स्तुतिं कर्तुं प्रचक्रमे।।

sthāṇutīrthasya māhātmyāt sa putreṇa ca tāritaḥ| niyatastatkṣaṇā�jāto stutiṃ kartuṃ pracakrame||

प्रपद्ये देवमीशानं त्वामजं चन्द्रभूषणम। महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगतः पतिम।।

prapadye devamīśānaṃ tvāmajaṃ candrabhūṣaṇam| mahādevaṃ mahātmānaṃ viśvasya jagataḥ patim||

नमस्ते देवदेवेश सर्वशत्रुनिषूदन। देवेश बलिविष्टम्भदेवदैत्यैश्च पूजित।।

namaste devadeveśa sarvaśatruniṣūdana| deveśa baliviṣṭambhadevadaityaiśca pūjita||

विरूपाक्ष सहस्राक्ष त्र्यक्ष यक्षेश्वरप्रिय। सर्वतः पाणिपादान्त सर्वतो ऽक्षिशिरोमुख।।

virūpākṣa sahasrākṣa tryakṣa yakṣeśvarapriya| sarvataḥ pāṇipādānta sarvato 'kṣiśiromukha||

सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि। शङ्कुकर्ण महाकर्म कुम्भकर्णार्णवालय।।

sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhasi| śaṅkukarṇa mahākarma kumbhakarṇārṇavālaya||

गजेन्द्रकर्ण गोकर्ण पाणिकर्ण नमो ऽस्तु ते। शतजिह्व शतावर्त शतोदर शतानन।।

gajendrakarṇa gokarṇa pāṇikarṇa namo 'stu te| śatajihva śatāvarta śatodara śatānana||

गायन्ति त्वां गायत्रिणो ह्यर्चयन्त्यर्क्कमर्चिणः। ब्रह्माणं त्वा शतक्रतो उद्वंशमिव मेनिरे।।

gāyanti tvāṃ gāyatriṇo hyarcayantyarkkamarciṇaḥ| brahmāṇaṃ tvā śatakrato udvaṃśamiva menire||

मूर्तौ हि ते महामूर्ते समुद्राम्बुधरास्तथा। देवताः सर्व एवात्र गोष्ठे गाव इवासते।।

mūrtau hi te mahāmūrte samudrāmbudharāstathā| devatāḥ sarva evātra goṣṭhe gāva ivāsate||

शरीरे तव पश्यामि सोममग्निं जलेश्वरम। नारायणं तथा सूर्यं ब्रह्माणं च बृहस्पतिम।।

śarīre tava paśyāmi somamagniṃ jaleśvaram| nārāyaṇaṃ tathā sūryaṃ brahmāṇaṃ ca bṛhaspatim||

भगवान कारणं कार्यं क्रियाकारणमेव तत। प्रभवः प्रलयश्चैव सदसच्चापि दैवतम।।

bhagavān kāraṇaṃ kāryaṃ kriyākāraṇameva tat| prabhavaḥ pralayaścaiva sadasaccāpi daivatam||

नमो भवाय शर्वाय वरदायोग्ररूपिणे। अन्धकासुरहन्त्रे च पशूनां पतये नमः।।

namo bhavāya śarvāya varadāyograrūpiṇe| andhakāsurahantre ca paśūnāṃ pataye namaḥ||

त्रिजटाय त्रिशीर्षाय त्रिशुलासक्कपाणये। त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरघ्र नमो ऽस्तु ते।।

trijaṭāya triśīrṣāya triśulāsakkapāṇaye| tryambakāya trinetrāya tripuraghra namo 'stu te||

नमो मुण्डाय चण्डाय अण्डायोत्पत्तिहेतवे। डिण्डिमासक्तहस्ताय डिण्डिमुण्डाय ते नमः।।

namo muṇḍāya caṇḍāya aṇḍāyotpattihetave| ḍiṇḍimāsaktahastāya ḍiṇḍimuṇḍāya te namaḥ||

नमोर्ध्वकेशदंष्ट्राय शुष्काय विकृताय च। धूम्रलोहितकृष्णाय नीलग्रीवाय ते नमः।।

namordhvakeśadaṃṣṭrāya śuṣkāya vikṛtāya ca| dhūmralohitakṛṣṇāya nīlagrīvāya te namaḥ||

नमो ऽस्त्वप्रतिरूपाय विरुपाय शिवाय च। सूर्यमालाय सूर्याय स्वरूपध्वजमालिने।।

namo 'stvapratirūpāya virupāya śivāya ca| sūryamālāya sūryāya svarūpadhvajamāline||

नमो मानातिमानाय नमः पटुतराय ते। नमो गणेन्द्रनाथाय वृषस्कन्धाय धन्विने।।

namo mānātimānāya namaḥ paṭutarāya te| namo gaṇendranāthāya vṛṣaskandhāya dhanvine||

संक्रन्दनाय चण्डाय पर्णधारपुटाय च। नमो हिरण्यवर्णाय नमः कनकवर्चसे।।

saṃkrandanāya caṇḍāya parṇadhārapuṭāya ca| namo hiraṇyavarṇāya namaḥ kanakavarcase||

नमः स्तुताय स्तुत्याय स्तुतिस्थाय नमो ऽस्तु ते। सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतशरीरिणे।।

namaḥ stutāya stutyāya stutisthāya namo 'stu te| sarvāya sarvabhakṣāya sarvabhūtaśarīriṇe||

नमो होत्रे च हन्त्रे च सितोदग्रपताकिने। नमो नम्याय नम्राय नमः कटकटाय च।।

namo hotre ca hantre ca sitodagrapatākine| namo namyāya namrāya namaḥ kaṭakaṭāya ca||

नमो ऽस्तु कृशनाशाय शयितायोत्थिताय च। स्थिताय धावमानाय मुण्डाय कुटिलाय च।।

namo 'stu kṛśanāśāya śayitāyotthitāya ca| sthitāya dhāvamānāya muṇḍāya kuṭilāya ca||

नमो नर्तनशीलाय लयवादित्रशालिने। नाट्योपहारलुब्धाय मुखवादित्रशालिने।।

namo nartanaśīlāya layavāditraśāline| nāṭyopahāralubdhāya mukhavāditraśāline||

नमो ज्योष्ठाय श्रेष्ठाय बलतिबलघातिने। कालनाशाय कालाय संसारक्षयरूपिणे।।

namo jyoṣṭhāya śreṣṭhāya balatibalaghātine| kālanāśāya kālāya saṃsārakṣayarūpiṇe||

हिमवद्दुहितुः कान्त भैरवाय नमो ऽस्तु ते। उग्राय च नमो नित्यं नमो ऽस्तु दशबाहवे।।

himavadduhituḥ kānta bhairavāya namo 'stu te| ugrāya ca namo nityaṃ namo 'stu daśabāhave||

चितिभस्मप्रियायैव कपालासक्तपाणये। विभीषणाय भीष्माय भीमव्रतधराय च।।

citibhasmapriyāyaiva kapālāsaktapāṇaye| vibhīṣaṇāya bhīṣmāya bhīmavratadharāya ca||

नमो विकृतवक्त्राय नमः पूतोग्रदृष्टये। पक्वाममांसलुब्धाय तम्बिवीणाप्रियाय च।।

namo vikṛtavaktrāya namaḥ pūtogradṛṣṭaye| pakvāmamāṃsalubdhāya tambivīṇāpriyāya ca||

नमो वृषाङ्कवृक्षाय गोवृषाभिरुते नमः। कटङ्कटाय भीमाय नमः परपराय च।।

namo vṛṣāṅkavṛkṣāya govṛṣābhirute namaḥ| kaṭaṅkaṭāya bhīmāya namaḥ paraparāya ca||

नमः सर्ववरिष्ठाय वराय वरदायिने। नमो विरक्तरक्ताय भावनायाक्षमालिने।।

namaḥ sarvavariṣṭhāya varāya varadāyine| namo viraktaraktāya bhāvanāyākṣamāline||

विभेदभेदभिन्नाय छायायै तपनाय च। अघोरघोररूपाय घोरघोरतराय च।।

vibhedabhedabhinnāya chāyāyai tapanāya ca| aghoraghorarūpāya ghoraghoratarāya ca||

नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च। बहुनेत्रकपालाय एकमूर्ते नमो ऽस्तु ते।।

namaḥ śivāya śāntāya namaḥ śāntatamāya ca| bahunetrakapālāya ekamūrte namo 'stu te||

नमः क्षुद्राय लुब्धाय यज�अभागप्रियाय च। प�चालाय सिताङ्गाय नमो यमनियामिने।।

namaḥ kṣudrāya lubdhāya yaj�abhāgapriyāya ca| pa�cālāya sitāṅgāya namo yamaniyāmine||

नमश्चित्रोरुघण्टाय घण्टाघण्टनिघण्टिने। सहस्रशतघण्टाय घण्टामालविभूषिणे।।

namaścitrorughaṇṭāya ghaṇṭāghaṇṭanighaṇṭine| sahasraśataghaṇṭāya ghaṇṭāmālavibhūṣiṇe||

प्रणसंघट्टगर्वाय नमः किलिकिलिप्रिये। हुंहुङ्काराय पाराय हुंहुङ्कारप्रियाय च।।

praṇasaṃghaṭṭagarvāya namaḥ kilikilipriye| huṃhuṅkārāya pārāya huṃhuṅkārapriyāya ca||

नमः समसमे नित्यं गृहवृक्षनिकेतिने। गर्भमांसशृगालाय तारकाय तराय च।।

namaḥ samasame nityaṃ gṛhavṛkṣaniketine| garbhamāṃsaśṛgālāya tārakāya tarāya ca||

नमो यज�आय यजिने हुताय प्रहुताय च। यज�अवाहाय हव्याय तप्याय तपनाय च।।

namo yaj�āya yajine hutāya prahutāya ca| yaj�avāhāya havyāya tapyāya tapanāya ca||

नमस्तु पयसे तुभ्यं तुण्डानां पतये नमः। अन्नदायान्नपतये नमो नानान्नभोजिने।।

namastu payase tubhyaṃ tuṇḍānāṃ pataye namaḥ| annadāyānnapataye namo nānānnabhojine||

नमः सहस्रशीर्षाय सहस्रचरणाय च। सहस्रोद्यतशूलाय सहस्राभरणाय च।।

namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca| sahasrodyataśūlāya sahasrābharaṇāya ca||

बालनुचरगोप्त्रे च बाललीलाविलासिने। नमो बालाय वृद्धाय क्षुब्धाय क्षोभणाय च।।

bālanucaragoptre ca bālalīlāvilāsine| namo bālāya vṛddhāya kṣubdhāya kṣobhaṇāya ca||

गङ्गालुलितकेशाय मु�जकेशाय वै नमः। नमः षट्कर्मतुष्टाय त्रिकर्मनिरताय च।।

gaṅgālulitakeśāya mu�jakeśāya vai namaḥ| namaḥ ṣaṭkarmatuṣṭāya trikarmaniratāya ca||

नग्नप्राणाय चण्डाय कृशाय स्फोटनाय च। धर्मार्थकाममोक्षाणां कथ्याय कथनाय च।।

nagnaprāṇāya caṇḍāya kṛśāya sphoṭanāya ca| dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kathyāya kathanāya ca||

साङ्ख्याय साङ्ख्यमुख्याय साङ्ख्ययोगमुखाय च। नमो विरथरथ्याय चतुष्पथरथाय च।।

sāṅkhyāya sāṅkhyamukhyāya sāṅkhyayogamukhāya ca| namo viratharathyāya catuṣpatharathāya ca||

कुष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज�ओपवीतिने। वक्त्रसंधानकेशाय हरिकेश नमो ऽस्तु ते। त्र्यम्बिकाम्बिकनाथायव्यक्तव्यक्ताय वेधसे।।

kuṣṇājinottarīyāya vyālayaj�opavītine| vaktrasaṃdhānakeśāya harikeśa namo 'stu te| tryambikāmbikanāthāyavyaktavyaktāya vedhase||

कामकामदकामघ्न तृप्तातृप्तविचारिणे। नमः सर्वद पापघ्न कल्पसंख्याविचारिणे।।

kāmakāmadakāmaghna tṛptātṛptavicāriṇe| namaḥ sarvada pāpaghna kalpasaṃkhyāvicāriṇe||

महासत्त्व महाबाहो महाबल नमो ऽस्तु ते। महामेघ महाप्रख्य महाकाल महाध्युते।।

mahāsattva mahābāho mahābala namo 'stu te| mahāmegha mahāprakhya mahākāla mahādhyute||

मेघावर्त युगावर्त चन्द्रार्कपतये नमः। त्वमन्नमन्नभोक्ता च पक्वभुक पावनोत्तम।।

meghāvarta yugāvarta candrārkapataye namaḥ| tvamannamannabhoktā ca pakvabhuk pāvanottama||

जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजोद्भिदजाश्च ये। त्वमेव देवदेवेश भूतग्रामश्चतुर्विधः।।

jarāyujāṇḍajāścaiva svedajodbhidajāśca ye| tvameva devadeveśa bhūtagrāmaścaturvidhaḥ||

स्रष्टा चराचरस्यास्य पाता हन्ता तथैव च। त्वामाहुर्ब्रह्य विद्वांसो ब्रह्म ब्रह्मविदां गतिम।।

sraṣṭā carācarasyāsya pātā hantā tathaiva ca| tvāmāhurbrahya vidvāṃso brahma brahmavidāṃ gatim||

मनसः परमज्योतिस्त्वं वायुर्ज्योतिषामपि। हंहवृक्षे मधुकरमाहुस्त्वं ब्रह्मवादिनः।।

manasaḥ paramajyotistvaṃ vāyurjyotiṣāmapi| haṃhavṛkṣe madhukaramāhustvaṃ brahmavādinaḥ||

यजुर्मयो ऋङ्मयस्त्वामाहुः साममयस्तथा। पठ्यसे स्तुतिभिर्नित्यं वेदोपनिषदां गणैः।।

yajurmayo ṛṅmayastvāmāhuḥ sāmamayastathā| paṭhyase stutibhirnityaṃ vedopaniṣadāṃ gaṇaiḥ||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वर्णावराश्च ये। त्वमेव मेघसंघाश्च विद्युतो ऽसनिगर्जितम।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā varṇāvarāśca ye| tvameva meghasaṃghāśca vidyuto 'sanigarjitam||

संवत्सरस्त्वमृतवो मासो मासार्धमेव च। युगा निमेषाः काष्ठाश्च नक्षत्राणि ग्रहाः कलाः।।

saṃvatsarastvamṛtavo māso māsārdhameva ca| yugā nimeṣāḥ kāṣṭhāśca nakṣatrāṇi grahāḥ kalāḥ||

वृक्षाणां ककुभो ऽसि त्वं गिरीणां हिमवान गिरिः। व्याघ्रो मृगाणां पततां तार्क्ष्यो ऽनन्तश्च भोगिनाम।।

vṛkṣāṇāṃ kakubho 'si tvaṃ girīṇāṃ himavān giriḥ| vyāghro mṛgāṇāṃ patatāṃ tārkṣyo 'nantaśca bhoginām||

क्षिरोदो ऽस्युदधीनां च यन्त्राणां धनुरेव च। वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमेव च।।

kṣirodo 'syudadhīnāṃ ca yantrāṇāṃ dhanureva ca| vajraṃ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyameva ca||

त्वमेव द्वेष इच्छा च रागो मोहः क्षमाक्षमे। व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ।।

tvameva dveṣa icchā ca rāgo mohaḥ kṣamākṣame| vyavasāyo dhṛtirlobhaḥ kāmakrodhau jayājayau||

त्वं शरी त्वं गदी चापि खट्वाङ्गी च शरासनी। छेत्ता मेत्ता प्रहर्तासि मन्ता नेता सनातनः।।

tvaṃ śarī tvaṃ gadī cāpi khaṭvāṅgī ca śarāsanī| chettā mettā prahartāsi mantā netā sanātanaḥ||

दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोरऽथः काम एव च। समुद्राः सरितो गङ्गा पर्वताश्च सरांसि च।।

daśalakṣaṇasaṃyukto dharmor'thaḥ kāma eva ca| samudrāḥ sarito gaṅgā parvatāśca sarāṃsi ca||

लतावल्ल्यस्तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः। द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः।।

latāvallyastṛṇauṣadhyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ| dravyakarmaguṇārambhaḥ kālapuṣpaphalapradaḥ||

आदिश्चन्तश्च वेदानां गायत्री प्रणवस्तथा। लोहितो हरितो नीलः कुष्णः पीतः सितस्तथा।।

ādiścantaśca vedānāṃ gāyatrī praṇavastathā| lohito harito nīlaḥ kuṣṇaḥ pītaḥ sitastathā||

कद्रुश्च कपिलश्चैव कपोतो मेचकस्तथा। सवर्णश्चाप्यवर्णाश्च कर्ता हर्ता त्वमेव हि।।

kadruśca kapilaścaiva kapoto mecakastathā| savarṇaścāpyavarṇāśca kartā hartā tvameva hi||

त्वमिन्द्रश्च यमश्चैव वरुणो धनदो ऽनिलः। उपप्लवश्चित्रभानुः स्वर्भानुरेव च।।

tvamindraśca yamaścaiva varuṇo dhanado 'nilaḥ| upaplavaścitrabhānuḥ svarbhānureva ca||

शिक्षाहैत्रं त्रिसौपर्णं यजुषां शतरुद्रियम। पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम।।

śikṣāhaitraṃ trisauparṇaṃ yajuṣāṃ śatarudriyam| pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam||

तिन्दुको गिरिजो वृक्षे मुद्गं चाखिलजीवनम। प्राणाः सत्त्वं रजश्चैव तमश्च प्रतिपत्पितिः।।

tinduko girijo vṛkṣe mudgaṃ cākhilajīvanam| prāṇāḥ sattvaṃ rajaścaiva tamaśca pratipatpitiḥ||

प्राणो ऽपानः मसानश्च उदानो व्यान एव च। उन्मेषश्च निमेषश्च क्षुतं जृम्भितमेव च।।

prāṇo 'pānaḥ masānaśca udāno vyāna eva ca| unmeṣaśca nimeṣaśca kṣutaṃ jṛmbhitameva ca||

लोहितान्तर्गतो दृष्टिर्महावक्त्रो महोदरः। शुचिरोमा हरिश्मश्रुरूर्ध्वकेशश्चलाचलः।।

lohitāntargato dṛṣṭirmahāvaktro mahodaraḥ| śuciromā hariśmaśrurūrdhvakeśaścalācalaḥ||

गीतवादित्रनृत्यज�ओ गीतवादित्रकप्रियः। मत्स्यो जालो जलौकाश्च कालः केलिकला कलिः।।

gītavāditranṛtyaj�o gītavāditrakapriyaḥ| matsyo jālo jalaukāśca kālaḥ kelikalā kaliḥ||

अकालश्च विकालश्च दुष्कालः काल एव च। मृत्युश्च मृत्युकर्ता च यक्षो यक्षभयङ्करः।।

akālaśca vikālaśca duṣkālaḥ kāla eva ca| mṛtyuśca mṛtyukartā ca yakṣo yakṣabhayaṅkaraḥ||

संवर्तको ऽन्तकश्चैव संवर्तकबलाहकः। घण्टो घण्टी माहघण्टी चिरी माली च मातलिः।।

saṃvartako 'ntakaścaiva saṃvartakabalāhakaḥ| ghaṇṭo ghaṇṭī māhaghaṇṭī cirī mālī ca mātaliḥ||

ब्रह्मकालयमाग्नीनां दण्डी मुण्डी त्रिमुण्डधृक। चतुर्युगश्चतुर्वेदश्चातुर्हेत्रप्रवर्तकः।।

brahmakālayamāgnīnāṃ daṇḍī muṇḍī trimuṇḍadhṛk| caturyugaścaturvedaścāturhetrapravartakaḥ||

चातुराश्रम्यनेता च चातुर्वर्ण्यकरस्तथा। नित्यमक्षप्रियो धूर्तो गणाध्यक्षो गणाधिपः।।

cāturāśramyanetā ca cāturvarṇyakarastathā| nityamakṣapriyo dhūrto gaṇādhyakṣo gaṇādhipaḥ||

रक्तमाल्याम्बरधरो गिरिको गिरिकप्रियः। शिल्पं च शिल्पिनां श्रेष्ठः सर्वशिल्पप्रवर्तकः।।

raktamālyāmbaradharo giriko girikapriyaḥ| śilpaṃ ca śilpināṃ śreṣṭhaḥ sarvaśilpapravartakaḥ||

भगनेत्राङ्कुशश्चण्डः पूष्णो दन्तविनाशनः। स्वाहा स्वधा वषट्कारो नमस्कारो नमो नमः।।

bhaganetrāṅkuśaścaṇḍaḥ pūṣṇo dantavināśanaḥ| svāhā svadhā vaṣaṭkāro namaskāro namo namaḥ||

गूढव्रतो गुह्यतपास्तारकास्तारकामयः। धाता विधाता संधाता पृथिव्या धरणो ऽपरः।।

gūḍhavrato guhyatapāstārakāstārakāmayaḥ| dhātā vidhātā saṃdhātā pṛthivyā dharaṇo 'paraḥ||

ब्रह्म तपश्च सत्यं च व्रतचर्य मथार्जवम। भूतात्मा भूतकृद भूतिर्भूतभव्यभवोद्भवः।।

brahma tapaśca satyaṃ ca vratacarya mathārjavam| bhūtātmā bhūtakṛd bhūtirbhūtabhavyabhavodbhavaḥ||

भूर्भुवः स्वरृतं चैव ध्रुवो दान्तो महेश्वरः। दीक्षितो ऽदीक्षितः कान्तो दुर्दान्तो दान्तसंभवः।।

bhūrbhuvaḥ svarṛtaṃ caiva dhruvo dānto maheśvaraḥ| dīkṣito 'dīkṣitaḥ kānto durdānto dāntasaṃbhavaḥ||

चन्द्रावर्तो युगावर्तः संवर्तकप्रवर्तकः। बिन्दुः कामो ह्यणुः स्थूलः कर्णिकारस्रजप्रियः।।

candrāvarto yugāvartaḥ saṃvartakapravartakaḥ| binduḥ kāmo hyaṇuḥ sthūlaḥ karṇikārasrajapriyaḥ||

नन्दीमुखो भीममुकः सुमुको दुर्मुखस्तथा। हिरण्यगर्भः शकुनिर्महोरगपतिर्विराट।। 26.136 अधर्महा महादेवो दण्डधारो गणोत्कटः। गोनर्दे गोप्रतारश्च गोवृषेश्वरवाहनः।।

nandīmukho bhīmamukaḥ sumuko durmukhastathā| hiraṇyagarbhaḥ śakunirmahoragapatirvirāṭ|| 26.136 adharmahā mahādevo daṇḍadhāro gaṇotkaṭaḥ| gonarde gopratāraśca govṛṣeśvaravāhanaḥ||

त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो गोमार्गो मार्ग एव च। स्थिरः श्रेष्ठश्च स्थाणुश्च विक्रोशः क्रोश एव च।।

trailokyagoptā govindo gomārgo mārga eva ca| sthiraḥ śreṣṭhaśca sthāṇuśca vikrośaḥ krośa eva ca||

दुर्वारणो दुर्विषहो दुःसहो दुरतिक्रमः। दुर्द्धर्षो दुष्प्रकाशश्च दुर्दुर्शो दुर्जयो जयः।।

durvāraṇo durviṣaho duḥsaho duratikramaḥ| durddharṣo duṣprakāśaśca durdurśo durjayo jayaḥ||

शशाङ्कानलशीतोष्णः क्षुत्तृष्णा च निरामयः। आधयो व्याधयश्चैव व्याधिहा व्याधिनाशनः।।

śaśāṅkānalaśītoṣṇaḥ kṣuttṛṣṇā ca nirāmayaḥ| ādhayo vyādhayaścaiva vyādhihā vyādhināśanaḥ||

समूहश्च समूहस्य हन्ता देवः सनातनः। शिखण्डी पुण्डरीकाक्षः पुण्डरीकवनालयः।।

samūhaśca samūhasya hantā devaḥ sanātanaḥ| śikhaṇḍī puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍarīkavanālayaḥ||

त्र्यम्बको दण्डधारश्च उग्रदंष्ट्रः कुलान्तकः। विषापहः सुरश्रेष्ठः सोमपास्त्वं मरुत्पते। अमृताशी जगन्नातो देवदेव गणेश्वरः।।

tryambako daṇḍadhāraśca ugradaṃṣṭraḥ kulāntakaḥ| viṣāpahaḥ suraśreṣṭhaḥ somapāstvaṃ marutpate| amṛtāśī jagannāto devadeva gaṇeśvaraḥ||

मधुश्च्युतानां मधुपो ब्रह्मवाक त्वं घृतच्युतः। सर्वलोकस्य भोक्ता त्वं सर्वलोकपितामहः।।

madhuścyutānāṃ madhupo brahmavāk tvaṃ ghṛtacyutaḥ| sarvalokasya bhoktā tvaṃ sarvalokapitāmahaḥ||

हिरण्यरेताः पुरुषस्त्वमेकः त्वं स्त्री पुमांस्त्वं हि नपुंसकं च। बालो युवा स्थविरो देवदंष्ट्रा त्वन्नो गिरिर्विश्वकृद विश्वहर्ता।।

hiraṇyaretāḥ puruṣastvamekaḥ tvaṃ strī pumāṃstvaṃ hi napuṃsakaṃ ca| bālo yuvā sthaviro devadaṃṣṭrā tvanno girirviśvakṛd viśvahartā||

त्वं वै धाता विश्वकृतां वरेण्यस त्वां पूजयन्ति प्रणताः सदैव। चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते भवान हि त्वमेव चाग्निः प्रपितामहश्च। आराध्य त्वां सरखतीं वाग्लभन्ते अहोरात्रे निमिषोन्मेषकर्ता।।

tvaṃ vai dhātā viśvakṛtāṃ vareṇyas tvāṃ pūjayanti praṇatāḥ sadaiva| candrādityau cakṣuṣī te bhavān hi tvameva cāgniḥ prapitāmahaśca| ārādhya tvāṃ sarakhatīṃ vāglabhante ahorātre nimiṣonmeṣakartā||

न ब्रह्मा न च गोविन्दः पौराणा ऋषयो न ते। माहात्म्यं वेदितुं शक्ता यातातथ्येन शङ्कर।।

na brahmā na ca govindaḥ paurāṇā ṛṣayo na te| māhātmyaṃ vedituṃ śaktā yātātathyena śaṅkara||

पुंसां शतसहस्राणि यत्समावृत्य तिष्ठति। महतस्तमसः पारे गोप्ता मन्ता भवान सदा।।

puṃsāṃ śatasahasrāṇi yatsamāvṛtya tiṣṭhati| mahatastamasaḥ pāre goptā mantā bhavān sadā||

यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति यु�जानास्तस्मै योगात्मने नमः।।

yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ| jyotiḥ paśyanti yu�jānāstasmai yogātmane namaḥ||

या मूर्तयश्च सूक्ष्मास्ते न शक्या या निदर्शितुम। ताभिर्मां सततं रक्ष पिता पुत्रमिवौरसम।।

yā mūrtayaśca sūkṣmāste na śakyā yā nidarśitum| tābhirmāṃ satataṃ rakṣa pitā putramivaurasam||

रक्ष मां रक्षणीयो ऽहं तवानघ नमो ऽस्तु ते। भक्तानुकम्पी भगवान भक्तश्चाहं सदा त्वयि।।

rakṣa māṃ rakṣaṇīyo 'haṃ tavānagha namo 'stu te| bhaktānukampī bhagavān bhaktaścāhaṃ sadā tvayi||

जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशारीरिणे। कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः।।

jaṭine daṇḍine nityaṃ lambodaraśārīriṇe| kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ||

यस्य केशेषु जीमूता नद्याः सर्वाङ्गसन्धिषु। कुक्षौ समुद्रश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः।।

yasya keśeṣu jīmūtā nadyāḥ sarvāṅgasandhiṣu| kukṣau samudraścatvārastasmai toyātmane namaḥ||

संभक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते पर्युपस्थिते। यः शेते जलमध्यस्थस्तं प्रपद्ये ऽम्बुशायिनम।।

saṃbhakṣya sarvabhūtāni yugānte paryupasthite| yaḥ śete jalamadhyasthastaṃ prapadye 'mbuśāyinam||

प्रविश्य वदनं राहोर्यः सोमं पिबते निशि। ग्रसत्यर्कं च खर्भानू रक्षितस्तव तेजसा।।

praviśya vadanaṃ rāhoryaḥ somaṃ pibate niśi| grasatyarkaṃ ca kharbhānū rakṣitastava tejasā||

ये चात्र पतिता गर्भा रुद्रगन्धस्य रक्षेण। नमस्ते ऽस्तु खधा खाहा प्राप्नुवन्ति तदद्भुते।।

ye cātra patitā garbhā rudragandhasya rakṣeṇa| namaste 'stu khadhā khāhā prāpnuvanti tadadbhute||

ये ऽङ्गुष्ठमात्राः पुरुषा देहस्थाः सर्वदेहिनाम। रक्षन्तु ते हि मां नित्यं ते मामाप्याययन्तु वै।।

ye 'ṅguṣṭhamātrāḥ puruṣā dehasthāḥ sarvadehinām| rakṣantu te hi māṃ nityaṃ te māmāpyāyayantu vai||

ये नदीषु समुद्रेषु पर्वतेषु गुहासु च। वृभमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च।।

ye nadīṣu samudreṣu parvateṣu guhāsu ca| vṛbhamūleṣu goṣṭheṣu kāntāragahaneṣu ca||

चतुष्पथेषु रथ्यासु चत्वरेषु सभासु च। हस्त्यश्वरथशालासु जीर्णोद्यानालयेषु च।।

catuṣpatheṣu rathyāsu catvareṣu sabhāsu ca| hastyaśvarathaśālāsu jīrṇodyānālayeṣu ca||

ये च प�चसु भूतेषु दिशासु विदिशासु च। चन्द्रार्कयोर्मध्यागता ये च चन्द्रार्करश्मिषु।।

ye ca pa�casu bhūteṣu diśāsu vidiśāsu ca| candrārkayormadhyāgatā ye ca candrārkaraśmiṣu||

रसातलगता ये च ये च तस्मात परं गताः। नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यश्च नित्यशः।।

rasātalagatā ye ca ye ca tasmāt paraṃ gatāḥ| namastebhyo namastebhyo namastebhyaśca nityaśaḥ||

येषां न विद्यते संख्या प्रमाणं रूपमेव च। असंख्येयगणा रुद्रा नमस्तेभ्यो ऽस्तु नित्यशः।।

yeṣāṃ na vidyate saṃkhyā pramāṇaṃ rūpameva ca| asaṃkhyeyagaṇā rudrā namastebhyo 'stu nityaśaḥ||

प्रसीद मम भद्रं ते तव भावगतस्य च। त्वयि मे हृदयं देव त्वयि बुद्धिर्मतिस्त्वयि।।

prasīda mama bhadraṃ te tava bhāvagatasya ca| tvayi me hṛdayaṃ deva tvayi buddhirmatistvayi||

स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम द्विजोत्त्मः।।

stutvaivaṃ sa mahādevaṃ virarāma dvijottmaḥ||

सनत्कुमार उवचा। अथैनमब्रवीद देवस्त्रैलोक्याधिपतिर्भवः। आश्वासनकरं चास्य वाक्यविद वाक्यमुत्तमम।।

sanatkumāra uvacā| athainamabravīd devastrailokyādhipatirbhavaḥ| āśvāsanakaraṃ cāsya vākyavid vākyamuttamam||

अहो तुष्टो ऽस्मि ते राजन स्तवेनानेन सुव्रत। बहुनात्र किमुक्तेन मत्समीपे वसिष्यसि।।

aho tuṣṭo 'smi te rājan stavenānena suvrata| bahunātra kimuktena matsamīpe vasiṣyasi||

उषित्वा सुचिरं कालं मम गात्रोद्भवः पुनः। असुरो ह्यन्धको नाम भविष्यसि सुरान्तकृत।।

uṣitvā suciraṃ kālaṃ mama gātrodbhavaḥ punaḥ| asuro hyandhako nāma bhaviṣyasi surāntakṛt||

हिरण्याक्षगृहे जन्म प्राप्य वृद्धिं गमिष्यसि। पूर्वाधर्मेण घोरेण वेदनिन्दाकृतेन च।।

hiraṇyākṣagṛhe janma prāpya vṛddhiṃ gamiṣyasi| pūrvādharmeṇa ghoreṇa vedanindākṛtena ca||

साभिलाषो जगन्मातुर्भविष्यसि यदा तदा। देहं शुलेन हत्वाहं पावयिष्यामि समार्बुदम।।

sābhilāṣo jaganmāturbhaviṣyasi yadā tadā| dehaṃ śulena hatvāhaṃ pāvayiṣyāmi samārbudam||

तत्राप्यकल्मषो भूत्वा स्तुत्वा मां भक्तितः पुनः। ख्यातोगणाधिपो भूत्वा नाम्ना भृङ्गिरिटिः स्मृतः।।

tatrāpyakalmaṣo bhūtvā stutvā māṃ bhaktitaḥ punaḥ| khyātogaṇādhipo bhūtvā nāmnā bhṛṅgiriṭiḥ smṛtaḥ||

मत्सन्निधाने स्थित्वा त्वं ततः सिद्धिं गमिष्यसि। वेनप्रोक्तं स्तवमिमं कीर्तयेद यः शृणोति च।।

matsannidhāne sthitvā tvaṃ tataḥ siddhiṃ gamiṣyasi| venaproktaṃ stavamimaṃ kīrtayed yaḥ śṛṇoti ca||

नाशुभं प्राप्नुयात कि�चिद दीर्घमायुरवाप्नुयात। यथा सर्वेषु देवेषु विशिष्टो भगवा�शिवः।।

nāśubhaṃ prāpnuyāt ki�cid dīrghamāyuravāpnuyāt| yathā sarveṣu deveṣu viśiṣṭo bhagavā�śivaḥ||

तथा स्तवो वरिष्ठो ऽयं स्तवानां वेननिर्मितः। यशोराज्यसुखैश्वर्यधनमानाय कीर्तितः।।

tathā stavo variṣṭho 'yaṃ stavānāṃ venanirmitaḥ| yaśorājyasukhaiśvaryadhanamānāya kīrtitaḥ||

श्रोतव्यो भक्तिमास्थाय विद्याकामैश्च यत्नतः। व्याधितो दुःखितो दीनश्चौरराजभयान्वितः।।

śrotavyo bhaktimāsthāya vidyākāmaiśca yatnataḥ| vyādhito duḥkhito dīnaścaurarājabhayānvitaḥ||

राजकार्यविमुक्तो वा मुच्यते महतो भयात। अनेनैव तु देहेन गणानां श्रेष्ठतां व्रजेत।।

rājakāryavimukto vā mucyate mahato bhayāt| anenaiva tu dehena gaṇānāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet||

तेजसा यशसा चैव युक्तो भवति निर्मलः। न राक्षसाः पिशाचा वा न भूता न विनायकाः।।

tejasā yaśasā caiva yukto bhavati nirmalaḥ| na rākṣasāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ||

विघ्नं कुर्युर्गृहे तत्र यत्रायं पठ्यते स्तवः। श्रुणुयाद या स्तवं नारी अनुज�आं प्राप्य भर्तृतः।।

vighnaṃ kuryurgṛhe tatra yatrāyaṃ paṭhyate stavaḥ| śruṇuyād yā stavaṃ nārī anuj�āṃ prāpya bhartṛtaḥ||

मातृपक्षे पितुः पक्षे पूज्या भवति देववत। श्रुणुयाद यः स्तवं दिव्यं कीर्तयेद वा समाहितः।।

mātṛpakṣe pituḥ pakṣe pūjyā bhavati devavat| śruṇuyād yaḥ stavaṃ divyaṃ kīrtayed vā samāhitaḥ||

तस्य सर्वाणि कार्याण सिद्धिं गच्छन्ति नित्यशः। मनसा चिन्तितं यच्च यच्च वाचानुकीर्तितम।।

tasya sarvāṇi kāryāṇa siddhiṃ gacchanti nityaśaḥ| manasā cintitaṃ yacca yacca vācānukīrtitam||

सर्वं संपद्यते तस्य स्तवनस्यानुकीर्तनात। मनसा कर्मणा वाचा कृतमेनो विनश्यति। वरं वरय भद्रं ते यत्त्वया मनसेप्सितम।।

sarvaṃ saṃpadyate tasya stavanasyānukīrtanāt| manasā karmaṇā vācā kṛtameno vinaśyati| varaṃ varaya bhadraṃ te yattvayā manasepsitam||

अस्य लिङ्गस्य माहात्म्यात तथा लिङ्गस्य दर्शनात। मुक्तो ऽहं पातकैः सर्वैस्तव दर्शनतः किल।।

asya liṅgasya māhātmyāt tathā liṅgasya darśanāt| mukto 'haṃ pātakaiḥ sarvaistava darśanataḥ kila||

यदि तुष्टो ऽसि मे देव यदि देयो वरो मम। देवस्वभक्षणा�जातं श्वयोनौ तव सेवकम।।

yadi tuṣṭo 'si me deva yadi deyo varo mama| devasvabhakṣaṇā�jātaṃ śvayonau tava sevakam||

एतस्यापि प्रसादं त्वं कर्तुमर्हसि शङ्कर। एतस्यापि भयान्मध्ये सरसो ऽहं निम�जितः।।

etasyāpi prasādaṃ tvaṃ kartumarhasi śaṅkara| etasyāpi bhayānmadhye saraso 'haṃ nima�jitaḥ||

देवैर्निवारितः पूर्वं तीर्थे ऽस्मिन स्नानकारणात। अयं कृतोपकारश्च एतदर्थे वृणोम्यहम।।

devairnivāritaḥ pūrvaṃ tīrthe 'smin snānakāraṇāt| ayaṃ kṛtopakāraśca etadarthe vṛṇomyaham||

तस्यैतद वचनं श्रुत्वा तुष्टः प्रोवाच शङ्करः। एषो ऽपि पापिनिर्मुक्तो भविष्यति न संशयः।।

tasyaitad vacanaṃ śrutvā tuṣṭaḥ provāca śaṅkaraḥ| eṣo 'pi pāpinirmukto bhaviṣyati na saṃśayaḥ||

प्रसादान्मे महाबाहो शिवलोकं गमिष्यति। तथा स्तवमिमं श्रुत्वा मुच्यते सर्वपातकैः।।

prasādānme mahābāho śivalokaṃ gamiṣyati| tathā stavamimaṃ śrutvā mucyate sarvapātakaiḥ||

कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं सरसो ऽस्य महीपते। मम लिङ्गस्य चोत्पत्तिं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते।।

kurukṣetrasya māhātmyaṃ saraso 'sya mahīpate| mama liṅgasya cotpattiṃ śrutvā pāpaiḥ pramucyate||

इत्येवमुक्त्वा भगवान सर्वलोकनमस्कृतः। पश्यतां सर्वलोकानां तत्रैवान्तरधीयत।।

ityevamuktvā bhagavān sarvalokanamaskṛtaḥ| paśyatāṃ sarvalokānāṃ tatraivāntaradhīyata||

स च श्वा तत्क्षणादेव स्मृत्वा जन्म पुरातनम। दिव्यमूर्तिधरो भूत्वा तं राजानमुपस्थितः।।

sa ca śvā tatkṣaṇādeva smṛtvā janma purātanam| divyamūrtidharo bhūtvā taṃ rājānamupasthitaḥ||

कृत्वा स्नानं ततो वैन्यः पितृदर्शनलालसः। स्थाणतीर्थे कुटीं शून्यां दृष्ट्वा शोकसमन्वितः।।

kṛtvā snānaṃ tato vainyaḥ pitṛdarśanalālasaḥ| sthāṇatīrthe kuṭīṃ śūnyāṃ dṛṣṭvā śokasamanvitaḥ||

दृष्ट्वा वेनो ऽब्रवीद वाक्यं हर्षेण महतान्वितः। सत्पुत्रेण त्वया वत्स त्रातो ऽहं नरकार्मवात।।

dṛṣṭvā veno 'bravīd vākyaṃ harṣeṇa mahatānvitaḥ| satputreṇa tvayā vatsa trāto 'haṃ narakārmavāt||

त्वयाभिषि�चितो नित्यं तीर्थस्थपुलिने स्थितः। अस्य साधोः प्रसादेन स्थाणोर्देवस्य दर्शनात।।

tvayābhiṣi�cito nityaṃ tīrthasthapuline sthitaḥ| asya sādhoḥ prasādena sthāṇordevasya darśanāt||

मुक्तापापश्च स्वर्लोकं यास्ये यत्र शिवः स्थितः। इत्येवमुक्त्वा राजानं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम।।

muktāpāpaśca svarlokaṃ yāsye yatra śivaḥ sthitaḥ| ityevamuktvā rājānaṃ pratiṣṭhāpya maheśvaram||

स्थाणुतीर्थे ययौ सिद्धिं तेन पुत्रेण तारितः। स च श्वा परमां सिद्धिं स्थाणुतीर्थप्रभावतः।।

sthāṇutīrthe yayau siddhiṃ tena putreṇa tāritaḥ| sa ca śvā paramāṃ siddhiṃ sthāṇutīrthaprabhāvataḥ||

विमुक्तः कलुषैः सर्वैर्जगाम भवमन्दिरम। राजा पितृऋणैर्मुक्तः परिपाल्य वसुन्धराम।।

vimuktaḥ kaluṣaiḥ sarvairjagāma bhavamandiram| rājā pitṛṛṇairmuktaḥ paripālya vasundharām||

पुत्रानुत्पाद्य धर्मेण कृत्वा यज�अं निरर्गलम। दत्त्वाकामांश्चविप्रेभ्यो भुक्त्वा भोगान पृथग्विधान।।

putrānutpādya dharmeṇa kṛtvā yaj�aṃ nirargalam| dattvākāmāṃścaviprebhyo bhuktvā bhogān pṛthagvidhān||

सुहृदो ऽथ ऋणैर्मुक्त्वा कामैः संतर्प्य च स्त्रियः। अभिषिच्य सुतं राज्ये कुरुक्षेत्रं ययौ नृपः।।

suhṛdo 'tha ṛṇairmuktvā kāmaiḥ saṃtarpya ca striyaḥ| abhiṣicya sutaṃ rājye kurukṣetraṃ yayau nṛpaḥ||

तत्र तप्त्वा तपो घोरं पूजयित्वा च शङ्करम। आत्मेच्छया तनुं त्यक्त्वा प्रयातः परमं पदम।।

tatra taptvā tapo ghoraṃ pūjayitvā ca śaṅkaram| ātmecchayā tanuṃ tyaktvā prayātaḥ paramaṃ padam||

एतत्प्रभावं तीर्थस्य स्थाणोर्यः शृणुयान्नरः। सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम।।

etatprabhāvaṃ tīrthasya sthāṇoryaḥ śṛṇuyānnaraḥ| sarvapāpavinirmuktaḥ prayāti paramāṃ gatim||

ब्रह्मोवाच। परदाराभिगमनं पापीयांसोपसेवनम। पारुष्यं सर्वभूतानां प्रथमं नरकं स्मृतम।।

brahmovāca| paradārābhigamanaṃ pāpīyāṃsopasevanam| pāruṣyaṃ sarvabhūtānāṃ prathamaṃ narakaṃ smṛtam||

फलस्तेयं महापापं फलहीनं तथाटनम। छेदनं वृक्षजातीनां द्वितीयं नरकं स्मृतम।।

phalasteyaṃ mahāpāpaṃ phalahīnaṃ tathāṭanam| chedanaṃ vṛkṣajātīnāṃ dvitīyaṃ narakaṃ smṛtam||

वर्ज्यादानं तथा दुष्टमवध्यवधबन्धनम। विवादमर्थहेतूत्थं तृतीयं नरकं स्मृतम।।

varjyādānaṃ tathā duṣṭamavadhyavadhabandhanam| vivādamarthahetūtthaṃ tṛtīyaṃ narakaṃ smṛtam||

भयदं सर्वसत्त्वानां भवभूति विनाशनम। भ्रंशनं निजधर्माणां चतुर्थं नरकं स्मृतम।।

bhayadaṃ sarvasattvānāṃ bhavabhūti vināśanam| bhraṃśanaṃ nijadharmāṇāṃ caturthaṃ narakaṃ smṛtam||

मारणं मित्रकौटिल्यं लिथ्याभिशपनं च यत। मिष्टौकाशनमित्युक्तं प�चमं तु नृपाचनम।।

māraṇaṃ mitrakauṭilyaṃ lithyābhiśapanaṃ ca yat| miṣṭaukāśanamityuktaṃ pa�camaṃ tu nṛpācanam||

यन्त्रः फलादिहरणं यमनं योगनाशनम। यानयुग्यस्य हरणं षष्ठमुक्तं नृपाचनम।।

yantraḥ phalādiharaṇaṃ yamanaṃ yoganāśanam| yānayugyasya haraṇaṃ ṣaṣṭhamuktaṃ nṛpācanam||

राजभागहरं मूढं राजजायानिषेवणम। राज्ये त्वहितकारित्वं सप्तमं निरयं स्मृतम।।

rājabhāgaharaṃ mūḍhaṃ rājajāyāniṣevaṇam| rājye tvahitakāritvaṃ saptamaṃ nirayaṃ smṛtam||

लुब्धत्वं लोलुपत्वं च लब्धधर्मार्थनाशनम। लालासंकीर्णमेवोक्तमष्टमं नरकं स्मृतम।।

lubdhatvaṃ lolupatvaṃ ca labdhadharmārthanāśanam| lālāsaṃkīrṇamevoktamaṣṭamaṃ narakaṃ smṛtam||

विप्रोष्यं ब्रह्महरणं ब्राह्मणानां विनिन्दनम। विरोधं बन्धुभिश्चोक्तं नवमं नरपाचनम।।

viproṣyaṃ brahmaharaṇaṃ brāhmaṇānāṃ vinindanam| virodhaṃ bandhubhiścoktaṃ navamaṃ narapācanam||

शिष्टाचारविनाशं च शिष्टद्वेषं शिशोर्वधम। शास्त्रस्तेयं धर्मनाशं दशमं परिकीर्तितम।।

śiṣṭācāravināśaṃ ca śiṣṭadveṣaṃ śiśorvadham| śāstrasteyaṃ dharmanāśaṃ daśamaṃ parikīrtitam||

षडङ्गनिधनं घोरं षाङ्गुण्यप्रतिषेधनम। एकादशममेवोक्तं नरकं सद्भिरुत्तमम।।

ṣaḍaṅganidhanaṃ ghoraṃ ṣāṅguṇyapratiṣedhanam| ekādaśamamevoktaṃ narakaṃ sadbhiruttamam||

सत्सु नित्यं सदा वैरमनाचारमसत्क्रिया। संस्कारपरिहीनत्वमिदं द्वादशमं स्मृतम।।

satsu nityaṃ sadā vairamanācāramasatkriyā| saṃskāraparihīnatvamidaṃ dvādaśamaṃ smṛtam||

हानिर्धर्मार्थकामनामपवर्गस्य हारणम। संभेदः संविदामेतत त्रयोदशममुच्यते।।

hānirdharmārthakāmanāmapavargasya hāraṇam| saṃbhedaḥ saṃvidāmetat trayodaśamamucyate||

कृपणं धर्महीनं च यद वर्ज्यं यच्च वह्निदम। चतुद्र्दशममोवोक्तं नरकं तद विगर्हितम।।

kṛpaṇaṃ dharmahīnaṃ ca yad varjyaṃ yacca vahnidam| catudrdaśamamovoktaṃ narakaṃ tad vigarhitam||

अज�आनं चाप्यमुयत्वमशौचमशुभावहम। स्मृतं तत प�चदशममस्त्यवचनानि च।।

aj�ānaṃ cāpyamuyatvamaśaucamaśubhāvaham| smṛtaṃ tat pa�cadaśamamastyavacanāni ca||

आलस्यं वै षोडशममाक्रोशं च विशेषतः। सर्वस्य चाततायित्वलमावासेष्वग्निदीपनम।।

ālasyaṃ vai ṣoḍaśamamākrośaṃ ca viśeṣataḥ| sarvasya cātatāyitvalamāvāseṣvagnidīpanam||

इच्छा च परदारेषु नरकाय निगद्यते। ईर्षर्याभावश्च सत्येषु उद्धृत्तं तु विगर्हितम।।

icchā ca paradāreṣu narakāya nigadyate| īrṣaryābhāvaśca satyeṣu uddhṛttaṃ tu vigarhitam||

एतैस्तु पापैः पुरुषः पुन्नमाद्यैर्न संशयः। संयुक्तः प्रीणयेद देवं संतत्या जगतः पतिम।।

etaistu pāpaiḥ puruṣaḥ punnamādyairna saṃśayaḥ| saṃyuktaḥ prīṇayed devaṃ saṃtatyā jagataḥ patim||

प्रीतः सृष्ट्या तु शुभया स पापाद्येन मुच्यते। पुंनामनरकं घोरं विनाशयति सर्वतः।।

prītaḥ sṛṣṭyā tu śubhayā sa pāpādyena mucyate| puṃnāmanarakaṃ ghoraṃ vināśayati sarvataḥ||

एतस्मात कारणात साध्य सुतः पुत्रेति गद्यते। अतः परं प्रवक्ष्यामि शेषपापस्य लक्षणम।।

etasmāt kāraṇāt sādhya sutaḥ putreti gadyate| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śeṣapāpasya lakṣaṇam||

ऋमं देवर्षिभूतानां मनुष्याणां विशेषतः। पितृणां च द्विजश्रेष्ठ सर्वर्वणेषु चैकता।।

ṛmaṃ devarṣibhūtānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ| pitṛṇāṃ ca dvijaśreṣṭha sarvarvaṇeṣu caikatā||

ओङ्कारादपि निर्वृत्तिः पापकार्यकृतश्च यः। मत्स्यादश्च महापापमगम्यागमनं तथा।।

oṅkārādapi nirvṛttiḥ pāpakāryakṛtaśca yaḥ| matsyādaśca mahāpāpamagamyāgamanaṃ tathā||

घृतादिविक्रयं घोरं चण्डालादिपरिग्रहः। स्वदोषाच्छादनं पापं परदोषप्रकाशनम।।

ghṛtādivikrayaṃ ghoraṃ caṇḍālādiparigrahaḥ| svadoṣācchādanaṃ pāpaṃ paradoṣaprakāśanam||

मत्सरित्वं वाग्दुष्टत्वं निष्टुरत्वं तथा परम। टाकित्वं तालवादित्वं नाम्ना वाचाप्यधर्मजम।।

matsaritvaṃ vāgduṣṭatvaṃ niṣṭuratvaṃ tathā param| ṭākitvaṃ tālavāditvaṃ nāmnā vācāpyadharmajam||

दारुणत्वमधार्मिक्यं नरकावहमुच्यते। एतैश्च पापैः संयुक्तः प्रीणयेद यदि शङ्करम।।

dāruṇatvamadhārmikyaṃ narakāvahamucyate| etaiśca pāpaiḥ saṃyuktaḥ prīṇayed yadi śaṅkaram||

ज�आनाधिरमशेषेण शेषपापं जयेत ततः। शारीरं वाचिकं यत तु मानसं कायिकं तथा।।

j�ānādhiramaśeṣeṇa śeṣapāpaṃ jayet tataḥ| śārīraṃ vācikaṃ yat tu mānasaṃ kāyikaṃ tathā||

पितृमातृकृतं यच्च कृतं यच्चाश्रितैर्नरैः। भ्रातृभिर्बान्धवैश्चापि तस्मिन जन्मनि धर्मज।।

pitṛmātṛkṛtaṃ yacca kṛtaṃ yaccāśritairnaraiḥ| bhrātṛbhirbāndhavaiścāpi tasmin janmani dharmaja||

तत्सर्वं विलयं याति स धर्मः सुतशिष्ययोः। विपरीते भवेत साध्य विपरीतः पदक्रमः।।

tatsarvaṃ vilayaṃ yāti sa dharmaḥ sutaśiṣyayoḥ| viparīte bhavet sādhya viparītaḥ padakramaḥ||

तस्मात पुत्रश्च शिष्यश्च विधातव्यौ विपश्चिता। एतदर्थमभिध्याय शिष्याच्छ्रेष्ठतरः सुतः। सेषात तारयते शिष्यः सर्वतो ऽपि हि पुत्रकः।।

tasmāt putraśca śiṣyaśca vidhātavyau vipaścitā| etadarthamabhidhyāya śiṣyācchreṣṭhataraḥ sutaḥ| seṣāt tārayate śiṣyaḥ sarvato 'pi hi putrakaḥ||

पुलस्त्य उवाच। पितामहवचः श्रुत्वा साध्यः प्राह तपोधनः। त्रिः सत्यं तव पुत्रो ऽहं देव योगं वदस्व मे।।

pulastya uvāca| pitāmahavacaḥ śrutvā sādhyaḥ prāha tapodhanaḥ| triḥ satyaṃ tava putro 'haṃ deva yogaṃ vadasva me||

तमुवाच महायोगी त्वन्मातापिररौ यदि। दास्येते च ततः सूनुर्दायादो मे ऽसि पुत्रक।।

tamuvāca mahāyogī tvanmātāpirarau yadi| dāsyete ca tataḥ sūnurdāyādo me 'si putraka||

सनत्कुमारः प्रोवाच दायादपरिकल्पना। येयं हि भवता प्रोक्ता तां मे व्याख्यातुमर्हसि।।

sanatkumāraḥ provāca dāyādaparikalpanā| yeyaṃ hi bhavatā proktā tāṃ me vyākhyātumarhasi||

तदुक्तं साध्यमुख्येन वाक्यं श्रुत्वा पितामहः। प्राह प्रहस्य भगवान क्श्रुणु वत्सेति नारद।।

taduktaṃ sādhyamukhyena vākyaṃ śrutvā pitāmahaḥ| prāha prahasya bhagavān kśruṇu vatseti nārada||

ब्रह्मोवाच। औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च। गुढोत्पन्नो ऽपविद्धश्च दायादा बान्धवास्तु षट।।

brahmovāca| aurasaḥ kṣetrajaścaiva dattaḥ kṛtrima eva ca| guḍhotpanno 'paviddhaśca dāyādā bāndhavāstu ṣaṭ||

अमीषु षट्पु पुत्रेषु ऋमपिण्डधनक्रियाः। गोत्रस्म्यं कुले वृत्तिः प्रतिष्ठ शाश्वती तथा।।

amīṣu ṣaṭpu putreṣu ṛmapiṇḍadhanakriyāḥ| gotrasmyaṃ kule vṛttiḥ pratiṣṭha śāśvatī tathā||

कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा। स्वयेदत्तः पारशवः षडदायादबन्धवाः।।

kānīnaśca sahoḍhaśca krītaḥ paunarbhavastathā| svayedattaḥ pāraśavaḥ ṣaḍadāyādabandhavāḥ||

अमीभिरृणपिण्डादिकथा नैवेह विद्यते। नामधारका एवेह न गोत्रकुलसंमताः।।

amībhirṛṇapiṇḍādikathā naiveha vidyate| nāmadhārakā eveha na gotrakulasaṃmatāḥ||

तत तस्य वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणः सनकाग्रजः। उवाचैषां विशेषं मे ब्रह्मन व्याख्यातुमहसि।।

tat tasya vacanaṃ śrutvā brahmaṇaḥ sanakāgrajaḥ| uvācaiṣāṃ viśeṣaṃ me brahman vyākhyātumahasi||

ततो ऽब्रवीत सुरपतिर्विशेषं शृणु पुत्रक। औरसो यः स्वयं जातः प्रतिबिम्बमिवात्मनः।।

tato 'bravīt surapatirviśeṣaṃ śṛṇu putraka| auraso yaḥ svayaṃ jātaḥ pratibimbamivātmanaḥ||

क्लीबोन्मत्ते व्यसनिनि पत्यौ तस्याज�अया तु या। भार्या ह्यनातुरा पुत्रं जनयेत क्षेत्रजस्तु सः।।

klībonmatte vyasanini patyau tasyāj�ayā tu yā| bhāryā hyanāturā putraṃ janayet kṣetrajastu saḥ||

मातापितृभ्यां यो दत्तः स दत्तः परिगीयते। मित्रपुत्रं मित्रदत्तं कृत्रिमं प्राहुरुत्तमाः।।

mātāpitṛbhyāṃ yo dattaḥ sa dattaḥ parigīyate| mitraputraṃ mitradattaṃ kṛtrimaṃ prāhuruttamāḥ||

न ज�आयते गृहे केन जातस्त्विति स गू�अकः। बाह्मतः स्वयमानीतः सो ऽपविद्धः प्रकीर्तितः।।

na j�āyate gṛhe kena jātastviti sa gū�akaḥ| bāhmataḥ svayamānītaḥ so 'paviddhaḥ prakīrtitaḥ||

कन्याजातस्तु कानीनः सगर्भोढः सहोकः। मूल्यैर्गृहीतः क्रीतः स्याद द्विविधः स्यात पुनर्भवः।।

kanyājātastu kānīnaḥ sagarbhoḍhaḥ sahokaḥ| mūlyairgṛhītaḥ krītaḥ syād dvividhaḥ syāt punarbhavaḥ||

दत्त्वैकस्य च या कन्या हृत्वान्यस्य प्रदीयते। तज्जालस्तनयो ज�एयो लोके पौनर्भवो मुने।।

dattvaikasya ca yā kanyā hṛtvānyasya pradīyate| tajjālastanayo j�eyo loke paunarbhavo mune||

दुर्भिक्षे व्यसने चापि येनात्मा विनिवेदितः। स स्वयन्दत्त इत्युस्तथान्यः कारणान्तरैः।।

durbhikṣe vyasane cāpi yenātmā viniveditaḥ| sa svayandatta ityustathānyaḥ kāraṇāntaraiḥ||

ब्राह्मणस्य सुतः शूद्रयां जायते यस्तु सुव्रत। ऊढायां वाप्यनूढायां स पारशव उच्यते।।

brāhmaṇasya sutaḥ śūdrayāṃ jāyate yastu suvrata| ūḍhāyāṃ vāpyanūḍhāyāṃ sa pāraśava ucyate||

एतस्मात कारणात पुत्र न स्वयं दातुमर्हसि। स्वमात्मानं गच्छ शीघ्रं पितरौ समुपाह्वय।।

etasmāt kāraṇāt putra na svayaṃ dātumarhasi| svamātmānaṃ gaccha śīghraṃ pitarau samupāhvaya||

ततःस मातापितरौ सस्मार वचनाद विभोः। तावाजग्मतुरीशानं द्रष्टुं वै दम्पती मुने।।

tataḥsa mātāpitarau sasmāra vacanād vibhoḥ| tāvājagmaturīśānaṃ draṣṭuṃ vai dampatī mune||

धर्मो ऽहिंसा च देवेशं प्रणिपत्य न्यषीदताम। उपविष्टौ सुखासीनौ साध्यो वचनमब्रवीत।।

dharmo 'hiṃsā ca deveśaṃ praṇipatya nyaṣīdatām| upaviṣṭau sukhāsīnau sādhyo vacanamabravīt||

सनत्कुमार उवाच। योगं जिगमिषुस्तात व्रह्माणं समचूचुदम। स चोक्तवान मां पुत्रार्थे तस्मात त्वं दातुमर्हसि।।

sanatkumāra uvāca| yogaṃ jigamiṣustāta vrahmāṇaṃ samacūcudam| sa coktavān māṃ putrārthe tasmāt tvaṃ dātumarhasi||

तावेवमुक्तौ पुत्रेण योगाचार्यं पितामहम। उक्तवन्तौ प्रभो ऽयं हि आवयोस्तनयस्तव।।

tāvevamuktau putreṇa yogācāryaṃ pitāmaham| uktavantau prabho 'yaṃ hi āvayostanayastava||

अद्यप्रभृत्ययं पुत्रस्तव ब्रह्मन भविष्यति। इत्युक्त्वा जग्मतुर्सूर्ण येनैवाब्यागतौ यथा।।

adyaprabhṛtyayaṃ putrastava brahman bhaviṣyati| ityuktvā jagmatursūrṇa yenaivābyāgatau yathā||

पितामहो ऽपि तं पुत्रं साध्यं सद्धिनयान्वितम। सनत्कुमारं प्रोवाच योगं द्वादशपत्रकम।।

pitāmaho 'pi taṃ putraṃ sādhyaṃ saddhinayānvitam| sanatkumāraṃ provāca yogaṃ dvādaśapatrakam||

शिखासंश्थं तु ओङ्कारं मेषो ऽस्य शिरसि स्थितः। मासो वैशाखनामा च प्रथमं पत्रकं स्मृतम।।

śikhāsaṃśthaṃ tu oṅkāraṃ meṣo 'sya śirasi sthitaḥ| māso vaiśākhanāmā ca prathamaṃ patrakaṃ smṛtam||

नकारो मुखसंस्थो हि वृषस्तत्र प्रकीर्तितः। ज्येष्ठमासाश्च तत्पत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम।।

nakāro mukhasaṃstho hi vṛṣastatra prakīrtitaḥ| jyeṣṭhamāsāśca tatpatraṃ dvitīyaṃ parikīrtitam||

मोकारो भुजयोर्युग्मं मिथुनस्तत्र संस्थितः। मासो आषाढनामा च तृतीयं पत्रकं स्मृतम।।

mokāro bhujayoryugmaṃ mithunastatra saṃsthitaḥ| māso āṣāḍhanāmā ca tṛtīyaṃ patrakaṃ smṛtam||

भकारं नेत्रयुगलं तत्र कर्कटकः स्थितः। मासः श्रावण इत्युक्तश्चतुर्थं पत्रकं स्मृतम।।

bhakāraṃ netrayugalaṃ tatra karkaṭakaḥ sthitaḥ| māsaḥ śrāvaṇa ityuktaścaturthaṃ patrakaṃ smṛtam||

गकारं हृदयं प्रोक्तं सिंहो वसति तत्र च। मासो भाद्रस्तथा प्रोक्तः प�चमं पत्रकं स्मृतम।।

gakāraṃ hṛdayaṃ proktaṃ siṃho vasati tatra ca| māso bhādrastathā proktaḥ pa�camaṃ patrakaṃ smṛtam||

वकारं कवचं विद्यात कन्या तत्र प्रतिषिठता। मासश्चाश्वयुजो नाम ष्ष्ठं तत पत्रकं स्मृतम।।

vakāraṃ kavacaṃ vidyāt kanyā tatra pratiṣiṭhatā| māsaścāśvayujo nāma ṣṣṭhaṃ tat patrakaṃ smṛtam||

तेकारमस्त्रग्रामं च तुलाराशिः कृताश्रयः। मासश्च कार्तिको नाम सप्तमं पत्रकं स्मृतम।।

tekāramastragrāmaṃ ca tulārāśiḥ kṛtāśrayaḥ| māsaśca kārtiko nāma saptamaṃ patrakaṃ smṛtam||

वाकारं नाभिसंयुक्तं स्थितस्तत्र तु वृश्चिकः। मासो मार्गशिरो नाम त्वष्टमं पत्रकं स्मृतम।।

vākāraṃ nābhisaṃyuktaṃ sthitastatra tu vṛścikaḥ| māso mārgaśiro nāma tvaṣṭamaṃ patrakaṃ smṛtam||

सुकारं जघनं प्रोक्तं तत्रस्थश्च धनुर्धरः। पौषति गदितो मासो नवमं परिकीर्तितम।।

sukāraṃ jaghanaṃ proktaṃ tatrasthaśca dhanurdharaḥ| pauṣati gadito māso navamaṃ parikīrtitam||

देकारश्चोरुयुगलं मकरो ऽप्यत्र संस्थितः। माघो निगदितो मासः पत्रकं दशमं स्मृतम।।

dekāraścoruyugalaṃ makaro 'pyatra saṃsthitaḥ| māgho nigadito māsaḥ patrakaṃ daśamaṃ smṛtam||

वाकारो जनुयुग्मं च कुम्भस्तत्रादिसंस्थितः। पत्रकं फाल्गुनं प्रोक्तं तदेकादशमुत्तमम।।

vākāro januyugmaṃ ca kumbhastatrādisaṃsthitaḥ| patrakaṃ phālgunaṃ proktaṃ tadekādaśamuttamam||

पादौ यकारो मीनो ऽपि स चैत्रे वसते मुने। इदं द्वादशमं प्रोक्तं पत्रं वै केशवस्य हि।।

pādau yakāro mīno 'pi sa caitre vasate mune| idaṃ dvādaśamaṃ proktaṃ patraṃ vai keśavasya hi||

द्वादशारं तथा चक्रं षष्णाभि द्वियुतं तथा। त्रिव्यूहमेकमूर्तिश्च तथोक्तः परमेश्वरः।।

dvādaśāraṃ tathā cakraṃ ṣaṣṇābhi dviyutaṃ tathā| trivyūhamekamūrtiśca tathoktaḥ parameśvaraḥ||

एतत तवोक्तं देवस्य रूपं द्वादशपत्रकम। यस्मिन ज�आते मुनिश्रेष्ठ न भूयो मरणं भवेत।।

etat tavoktaṃ devasya rūpaṃ dvādaśapatrakam| yasmin j�āte muniśreṣṭha na bhūyo maraṇaṃ bhavet||

द्वितीयमुक्तं सत्त्वाढ्यं चतुर्वर्णं चतुर्मुखम। चतुर्बाहुमुदाराङ्गं श्रीवत्सधरमव्ययम।।

dvitīyamuktaṃ sattvāḍhyaṃ caturvarṇaṃ caturmukham| caturbāhumudārāṅgaṃ śrīvatsadharamavyayam||

तृतीयस्तमसो माम शेषमूर्तिः सहस्रपात। सहस्रवदनः श्रीमान प्रजाप्रलयकारकः।।

tṛtīyastamaso māma śeṣamūrtiḥ sahasrapāt| sahasravadanaḥ śrīmān prajāpralayakārakaḥ||

चतुर्थो राजसो नाम रक्तवर्णश्चतुर्मुखः। द्विभुजो धारयन मालं सृष्टिकृच्चादिपूरुषः।।

caturtho rājaso nāma raktavarṇaścaturmukhaḥ| dvibhujo dhārayan mālaṃ sṛṣṭikṛccādipūruṣaḥ||

अव्याक्तात मभवन्त्येते त्रयो व्यक्ता महामुने। अतो मरीचिप्रमुखास्तथान्ये ऽपि सहस्रशः।।

avyāktāt mabhavantyete trayo vyaktā mahāmune| ato marīcipramukhāstathānye 'pi sahasraśaḥ||

एतत तवोक्तं मुनिवर्य रूपं विभोः पुराणं मतिपुष्टिवर्धनम। चुतुर्भुजं तं स मुरुर्दुरात्मा कृतान्तवाक्यात पुनराससाद।।

etat tavoktaṃ munivarya rūpaṃ vibhoḥ purāṇaṃ matipuṣṭivardhanam| cuturbhujaṃ taṃ sa mururdurātmā kṛtāntavākyāt punarāsasāda||

तमागतं प्राह मुने मधुघ्नः प्राप्तो ऽसि केनासुर कारणेन। स प्राह योद्धुं सह वै त्वयाद्य तं प्राह भूयः सुरशत्रुहन्ता।।

tamāgataṃ prāha mune madhughnaḥ prāpto 'si kenāsura kāraṇena| sa prāha yoddhuṃ saha vai tvayādya taṃ prāha bhūyaḥ suraśatruhantā||

यदीह मां योद्धुमुपागतो ऽसि तत कम्पेत ते हृदयं किमर्थम। ज्वरातुरस्येव मुहुर्मुहुर्वै तन्नास्मि योत्स्ये सह कातरेण।। 35.74 इत्येवमुक्तो मधुसूदनेन मुरुस्तदा स्वे हृदये स्वहस्तम। कथं क्व कस्येति मुहुस्तथोक्त्वा निपातयामास विपन्नबुद्धिः।।

yadīha māṃ yoddhumupāgato 'si tat kampeta te hṛdayaṃ kimartham| jvarāturasyeva muhurmuhurvai tannāsmi yotsye saha kātareṇa|| 35.74 ityevamukto madhusūdanena murustadā sve hṛdaye svahastam| kathaṃ kva kasyeti muhustathoktvā nipātayāmāsa vipannabuddhiḥ||

हरिश्च चक्रं मृदुलाघवेन मुमोच तद्धतकमलस्य शत्रोः। चिच्छेद देवास्तु गतव्यथाभवन देवं प्रसंसन्ति च पद्मनाभम।।

hariśca cakraṃ mṛdulāghavena mumoca taddhatakamalasya śatroḥ| ciccheda devāstu gatavyathābhavan devaṃ prasaṃsanti ca padmanābham||

एतत तवोक्तं मुरदैत्यनाशनं कृतं हि युक्त्या शितचक्रपाणिना। अतः प्रसिद्धिं समुपाजगाम मुरारिरित्येव विभुर्नृसिंहः।।

etat tavoktaṃ muradaityanāśanaṃ kṛtaṃ hi yuktyā śitacakrapāṇinā| ataḥ prasiddhiṃ samupājagāma murārirityeva vibhurnṛsiṃhaḥ||

पुलस्त्य उवाच। ततो मुरारिभवनं समभ्येत्य सुरास्ततः। ऊचुर्देवं नमस्कृत्य जगत्संक्षुब्धिकारणम।।

pulastya uvāca| tato murāribhavanaṃ samabhyetya surāstataḥ| ūcurdevaṃ namaskṛtya jagatsaṃkṣubdhikāraṇam||

तच्छ्रुत्वा भगवान प्राह गच्छामो हरमन्दिरम। स तव्त्स्यति महाज�आनी जगत्क्षुब्धं चरचरम।।

tacchrutvā bhagavān prāha gacchāmo haramandiram| sa tavtsyati mahāj�ānī jagatkṣubdhaṃ caracaram||

तयोक्ता वासुदेवेनन देवाः शक्रपुरोगमाः। जनार्दनं पुरस्कृत्य प्रजाग्मुर्मन्दरं गिरिम। न तत्र देवं न वृषं न देवीं न च नन्दिनम।।

tayoktā vāsudevenana devāḥ śakrapurogamāḥ| janārdanaṃ puraskṛtya prajāgmurmandaraṃ girim| na tatra devaṃ na vṛṣaṃ na devīṃ na ca nandinam||

शून्यं गिरिमपश्यन्त अज�आनतिमिरावृताः। तान मूढदृष्टीन संप्रोक्ष्य देवान विष्णुर्महाद्युतिः।।

śūnyaṃ girimapaśyanta aj�ānatimirāvṛtāḥ| tān mūḍhadṛṣṭīn saṃprokṣya devān viṣṇurmahādyutiḥ||

प्रोवाच किं न पश्यध्वं महेशं पुरतः स्थितम। तमूचुर्नैव देवेशं पश्यामो गिरिजापतिम।।

provāca kiṃ na paśyadhvaṃ maheśaṃ purataḥ sthitam| tamūcurnaiva deveśaṃ paśyāmo girijāpatim||

न विद्मः कारणं तच्च येन दृष्टिर्हता हि नः। तानुवाच जगन्मूर्तिर्यूयं देवस्य सागसः।।

na vidmaḥ kāraṇaṃ tacca yena dṛṣṭirhatā hi naḥ| tānuvāca jaganmūrtiryūyaṃ devasya sāgasaḥ||

पापिष्ठा गर्भहन्तारो मृडान्याः स्वार्थतत्पराः। तेन ज�आनविवेको वै हृतो देवेवन शूलिना।।

pāpiṣṭhā garbhahantāro mṛḍānyāḥ svārthatatparāḥ| tena j�ānaviveko vai hṛto devevana śūlinā||

येनाग्रतः स्थितमपि पश्यन्तो ऽपि न पश्यथ। तस्मात कायविशुद्ध्यर्थं देवदृष्ट्यर्थमादरात।।

yenāgrataḥ sthitamapi paśyanto 'pi na paśyatha| tasmāt kāyaviśuddhyarthaṃ devadṛṣṭyarthamādarāt||

तप्तकृच्छ्रेम संशुद्धाः कुरुध्वं स्नानमीश्वरे। क्षीरस्नाने प्रयु�जीत सार्द्ध कुम्भशतं सुराः।।

taptakṛcchrema saṃśuddhāḥ kurudhvaṃ snānamīśvare| kṣīrasnāne prayu�jīta sārddha kumbhaśataṃ surāḥ||

दधिस्नाने चुतःषष्टिर्द्वात्रिंशद्धविषोरऽहणे। प�चगव्यस्य शुद्धस्य कुम्भाः षोडश कीर्तिताः।।

dadhisnāne cutaḥṣaṣṭirdvātriṃśaddhaviṣor'haṇe| pa�cagavyasya śuddhasya kumbhāḥ ṣoḍaśa kīrtitāḥ||

मदुनो ऽष्टौ जलस्योक्ताः सर्वे ते द्विगुणाः सुराः। ततो रोचनया देवमष्टोत्तरशतेन हि।।

maduno 'ṣṭau jalasyoktāḥ sarve te dviguṇāḥ surāḥ| tato rocanayā devamaṣṭottaraśatena hi||

अनुलिम्पेत कुङ्कुमेन चन्दनेन च भक्तितः। बिल्वपत्रैः सकमलैः धत्तूरसुरचन्दनैः।।

anulimpet kuṅkumena candanena ca bhaktitaḥ| bilvapatraiḥ sakamalaiḥ dhattūrasuracandanaiḥ||

मन्दारैः पारिजातैश्च अतिमुक्तैस्तथारऽचयेत। अगुरुं सह कालेयं चन्दनेनापि धूपयेत।।

mandāraiḥ pārijātaiśca atimuktaistathār'cayet| aguruṃ saha kāleyaṃ candanenāpi dhūpayet||

जप्तव्यं शतरूद्रीयं ऋग्वेदोक्तैः पदक्रमैः। एवं कृते तु देवेशं पश्यध्वं नेतरेण च।।

japtavyaṃ śatarūdrīyaṃ ṛgvedoktaiḥ padakramaiḥ| evaṃ kṛte tu deveśaṃ paśyadhvaṃ netareṇa ca||

इत्युक्ता वासुदेवेन देवाः केशवमब्रुवन। विधानं तप्तकृच्छ्रस्य कथ्यतां मधुसूदन। यस्मिश्चिर्णे कायशुद्धिर्भवते सार्वकालिकी।।

ityuktā vāsudevena devāḥ keśavamabruvan| vidhānaṃ taptakṛcchrasya kathyatāṃ madhusūdana| yasmiścirṇe kāyaśuddhirbhavate sārvakālikī||

वासुदेव उवाच। त्र्यहमुष्णं पिबेदापः त्र्यहमुष्णं पयः पिवेत। त्र्यहमुष्णं पिबेत्सर्पिर्वायुभक्षो दिनत्रयम।।

vāsudeva uvāca| tryahamuṣṇaṃ pibedāpaḥ tryahamuṣṇaṃ payaḥ pivet| tryahamuṣṇaṃ pibetsarpirvāyubhakṣo dinatrayam||

पला द्वादश तोयस्य पलाष्टौ पयसः सुराः। षट्पलं सर्पिषः प्रोक्तं दिवसे दिवसे पिबेत।।

palā dvādaśa toyasya palāṣṭau payasaḥ surāḥ| ṣaṭpalaṃ sarpiṣaḥ proktaṃ divase divase pibet||

पुलस्त्य उवाच। इत्येवमुक्ते वचने सुराः कायविशुद्धये। तप्तकृच्छ्ररहस्यं वै चक्रुः शक्रपुरोगमाः।।

pulastya uvāca| ityevamukte vacane surāḥ kāyaviśuddhaye| taptakṛcchrarahasyaṃ vai cakruḥ śakrapurogamāḥ||

ततो व्रते सुराश्चीर्णे विमुक्ताः पापतो ऽभवन। विमुक्तपापा देवेशं वासुदेवमथाब्रुवन।।

tato vrate surāścīrṇe vimuktāḥ pāpato 'bhavan| vimuktapāpā deveśaṃ vāsudevamathābruvan||

क्वासौ वद जगन्नाथ शंभुस्तिष्ठति केशव। यं क्षीराद्यभिषेकेण स्नापयामो विधानतः।।

kvāsau vada jagannātha śaṃbhustiṣṭhati keśava| yaṃ kṣīrādyabhiṣekeṇa snāpayāmo vidhānataḥ||

अथोवाच सुरान्विष्णुरेव तिष्ठति शङ्करः। मद्देहे किं न पश्यध्वं योगाश्चायं प्रतिष्ठितः।।

athovāca surānviṣṇureva tiṣṭhati śaṅkaraḥ| maddehe kiṃ na paśyadhvaṃ yogāścāyaṃ pratiṣṭhitaḥ||

तमूचुर्नैव पश्यामस्त्वत्तो वै त्रिपुरान्तकम। सत्यं वद सुरेशान महेशानः क्व तिष्ठति।।

tamūcurnaiva paśyāmastvatto vai tripurāntakam| satyaṃ vada sureśāna maheśānaḥ kva tiṣṭhati||

ततो ऽव्ययात्मा स हरिः स्वहृत्पङ्कजशायिनम। दर्शयामास देवानां मुरारिर्लिङ्गमैश्वरम।।

tato 'vyayātmā sa hariḥ svahṛtpaṅkajaśāyinam| darśayāmāsa devānāṃ murārirliṅgamaiśvaram||

ततः सुराः क्रमेणैव क्षीरादिभिरनन्तरम। स्नापया�चक्रिरे लिङ्गं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम।।

tataḥ surāḥ krameṇaiva kṣīrādibhiranantaram| snāpayā�cakrire liṅgaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam||

गोरोचनया त्वालिप्य चन्दनेन सुगन्धिना। बिल्वपत्राम्बुजैर्देवं पूजयामासुर�जसा।।

gorocanayā tvālipya candanena sugandhinā| bilvapatrāmbujairdevaṃ pūjayāmāsura�jasā||

प्रधूप्यागुरुणा भक्त्या निवेद्य परमैषधीः। जप्त्वाष्टशतनामानं प्रणामं चक्रिरे ततः।।

pradhūpyāguruṇā bhaktyā nivedya paramaiṣadhīḥ| japtvāṣṭaśatanāmānaṃ praṇāmaṃ cakrire tataḥ||

इत्येवं चिन्तयन्तश्च देवावेतौ हरीश्वरौ। कथं योगत्वमापन्नौ सत्त्वान्धतमसोद्भवौ।।

ityevaṃ cintayantaśca devāvetau harīśvarau| kathaṃ yogatvamāpannau sattvāndhatamasodbhavau||

सुराणां चिन्तितं ज�आत्वा विश्वमूर्तिभूद्विभुः। सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वायुधधरो ऽव्ययः।।

surāṇāṃ cintitaṃ j�ātvā viśvamūrtibhūdvibhuḥ| sarvalakṣaṇasaṃyuktaḥ sarvāyudhadharo 'vyayaḥ||

सार्द्धं त्रिनेत्रं कमलाहिकुण्डलं जटागुडाकेशखगर्षभध्वजम। समाधवं हारभुजङ्गवक्षसं पीताजिनाच्छन्नकटिप्रदेशम।।

sārddhaṃ trinetraṃ kamalāhikuṇḍalaṃ jaṭāguḍākeśakhagarṣabhadhvajam| samādhavaṃ hārabhujaṅgavakṣasaṃ pītājinācchannakaṭipradeśam||

चक्रासिहस्तं हलशार्ङ्गपाणिं पिनाकशूलाजगवान्वितं च। कपर्दखट्वाङ्गकपालघण्टासशङ्खटङ्काररवं महर्षे।।

cakrāsihastaṃ halaśārṅgapāṇiṃ pinākaśūlājagavānvitaṃ ca| kapardakhaṭvāṅgakapālaghaṇṭāsaśaṅkhaṭaṅkāraravaṃ maharṣe||

दृष्ट्वैव देवा हरिशङ्करं तं नमो ऽस्तु ते सर्वगताव्ययेति। प्रोक्त्वा प्रणामं कमलासनाद्याश्चक्रुर्मतिं चैकतरां नियुज्य।।

dṛṣṭvaiva devā hariśaṅkaraṃ taṃ namo 'stu te sarvagatāvyayeti| proktvā praṇāmaṃ kamalāsanādyāścakrurmatiṃ caikatarāṃ niyujya||

तानेकचित्तान विज�आय देवान देवपतिर्हरिः। प्रगृह्याभ्यद्रवत्तूर्णं कुरुक्षेत्रं स्वमाश्रमम।।

tānekacittān vij�āya devān devapatirhariḥ| pragṛhyābhyadravattūrṇaṃ kurukṣetraṃ svamāśramama||

ततो ऽपश्यन्त देवेशं स्थाणुभूतं जले शुचिम। दृष्ट्वानमः स्थाणवेति प्रोक्त्वा सर्वेह्युपाविशन।।

tato 'paśyanta deveśaṃ sthāṇubhūtaṃ jale śucim| dṛṣṭvānamaḥ sthāṇaveti proktvā sarvehyupāviśan||

ततो ऽब्रवीत सुरपतिरेह्येहि दीयतां वरः। क्षुब्धं जगज्जगन्नाथ उन्मज्जस्व प्रियातिथे।।

tato 'bravīt surapatirehyehi dīyatāṃ varaḥ| kṣubdhaṃ jagajjagannātha unmajjasva priyātithe||

ततस्तां मधुरां वाणीं शुश्राव वृषभध्वजः। श्रुत्वोत्तस्थौ च वैगेन सर्वव्यापी निर�जनः।।

tatastāṃ madhurāṃ vāṇīṃ śuśrāva vṛṣabhadhvajaḥ| śrutvottasthau ca vaigena sarvavyāpī nira�janaḥ||

नमो ऽस्तु स्र्वदेभ्यः प्रोवाच प्रहसन हरः। स चागतः सुरैः सेन्द्रः प्रणतो विनयान्वितैः।।

namo 'stu srvadebhyaḥ provāca prahasan haraḥ| sa cāgataḥ suraiḥ sendraḥ praṇato vinayānvitaiḥ||

तमूचुर्देवताः सर्वस्त्यज्यतां शङ्करद्रत्म। महाव्रतं त्रयो लोकाः क्षुब्धास्त्वत्तेसावृताः।।

tamūcurdevatāḥ sarvastyajyatāṃ śaṅkaradratm| mahāvrataṃ trayo lokāḥ kṣubdhāstvattesāvṛtāḥ||

अथोवाच महादेवो मया त्यक्तो महाव्रतः। ततः सुरा दिवं जग्मुर्हृष्टाः प्रयतमानसाः।।

athovāca mahādevo mayā tyakto mahāvrataḥ| tataḥ surā divaṃ jagmurhṛṣṭāḥ prayatamānasāḥ||

ततो ऽपि कम्पते पृथ्वी साब्धिद्वीपाचला मुने। ततो ऽभिचिन्तयद्रुद्रः किमर्थं क्षुभिता मही।।

tato 'pi kampate pṛthvī sābdhidvīpācalā mune| tato 'bhicintayadrudraḥ kimarthaṃ kṣubhitā mahī||

ततः पर्यचरच्छूली कुरुक्षेत्रं समन्ततः। ददर्शोघवतीतीरे उशनसं तपोनिधिम।।

tataḥ paryacaracchūlī kurukṣetraṃ samantataḥ| dadarśoghavatītīre uśanasaṃ taponidhim||

ततो ऽब्रवीत्सुरपतिः किमर्थं तप्यते तपः। जगत्क्षोभकरं विप्र तच्छीघ्रं कथ्यतां मम।।

tato 'bravītsurapatiḥ kimarthaṃ tapyate tapaḥ| jagatkṣobhakaraṃ vipra tacchīghraṃ kathyatāṃ mama||

उशना उवाच। तवाराधनकामार्थं तप्यते हि महत्तपः। संजीवनीं शुभां विद्यां ज�आतुमिच्छे त्रिलोचन।।

uśanā uvāca| tavārādhanakāmārthaṃ tapyate hi mahattapaḥ| saṃjīvanīṃ śubhāṃ vidyāṃ j�ātumicche trilocana||

हर उवाच। तपसा परितुष्टो ऽस्मि सुतप्तेन तपोधन। तस्मात संजीवनींविद्यां भवान ज�आस्यति तत्तवत्तः।।

hara uvāca| tapasā parituṣṭo 'smi sutaptena tapodhana| tasmāt saṃjīvanīṃvidyāṃ bhavān j�āsyati tattavattaḥ||

वरं लब्ध्वा ततः शुक्रस्तपसः संन्यवर्त्तत। तथापि चलते पृथ्वी साब्धिभूभृन्नगावृता।।

varaṃ labdhvā tataḥ śukrastapasaḥ saṃnyavarttata| tathāpi calate pṛthvī sābdhibhūbhṛnnagāvṛtā||

ततो ऽगमन्महादेवः सप्तसारस्वतं शुचिः। ददर्श नृत्यमानं च ऋषिं मङ्कणसंज�इतम।।

tato 'gamanmahādevaḥ saptasārasvataṃ śuciḥ| dadarśa nṛtyamānaṃ ca ṛṣiṃ maṅkaṇasaṃj�itam||

भावेन पोप्लूयति बालवत स भुजौ प्रसार्यैव ननर्त्त वेगात। तस्यैव वेगेन समाहता तु चचाल भूर्भूमिधरैः सहैव।।

bhāvena poplūyati bālavat sa bhujau prasāryaiva nanartta vegāt| tasyaiva vegena samāhatā tu cacāla bhūrbhūmidharaiḥ sahaiva||

तं शङ्गरो ऽभ्येत्य करे निगृह्य प्रोवाच वाक्यं प्रहसन महर्षे। किं भावितो नृत्यसि केन हेतुना वदस्व मामेत्य किमत्र तुष्टिः।।

taṃ śaṅgaro 'bhyetya kare nigṛhya provāca vākyaṃ prahasan maharṣe| kiṃ bhāvito nṛtyasi kena hetunā vadasva māmetya kimatra tuṣṭiḥ||

स ब्राह्मणः प्राह ममाद्य तुष्टिर्येनेह जाता शृणु तद द्विजेन्द्र। बहून गणान वै मम तप्यतस्तपः संवत्सरान कायविशोषणार्थम।।

sa brāhmaṇaḥ prāha mamādya tuṣṭiryeneha jātā śṛṇu tad dvijendra| bahūn gaṇān vai mama tapyatastapaḥ saṃvatsarān kāyaviśoṣaṇārtham||

ततो ऽनुपश्यामि करात क्षतोत्थं निर्गच्छते शाकरसं ममेह। तेनाद्य तुष्टो ऽस्मि भृशं द्विजेन्द्र येनास्मि नृत्यामि सुभावितात्मा।।

tato 'nupaśyāmi karāt kṣatotthaṃ nirgacchate śākarasaṃ mameha| tenādya tuṣṭo 'smi bhṛśaṃ dvijendra yenāsmi nṛtyāmi subhāvitātmā||

तं प्राह शंभुर्द्विज पश्य मह्यं भस्म प्रवृत्तो ऽङ्गुलितो ऽतिशुक्लम। संताडनादेव न च प्रहर्षो ममास्ति नृनं हि भवान प्रमत्तः।।

taṃ prāha śaṃbhurdvija paśya mahyaṃ bhasma pravṛtto 'ṅgulito 'tiśuklam| saṃtāḍanādeva na ca praharṣo mamāsti nṛnaṃ hi bhavān pramattaḥ||

श्रुत्वाथ वाक्यं वृषभध्वजस्य मत्वा मुनिर्मङ्कणको महर्षे। नृत्यं परित्यज्य सुविस्मितो ऽथ ववन्द पादौ विनयावनम्रः।।

śrutvātha vākyaṃ vṛṣabhadhvajasya matvā munirmaṅkaṇako maharṣe| nṛtyaṃ parityajya suvismito 'tha vavanda pādau vinayāvanamraḥ||

तमाह शंभुर्द्विज गच्छ लोकं तं ब्रह्मणो दुर्गममव्ययस्य। इदं च तीर्थं प्रवरं पृथिव्यां पृथूदकस्यास्तु समं फलेन।।

tamāha śaṃbhurdvija gaccha lokaṃ taṃ brahmaṇo durgamamavyayasya| idaṃ ca tīrthaṃ pravaraṃ pṛthivyāṃ pṛthūdakasyāstu samaṃ phalena||

सांनिध्यमत्रैव सुरासुराणां गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम। सदास्तु धर्मस्य निधानमग्र्यं सारस्वतं पापमलापहारि।।

sāṃnidhyamatraiva surāsurāṇāṃ gandharvavidyādharakinnarāṇām| sadāstu dharmasya nidhānamagryaṃ sārasvataṃ pāpamalāpahāri||

सुप्रभा का�चानाक्षी च सुवेणुर्विमलोदका। मनोहरा चौघवती विशाला च सरस्वती।।

suprabhā kā�cānākṣī ca suveṇurvimalodakā| manoharā caughavatī viśālā ca sarasvatī||

एताः सप्त सरस्वत्यो निविसिष्यन्ति नित्यशः। सोमपालफलं सर्वाः प्रयच्छन्ति सुपुण्यदाः।।

etāḥ sapta sarasvatyo nivisiṣyanti nityaśaḥ| somapālaphalaṃ sarvāḥ prayacchanti supuṇyadāḥ||

भवानपि कुरुक्षेत्रे मूर्तिं स्थाप्य गरीयसीम। गमिष्यति महापुण्यं ब्रह्मलोकं सुदुर्गमम।।

bhavānapi kurukṣetre mūrtiṃ sthāpya garīyasīm| gamiṣyati mahāpuṇyaṃ brahmalokaṃ sudurgamam||

इत्येवमुक्तो देवेन शङ्करेम तपोधनः। मूर्त्ति स्थाप्य कुरुक्षेत्रे ब्रह्मलोकमगाद वशी।।

ityevamukto devena śaṅkarema tapodhanaḥ| mūrtti sthāpya kurukṣetre brahmalokamagād vaśī||

गते मङ्कणके पृथ्वी निश्चला समजायत। अथागान्मन्दरं शंभुर्निजमावसथं शुचिः।।

gate maṅkaṇake pṛthvī niścalā samajāyata| athāgānmandaraṃ śaṃbhurnijamāvasathaṃ śuciḥ||

एतत तवोक्तं द्विज शङ्करस्तु गतस्तदासीत तपसे ऽथ शैले। शून्ये ऽभ्यगाद दृष्टमतिर्हि देव्या संयोधितो येन हि कारणेन।।

etat tavoktaṃ dvija śaṅkarastu gatastadāsīt tapase 'tha śaile| śūnye 'bhyagād dṛṣṭamatirhi devyā saṃyodhito yena hi kāraṇena||

नाराद उवाच। गतो ऽन्धकस्तु पाताले किमचेष्टत दानवः। शङ्करो मन्दरस्थो ऽपि यच्चाकार तदुच्यताम।।

nārāda uvāca| gato 'ndhakastu pātāle kimaceṣṭata dānavaḥ| śaṅkaro mandarastho 'pi yaccākāra taducyatām||

पुलास्त्य उवाच। पातालस्थो ऽन्धको ब्रह्मन बाध्यते मदनाग्निना। संत्पतविग्रहः सर्वान दानवानिदमब्रवीत।।

pulāstya uvāca| pātālastho 'ndhako brahman bādhyate madanāgninā| saṃtpatavigrahaḥ sarvān dānavānidamabravīt||

स मे सुहृत्स मे बन्धुः स भ्रात स पिता मम। यस्तामद्रिसुतां शीघ्नं ममान्ति कमुपानयेत।।

sa me suhṛtsa me bandhuḥ sa bhrāta sa pitā mama| yastāmadrisutāṃ śīghnaṃ mamānti kamupānayet||

एवं ब्रुवति दैत्येन्दे अन्धके मदनान्धके। मेघगम्भीरनिर्घोषं प्रहलादो वाक्यमब्रवीत।।

evaṃ bruvati daityende andhake madanāndhake| meghagambhīranirghoṣaṃ prahalādo vākyamabravīt||

येयं गिरिसुता वीर सा माता धर्मतस्तव। पिता त्रिनयनो देवः श्रूयतामत्र कारणम।।

yeyaṃ girisutā vīra sā mātā dharmatastava| pitā trinayano devaḥ śrūyatāmatra kāraṇam||

तव पित्रा ह्यपुत्रेम धर्मनित्येन दानव। आराधितो महादेवः पुत्रार्थाय पुरा किल।।

tava pitrā hyaputrema dharmanityena dānava| ārādhito mahādevaḥ putrārthāya purā kila||

तस्मै त्रिलोचननासीद दत्तो ऽन्धो ऽप्येव दानव। पुत्रकः पुत्रकामास्य प्रोक्त्वेत्यं वचनं विभो।।

tasmai trilocananāsīd datto 'ndho 'pyeva dānava| putrakaḥ putrakāmāsya proktvetyaṃ vacanaṃ vibho||

नेत्रत्रयं हिरण्याक्ष नर्मार्थमुमया मम। पिहितं योगसंस्थस्य ततो ऽन्धमभवत्तमः।।

netratrayaṃ hiraṇyākṣa narmārthamumayā mama| pihitaṃ yogasaṃsthasya tato 'ndhamabhavattamaḥ||

तस्माच्च तमसो जातो भूतो नीलघनस्वनः। तदितं गृह्यतां दैत्य तवोपयिकमात्मजम।।

tasmācca tamaso jāto bhūto nīlaghanasvanaḥ| taditaṃ gṛhyatāṃ daitya tavopayikamātmajam||

यदा तु लोकविद्विष्टं दुष्टं कर्म करिष्यति। त्रैलोक्यजननीं चापि अभीवा�छिष्यते ऽधमः।।

yadā tu lokavidviṣṭaṃ duṣṭaṃ karma kariṣyati| trailokyajananīṃ cāpi abhīvā�chiṣyate 'dhamaḥ||

घातयिष्यति वा विप्रं यदा प्रक्षिप्त चासुरान। तदास्य स्वयमेवाहं करिष्ये कायशोधनम।।

ghātayiṣyati vā vipraṃ yadā prakṣipta cāsurān| tadāsya svayamevāhaṃ kariṣye kāyaśodhanam||

एवमुक्त्वा गतः शंभुं स्वस्थानं मन्दराचलम। त्वत्पितापि समभ्यागात त्वामादाय रसातलम।।

evamuktvā gataḥ śaṃbhuṃ svasthānaṃ mandarācalam| tvatpitāpi samabhyāgāt tvāmādāya rasātalam||

एतेन कारणेनाम्बा शैलेयी भविता तव। सर्वस्यापीह जगतो गुरुः शंभुः पिता ध्रुवम।।

etena kāraṇenāmbā śaileyī bhavitā tava| sarvasyāpīha jagato guruḥ śaṃbhuḥ pitā dhruvam||

भवानपि तपोयुक्तः शास्त्रवेत्ता गुणाप्लुतः। नेदृशे पापसंकल्पे मतिं कुर्याद भवद्विधः।।

bhavānapi tapoyuktaḥ śāstravettā guṇāplutaḥ| nedṛśe pāpasaṃkalpe matiṃ kuryād bhavadvidhaḥ||

त्रैलोक्यप्रभुरव्यक्तो भवः सर्वैर्नमस्कृतः। अजेयस्तस्य भार्येयं न त्वमर्हे ऽमरार्दन।।

trailokyaprabhuravyakto bhavaḥ sarvairnamaskṛtaḥ| ajeyastasya bhāryeyaṃ na tvamarhe 'marārdana||

न चापि शक्तः प्राप्तुं तां भवा�शैलनृपात्मजाम। अजित्वा सगणं रुद्रं स च कामो ऽद्य दुर्लभः।।

na cāpi śaktaḥ prāptuṃ tāṃ bhavā�śailanṛpātmajām| ajitvā sagaṇaṃ rudraṃ sa ca kāmo 'dya durlabhaḥ||

यस्तरेत सागरं दोर्भ्या पातयेद भुवि भास्करम। मेरुमुत्पाटयेद वापि स जयेच्छूलपाणिनम।।

yastaret sāgaraṃ dorbhyā pātayed bhuvi bhāskaram| merumutpāṭayed vāpi sa jayecchūlapāṇinam||

उताहोस्विदिमाः शक्याः क्रियाः कर्तुं नरेर्बलात। न च शक्यो हरो जेतुं सत्यं सत्यं मयोदितम।।

utāhosvidimāḥ śakyāḥ kriyāḥ kartuṃ narerbalāt| na ca śakyo haro jetuṃ satyaṃ satyaṃ mayoditam||

किं त्वया न श्रुतं दैत्य यथा दण्डो महीपलिः। परस्त्रीकामवान मूढः सराष्ट्रो नाशमाप्तवान।।

kiṃ tvayā na śrutaṃ daitya yathā daṇḍo mahīpaliḥ| parastrīkāmavān mūḍhaḥ sarāṣṭro nāśamāptavān||

आसीद दण्डो नाम नृपः प्रभूतबलवाहनः। स च वव्रे महातेजाः पौरोहित्याय भार्गवम।।

āsīd daṇḍo nāma nṛpaḥ prabhūtabalavāhanaḥ| sa ca vavre mahātejāḥ paurohityāya bhārgavam||

ईजे च विविधैर्यज�ऐर्नृपतिः शुक्रपावलितः। सुक्रस्यासीच्च दुहिता अरजा नाम नामतः।।

īje ca vividhairyaj�airnṛpatiḥ śukrapāvalitaḥ| sukrasyāsīcca duhitā arajā nāma nāmataḥ||

शुक्रः कदाचिदगमद वृषुपर्वाणमासुरम। तेनार्चितश्चिरं तत्र तस्थौ भार्गवसत्त्मः।।

śukraḥ kadācidagamad vṛṣuparvāṇamāsuram| tenārcitaściraṃ tatra tasthau bhārgavasattmaḥ||

अरजा स्वगृहे वह्निं शुश्रुषन्ती महासुर। अतिष्ठत सुचार्वङ्गी ततो ऽब्यागान्नराधिपः।।

arajā svagṛhe vahniṃ śuśruṣantī mahāsura| atiṣṭhata sucārvaṅgī tato 'byāgānnarādhipaḥ||

स पप्रच्छ क्व शुक्रोति तमूचुः परिचारिकाः। गतः स भगवान शुक्रो याजनाय दनोः सुतम।।

sa papraccha kva śukroti tamūcuḥ paricārikāḥ| gataḥ sa bhagavān śukro yājanāya danoḥ sutam||

पप्रच्छ नृपतिः का तु तिष्ठते भार्गवाश्रमे। तास्तमूचुर्गुरोः पुत्री संतिष्ठत्यरजा नृप।।

papraccha nṛpatiḥ kā tu tiṣṭhate bhārgavāśrame| tāstamūcurguroḥ putrī saṃtiṣṭhatyarajā nṛpa||

तामाश्रमे शुक्रसुतां द्रष्टुमिक्ष्वाकुनन्दनः। प्रविवेश महाबाहुर्ददर्शारजसं ततः।।

tāmāśrame śukrasutāṃ draṣṭumikṣvākunandanaḥ| praviveśa mahābāhurdadarśārajasaṃ tataḥ||

तां तृष्ट्वा कामसंतप्तस्तत्क्षणादेव पार्थिवः। संजातो ऽन्धक दण्डस्तु कृतान्तबलचोदितः।।

tāṃ tṛṣṭvā kāmasaṃtaptastatkṣaṇādeva pārthivaḥ| saṃjāto 'ndhaka daṇḍastu kṛtāntabalacoditaḥ||

ततो विसर्जयामास भृत्यान भ्रातृन सुहृत्तमान। शुक्रशिष्यानपि बली एकाकी नृप आव्रजत।।

tato visarjayāmāsa bhṛtyān bhrātṛn suhṛttamān| śukraśiṣyānapi balī ekākī nṛpa āvrajat||

तमागतं शुक्रसुता प्रत्युत्थाय यशस्विनी। पूजयामास संहृष्टा भ्रातृभावेन दानव।।

tamāgataṃ śukrasutā pratyutthāya yaśasvinī| pūjayāmāsa saṃhṛṣṭā bhrātṛbhāvena dānava||

ततस्तामाह नृपतिर्बाले कामाग्निवारिणा। मां समाह्लादयस्वाद्य स्वपरिष्वङ्गवारिणा।।

tatastāmāha nṛpatirbāle kāmāgnivāriṇā| māṃ samāhlādayasvādya svapariṣvaṅgavāriṇā||

सापि प्राह नृपश्रेष्ठ मा विनीनस आतुरः। पिता मम महाक्रोधात त्रिदशानपि निर्दहेत।।

sāpi prāha nṛpaśreṣṭha mā vinīnasa āturaḥ| pitā mama mahākrodhāt tridaśānapi nirdahet||

मूढबुद्धे भवान भ्राता ममासि त्वनयाप्लुतः। भगिनी धर्मतस्ते ऽहं भवा�शिष्यः पितुर्मम।।

mūḍhabuddhe bhavān bhrātā mamāsi tvanayāplutaḥ| bhaginī dharmataste 'haṃ bhavā�śiṣyaḥ piturmama||

सो ऽब्रोवीद भीरु मां शुक्रः कालेन परिधक्ष्यति। कामाग्निर्निर्दहति मामद्यैव तनुमध्यमे।।

so 'brovīd bhīru māṃ śukraḥ kālena paridhakṣyati| kāmāgnirnirdahati māmadyaiva tanumadhyame||

सा प्राह दण्डं नृपातिं मुहूर्त परिपालय। तमेव याचस्व गुरुं स ते दास्यत्यसंशयम।।

sā prāha daṇḍaṃ nṛpātiṃ muhūrta paripālaya| tameva yācasva guruṃ sa te dāsyatyasaṃśayam||

दण्डो ऽब्रवीत सुतन्वङ्गि कालक्षेपो न मे क्षमः। च्युतावसरकर्तृत्वे विघ्नो जायेत सुन्दरि।।

daṇḍo 'bravīt sutanvaṅgi kālakṣepo na me kṣamaḥ| cyutāvasarakartṛtve vighno jāyeta sundari||

ततो ऽब्रवीच्च विरजा नाहं त्वां पार्थिवात्मज। दातुं शक्ता स्वमात्मानं स्वतन्त्रा न हि योषितः।।

tato 'bravīcca virajā nāhaṃ tvāṃ pārthivātmaja| dātuṃ śaktā svamātmānaṃ svatantrā na hi yoṣitaḥ||

किं वा ते बहुनोक्तेन मा त्वं नाशं नराधिप। गच्छस्व शुक्रशापेन सभृत्यज�आतिबान्धवः।।

kiṃ vā te bahunoktena mā tvaṃ nāśaṃ narādhipa| gacchasva śukraśāpena sabhṛtyaj�ātibāndhavaḥ||

ततो ऽऽब्रवीन्नरपतिः सुतनु शृणु चेष्टितम। चित्राङ्गदाया यद वृत्तं पुरा देवयुगे शुभे।।

tato ''bravīnnarapatiḥ sutanu śṛṇu ceṣṭitam| citrāṅgadāyā yad vṛttaṃ purā devayuge śubhe||

विश्वकर्णसुता साध्वी नाम्ना चित्राङ्गदाभवत। रूपयौवनसंपन्ना पद्महीनेव पद्मिनी।।

viśvakarṇasutā sādhvī nāmnā citrāṅgadābhavat| rūpayauvanasaṃpannā padmahīneva padminī||

सा कदाचिन्महारण्यं सखीभिः परिवारिता। जगाम नेमिषं नाम स्नातुं कमललोचना।।

sā kadācinmahāraṇyaṃ sakhībhiḥ parivāritā| jagāma nemiṣaṃ nāma snātuṃ kamalalocanā||

सा स्नातुमवतीर्णा च अथाभ्यागान्नरेश्वरः। सुदेवतनयो धीमान सुरथो नाम नामतः।।। तां ददर्श च तन्वङ्गीं शुभाङ्गो मदनातुरः।।

sā snātumavatīrṇā ca athābhyāgānnareśvaraḥ| sudevatanayo dhīmān suratho nāma nāmataḥ||| tāṃ dadarśa ca tanvaṅgīṃ śubhāṅgo madanāturaḥ||

तं दृष्ट्वा सा सखीराह वचनं सत्यसंयुतम। असौ नराधिपसुतो मदनेन सदर्थ्यते।।

taṃ dṛṣṭvā sā sakhīrāha vacanaṃ satyasaṃyutam| asau narādhipasuto madanena sadarthyate||

मदर्थे च क्षमं मे ऽस्य स्वप्रदानं सुरूपिणः। सख्यस्तामब्रुवन बाला न प्रगल्भऽसि सुन्दरि।।

madarthe ca kṣamaṃ me 'sya svapradānaṃ surūpiṇaḥ| sakhyastāmabruvan bālā na pragalbha'si sundari||

अस्वातन्त्र्यं तवास्तीह प्रदाने स्वत्मनो ऽनघे। पिता तवास्ति धर्मिष्ठः सर्वशिल्पविशारदः।।

asvātantryaṃ tavāstīha pradāne svatmano 'naghe| pitā tavāsti dharmiṣṭhaḥ sarvaśilpaviśāradaḥ||

न ते युक्तमिहात्मानं दातुं नरपतेः स्वयम। एतस्मिन्नन्तरे राजा सुरथः सत्यवात सुधी।।

na te yuktamihātmānaṃ dātuṃ narapateḥ svayam| etasminnantare rājā surathaḥ satyavāt sudhī||

समभ्येत्याब्रबीदेनां कन्दर्पशरपीडितः। त्वं मुग्धे मोहयसि मां दृष्ट्यैव मदिरेक्षणे।।

samabhyetyābrabīdenāṃ kandarpaśarapīḍitaḥ| tvaṃ mugdhe mohayasi māṃ dṛṣṭyaiva madirekṣaṇe||

त्वद्दृष्टिरपातेन स्मरेणाभ्येत्य ताडितः। तन्मां कुचतले तल्पे अभिशायितुमर्हसि।।

tvaddṛṣṭirapātena smareṇābhyetya tāḍitaḥ| tanmāṃ kucatale talpe abhiśāyitumarhasi||

नोचेत प्रधक्ष्यते कामो भूयो भूयो ऽतिदर्शनात। ततः सा चारुसर्वाङ्गी राज�ओ राजीवलोचना।।

nocet pradhakṣyate kāmo bhūyo bhūyo 'tidarśanāt| tataḥ sā cārusarvāṅgī rāj�o rājīvalocanā||

वार्यमाणा सखीभिस्तु प्रादादात्मानमात्मना। एवं पुरा तया तैन्व्या परित्रातः स भूपतिः।।

vāryamāṇā sakhībhistu prādādātmānamātmanā| evaṃ purā tayā tainvyā paritrātaḥ sa bhūpatiḥ||

तस्मान्मामपि सुश्रोणि त्वं परित्रातुमर्हसि। अरजस्काब्रवीद दण्डं तस्या यद वृत्तमुत्तरम।।

tasmānmāmapi suśroṇi tvaṃ paritrātumarhasi| arajaskābravīd daṇḍaṃ tasyā yad vṛttamuttaram||

किं त्वया न पिरज�आतं तस्मात ते कथयाम्यहम। तदा तया तु तन्वङ्ग्या सुरथस्य महीपतेः।।

kiṃ tvayā na piraj�ātaṃ tasmāt te kathayāmyaham| tadā tayā tu tanvaṅgyā surathasya mahīpateḥ||

आत्मा प्रदत्तः स्वातन्त्र्यात ततस्तामशपत पिता। यस्माद धर्मं परित्यज्य स्त्रीभावान मन्दचेतसे।।

ātmā pradattaḥ svātantryāt tatastāmaśapat pitā| yasmād dharmaṃ parityajya strībhāvān mandacetase||

आत्मा प्रदत्तस्तस्माद्धि न विवाहो भविष्यति। विवाहरहिता नैव सुखं लप्स्यसि भर्तृतः।।

ātmā pradattastasmāddhi na vivāho bhaviṣyati| vivāharahitā naiva sukhaṃ lapsyasi bhartṛtaḥ||

न च पुत्रफलं नैव पतिना योगमेष्यसि। उत्सृष्टमात्रे शापे तु ह्यपोवाह त्रयोदश। अपकृष्टे नपरपतौ सापि मोहमुपागता।।

na ca putraphalaṃ naiva patinā yogameṣyasi| utsṛṣṭamātre śāpe tu hyapovāha trayodaśa| apakṛṣṭe naparapatau sāpi mohamupāgatā||

अकृतार्थं नरपतिं योजनानि त्रयोदश। अपकृष्टे नपरपतौ सापि मोहमुपागता।।

akṛtārthaṃ narapatiṃ yojanāni trayodaśa| apakṛṣṭe naparapatau sāpi mohamupāgatā||

ततस्तां सिषिचुः सख्यः सरस्वत्या जलेन हि। सा सिच्यमाना सुतरां शिशिरेणाप्यथाम्भसा।।

tatastāṃ siṣicuḥ sakhyaḥ sarasvatyā jalena hi| sā sicyamānā sutarāṃ śiśireṇāpyathāmbhasā||

मृतकल्पा महाबाहो विश्वकर्मसुताभवत। तां मृतामिति विज�आय जग्मुः सख्यस्त्वरान्विताः।।

mṛtakalpā mahābāho viśvakarmasutābhavat| tāṃ mṛtāmiti vij�āya jagmuḥ sakhyastvarānvitāḥ||

काष्ठान्याहर्तुमपरा वह्निमानेतुमाकुलाः। सा च तास्वपि सर्वासु गतासु वनमुत्तमम।।

kāṣṭhānyāhartumaparā vahnimānetumākulāḥ| sā ca tāsvapi sarvāsu gatāsu vanamuttamam||

संज�आं लेभे सुचार्वङ्गी दिशश्चाप्यवलोकयत। अपश्यन्ती नापतिं तथा स्निग्धं सखीजनम।।

saṃj�āṃ lebhe sucārvaṅgī diśaścāpyavalokayat| apaśyantī nāpatiṃ tathā snigdhaṃ sakhījanam||

निपपात सरस्वत्याः पयसि स्फुरितेक्षणा। तां वेगात का�चनाक्षी तु महानद्यां नरेश्वर।।

nipapāta sarasvatyāḥ payasi sphuritekṣaṇā| tāṃ vegāt kā�canākṣī tu mahānadyāṃ nareśvara||

गोमत्यां परिचिक्षेप तरङ्कुटिले जले। तयापि तस्यास्तद्भाव्यं विदित्वाथ विशां पते।।

gomatyāṃ paricikṣepa taraṅkuṭile jale| tayāpi tasyāstadbhāvyaṃ viditvātha viśāṃ pate||

महावने परिक्षिप्ता सिंहव्याघ्रभयाकुले। एवं तस्याः स्वतन्त्राया एषावस्था श्रुता मया।।

mahāvane parikṣiptā siṃhavyāghrabhayākule| evaṃ tasyāḥ svatantrāyā eṣāvasthā śrutā mayā||

तां प्राह पुत्रि कस्यासि सुता सुरसुतोपमा। किमर्थमागतासीह निर्मनुष्यमृगे वने।।

tāṃ prāha putri kasyāsi sutā surasutopamā| kimarthamāgatāsīha nirmanuṣyamṛge vane||

ततः सा प्राह तमृषिं यथातथ्यं कृशोदरी। श्रुत्वार्षिः कोपमगमदशपच्छिल्पिनां वपम।।

tataḥ sā prāha tamṛṣiṃ yathātathyaṃ kṛśodarī| śrutvārṣiḥ kopamagamadaśapacchilpināṃ vapam||

यस्मात स्वतनुजातेयं परदेयापि पापिना। योजिता नैव पतिना तस्माच्छाखामृगो ऽस्तु सः।।

yasmāt svatanujāteyaṃ paradeyāpi pāpinā| yojitā naiva patinā tasmācchākhāmṛgo 'stu saḥ||

इत्युक्त्वा स महायोगी भूयः स्नात्वा विधानतः। उपास्य पश्विमां सन्ध्यां पूजयामास शङ्करम।।

ityuktvā sa mahāyogī bhūyaḥ snātvā vidhānataḥ| upāsya paśvimāṃ sandhyāṃ pūjayāmāsa śaṅkaram||

संपूज्य देवदेवेशं यथोक्तविधिना हरम। उवाचागम्यतां सुभ्रूं सुदतीं पतिलालसाम।।

saṃpūjya devadeveśaṃ yathoktavidhinā haram| uvācāgamyatāṃ subhrūṃ sudatīṃ patilālasām||

गच्छस्व सुभगे देशं सप्तगोदावरं शुभम। तत्रोपास्य महेशानं महान्तं हाटकेश्वरम।।

gacchasva subhage deśaṃ saptagodāvaraṃ śubham| tatropāsya maheśānaṃ mahāntaṃ hāṭakeśvaram||

तत्र स्थिताया रम्भोरु ख्याता देववती शुभा। आगमिष्यति दैत्यस्य पुत्री कन्दरमालिनः।।

tatra sthitāyā rambhoru khyātā devavatī śubhā| āgamiṣyati daityasya putrī kandaramālinaḥ||

तथान्या सुह्यकसुता नन्दयन्तीति विश्रुता। अ�जनस्यैव तत्रापि समेष्यति तपस्विनी। तथापरा वेदवती पर्जन्यदुहिता शुभा।।

tathānyā suhyakasutā nandayantīti viśrutā| a�janasyaiva tatrāpi sameṣyati tapasvinī| tathāparā vedavatī parjanyaduhitā śubhā||

यदा तिस्रः समेष्यन्ति सप्तगोदावरे जले। हाटकाख्ये महादेव तदा संयोगमेष्यसि।।

yadā tisraḥ sameṣyanti saptagodāvare jale| hāṭakākhye mahādeva tadā saṃyogameṣyasi||

इत्येवमुक्ता मुनिना बाला चित्राङ्गदा तदा। सप्तगोदावरं तीर्थमगमत त्वरिता ततः।।

ityevamuktā muninā bālā citrāṅgadā tadā| saptagodāvaraṃ tīrthamagamat tvaritā tataḥ||

संप्राप्य तत्र देवेशं पूजयन्ती त्रिलोचनम। समध्यास्ते शुचिपरा फलमूलाशनाभवत।।

saṃprāpya tatra deveśaṃ pūjayantī trilocanam| samadhyāste śuciparā phalamūlāśanābhavat||

स चर्षिर्ज�आनसंपन्नः श्रीकण्ठायतने ऽलिखत। श्लोकमेकं महाख्यानं तस्याश्च प्रियकाम्यया।।

sa carṣirj�ānasaṃpannaḥ śrīkaṇṭhāyatane 'likhat| ślokamekaṃ mahākhyānaṃ tasyāśca priyakāmyayā||

न सो ऽस्ति कश्चित त्रिदशो ऽसुरो वा यक्षो ऽथ मर्त्यो रजनीचरो वा। इदं हि दुःखं मृगशावनेत्र्या निर्मार्जयेद यः स्वपराक्रमेण।।

na so 'sti kaścit tridaśo 'suro vā yakṣo 'tha martyo rajanīcaro vā| idaṃ hi duḥkhaṃ mṛgaśāvanetryā nirmārjayed yaḥ svaparākrameṇa||

इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्जगाम द्रष्टुं विभुं पुष्करनाथमीड्यम। नदीं पयोष्णीं मुनिवृन्दवन्द्यां संचिन्तयन्नेव विशालनेत्राम।।

ityevamuktvā sa munirjagāma draṣṭuṃ vibhuṃ puṣkaranāthamīḍyam| nadīṃ payoṣṇīṃ munivṛndavandyāṃ saṃcintayanneva viśālanetrām||

दण्ड उवाच। चित्राङ्गदायास्त्वरजे तत्र सत्या यथासुखम। स्मरन्त्याः सुरथं वीरं महान कालः समभ्यगात।।

daṇḍa uvāca| citrāṅgadāyāstvaraje tatra satyā yathāsukham| smarantyāḥ surathaṃ vīraṃ mahān kālaḥ samabhyagāt||

विश्वकर्मापि मुनिना शप्तो वानरतां गतः। न्यपतन्मेरुशिखराद भूपृष्ठं विधिचोदितः।।

viśvakarmāpi muninā śapto vānaratāṃ gataḥ| nyapatanmeruśikharād bhūpṛṣṭhaṃ vidhicoditaḥ||

वनं घोरं सुगुल्माढ्यं नदीं शालूकिनीमनु। शाक्वेयं पर्वतश्रेष्ठं समावसति सुन्दरि।।

vanaṃ ghoraṃ sugulmāḍhyaṃ nadīṃ śālūkinīmanu| śākveyaṃ parvataśreṣṭhaṃ samāvasati sundari||

तत्रासतो ऽस्त सुचिरं फलमूलान्यथाश्नतः। कालो ऽत्यगाद वरारोहे बहुवर्षगणो वने।।

tatrāsato 'sta suciraṃ phalamūlānyathāśnataḥ| kālo 'tyagād varārohe bahuvarṣagaṇo vane||

एकदा दैत्यशार्दूलः कन्दराख्यः सुतां प्रियाम। प्रतिगृह्य समभ्यागात ख्यातां देववतीमिति।।

ekadā daityaśārdūlaḥ kandarākhyaḥ sutāṃ priyām| pratigṛhya samabhyāgāt khyātāṃ devavatīmiti||

तां च तद वनमायान्तीं समं पित्रा वराननाम। ददर्श वानरश्रेष्ठः प्रजग्राह बालत करे।।

tāṃ ca tad vanamāyāntīṃ samaṃ pitrā varānanām| dadarśa vānaraśreṣṭhaḥ prajagrāha bālat kare||

ततो गृहीतां कपिना स दैत्यः स्वसुतां शुबे। कन्दरो वीक्ष्य संक्रुद्धः ख्ड्गमुद्यम्य चाद्रवत।।

tato gṛhītāṃ kapinā sa daityaḥ svasutāṃ śube| kandaro vīkṣya saṃkruddhaḥ khḍgamudyamya cādravat||

तमापतन्तं दैत्येन्द्रं दृष्ट्वा शाखामृगो बली। तथैव सह चार्वङ्ग्या हिमाचलमुपागतः।।

tamāpatantaṃ daityendraṃ dṛṣṭvā śākhāmṛgo balī| tathaiva saha cārvaṅgyā himācalamupāgataḥ||

ददर्श च महादेवं श्रीकण्ठं यमुनातटे। तस्याविदूरे गहनमाश्रमं ऋषिवर्जितम।।

dadarśa ca mahādevaṃ śrīkaṇṭhaṃ yamunātaṭe| tasyāvidūre gahanamāśramaṃ ṛṣivarjitam||

तस्मिन महाश्रमे पुण्ये स्थाप्य देववतीं कपिः। न्यम�जत स कालिन्द्यां पश्यतो दानवस्य हि।।

tasmin mahāśrame puṇye sthāpya devavatīṃ kapiḥ| nyama�jata sa kālindyāṃ paśyato dānavasya hi||

सो ऽजानत तां मृतां पुत्रीं समं शाखामृगेण हि। जगाम च महातेजाः पातालं निलयं निजम।।

so 'jānat tāṃ mṛtāṃ putrīṃ samaṃ śākhāmṛgeṇa hi| jagāma ca mahātejāḥ pātālaṃ nilayaṃ nijam||

स चापि वानरो देव्या कालिन्द्या वेगते हृतः। नीतः शिवीति विख्याते देशं शुभजनावृतम।।

sa cāpi vānaro devyā kālindyā vegate hṛtaḥ| nītaḥ śivīti vikhyāte deśaṃ śubhajanāvṛtam||

ततस्तीर्त्वाथ वेगेन स कपिः पर्वतं प्रति। गन्तुकामो महातेजा यत्र न्यस्ता सुलोचना।।

tatastīrtvātha vegena sa kapiḥ parvataṃ prati| gantukāmo mahātejā yatra nyastā sulocanā||

अथापश्यत समायान्तम�जनं गुह्यकोत्तमम। नन्दयन्त्या समं पुत्र्या गत्वा जिगमिषुः कपिः।।

athāpaśyat samāyāntama�janaṃ guhyakottamam| nandayantyā samaṃ putryā gatvā jigamiṣuḥ kapiḥ||

तां दृष्ट्वामन्यत श्रीमान सेयं देववती ध्रुवम। तन्मे वृथा श्रमो जातो जलमज्जनसंभवः।।

tāṃ dṛṣṭvāmanyata śrīmān seyaṃ devavatī dhruvam| tanme vṛthā śramo jāto jalamajjanasaṃbhavaḥ||

इति संचिन्तयन्नेव समाद्रवत सुन्गदरीम। सा तद भयाच्च न्यपतन्नदीं चैव हिरण्वतीम।।

iti saṃcintayanneva samādravat sungadarīm| sā tad bhayācca nyapatannadīṃ caiva hiraṇvatīm||

गुह्यको वीक्ष्य तनयां पतितामापगाजले। दुःखशोकसमाक्रान्तो जगामा�जनपर्वतम।।

guhyako vīkṣya tanayāṃ patitāmāpagājale| duḥkhaśokasamākrānto jagāmā�janaparvatam||

तत्रासौ तप आस्थाय मोनव्रतधरः शुचिः। समास्ते वै महातेजाः संवत्सरगणान बहून।।

tatrāsau tapa āsthāya monavratadharaḥ śuciḥ| samāste vai mahātejāḥ saṃvatsaragaṇān bahūn||

नन्दयन्त्यपि वेगेन हिरण्यत्यापवाहिता। नीता देशं महापुण्यं कोशलं साधुभुर्युतम।।

nandayantyapi vegena hiraṇyatyāpavāhitā| nītā deśaṃ mahāpuṇyaṃ kośalaṃ sādhubhuryutam||

गच्छन्ती सा च रुदती ददृशो वटपादपम। प्ररोहप्रावृततनुं जटाधरमिवेश्वरम।।

gacchantī sā ca rudatī dadṛśo vaṭapādapam| prarohaprāvṛtatanuṃ jaṭādharamiveśvaram||

तं दृष्ट्वा विपुलच्छायं विशश्राम वरानना। उपविष्टा शिलवापट्टे ततो वाचं प्रशुश्रवे।।

taṃ dṛṣṭvā vipulacchāyaṃ viśaśrāma varānanā| upaviṣṭā śilavāpaṭṭe tato vācaṃ praśuśrave||

न सो ऽस्ति पुरुषः कश्चिद यस्तं ब्रूयात तपोधनम। यथा स तनयस्तुभ्यमुद्बद्धो वटपादपे।।

na so 'sti puruṣaḥ kaścid yastaṃ brūyāt tapodhanam| yathā sa tanayastubhyamudbaddho vaṭapādape||

सा श्रुत्वा तां तदा वार्णीं विस्पष्टाक्षरसंयुताम। तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव समन्तादवलोकयत।।

sā śrutvā tāṃ tadā vārṇīṃ vispaṣṭākṣarasaṃyutām| tiryagūrdhvamadhaścaiva samantādavalokayat||

ददृशे वृक्षशिखरे शिशुं प�चाब्दिकं स्थितम। पिङ्गलाभिर्जटाभिस्तु उद्ब्द्धं यत्नतः शुभे।।

dadṛśe vṛkṣaśikhare śiśuṃ pa�cābdikaṃ sthitam| piṅgalābhirjaṭābhistu udbddhaṃ yatnataḥ śubhe||

तं विब्रुवन्तं दृष्ट्वैव नन्दयन्ती सुदुःखिता। प्राह केनासि बद्ध्स्तवं नन्दयन्ती सुदुःखिता। प्राह केनासि बद्धस्त्वं पापिना वद बालक।।

taṃ vibruvantaṃ dṛṣṭvaiva nandayantī suduḥkhitā| prāha kenāsi baddhstavaṃ nandayantī suduḥkhitā| prāha kenāsi baddhastvaṃ pāpinā vada bālaka||

स तामाह महाभागे बद्धो ऽस्मि कपिना वटे। जटास्वेवं सुदुष्टेन जीवामि तपसो बलात।।

sa tāmāha mahābhāge baddho 'smi kapinā vaṭe| jaṭāsvevaṃ suduṣṭena jīvāmi tapaso balāt||

पुरोन्मत्तपुरेत्येव तत्र देवो महेश्वरः। तत्रास्ति तपसो राशिः पिता मम ऋतध्वजः।।

puronmattapuretyeva tatra devo maheśvaraḥ| tatrāsti tapaso rāśiḥ pitā mama ṛtadhvajaḥ||

तस्यास्मि जपमानस्य महायोगं महात्मनः। जातो ऽलिवृन्दसंयुक्तः सर्वशास्त्रविशारदः।।

tasyāsmi japamānasya mahāyogaṃ mahātmanaḥ| jāto 'livṛndasaṃyuktaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ||

ततो मामब्रवीत तातो नाम कृत्वा शुभानने। जाबालीति परिख्याय तच्छृणुष्व शुभानने।।

tato māmabravīt tāto nāma kṛtvā śubhānane| jābālīti parikhyāya tacchṛṇuṣva śubhānane||

प�चवर्षसहस्राणि बाल एव भविष्यसि। दशवर्षसहस्राणि सुमारत्वे चरिष्यसि।।

pa�cavarṣasahasrāṇi bāla eva bhaviṣyasi| daśavarṣasahasrāṇi sumāratve cariṣyasi||

विंशतिं यौवनस्थायी वीर्येण द्विगुणं ततः। प�चवर्षशतान बालो भोक्ष्यसे बन्धनं दृढम।।

viṃśatiṃ yauvanasthāyī vīryeṇa dviguṇaṃ tataḥ| pa�cavarṣaśatān bālo bhokṣyase bandhanaṃ dṛḍham||

दशवर्षशतान्येव कौमारे कायपीडनम। यौवने पारमान भोगान द्विसहस्रसमास्तथा।।

daśavarṣaśatānyeva kaumāre kāyapīḍanam| yauvane pāramān bhogān dvisahasrasamāstathā||

चत्वारिशच्छतान्येव वार्धके क्लेशमुत्तमम। लप्स्यसे भूमिशय्याढ्यं कदन्नाशनभोजनम।।

catvāriśacchatānyeva vārdhake kleśamuttamam| lapsyase bhūmiśayyāḍhyaṃ kadannāśanabhojanam||

इत्येवमुक्तः पित्राहं बालः प�चाब्ददेशिकः। विचरामि महीपृष्ठं गच्छन स्नातुं हिरण्वतीम।।

ityevamuktaḥ pitrāhaṃ bālaḥ pa�cābdadeśikaḥ| vicarāmi mahīpṛṣṭhaṃ gacchan snātuṃ hiraṇvatīm||

ततो ऽपश्यं कपिवरं सो ऽवदन्मां क्व यास्यसि। इमां देववतीं गृह्यं मूढ न्यस्तां महाश्रमे।।

tato 'paśyaṃ kapivaraṃ so 'vadanmāṃ kva yāsyasi| imāṃ devavatīṃ gṛhyaṃ mūḍha nyastāṃ mahāśrame||

ततो ऽसौ मां समादाय विस्फुरन्तं प्रयत्नतः। वटाग्रे ऽस्मिन्नुद्ब्बन्ध जटाभिरपि सुन्दरि।।

tato 'sau māṃ samādāya visphurantaṃ prayatnataḥ| vaṭāgre 'sminnudbbandha jaṭābhirapi sundari||

तथा च रक्षा कपिना कृता भीरु निरन्तरैः। लतापाशैर्महायन्त्रमधस्ताद दुष्टबुद्धिना।।

tathā ca rakṣā kapinā kṛtā bhīru nirantaraiḥ| latāpāśairmahāyantramadhastād duṣṭabuddhinā||

अभेद्यो ऽयमनाक्रम्य उपरिष्टात तथाप्यधः। दिशां मुकेषु सर्वेषु कृतं यन्त्रं लतामयम।।

abhedyo 'yamanākramya upariṣṭāt tathāpyadhaḥ| diśāṃ mukeṣu sarveṣu kṛtaṃ yantraṃ latāmayam||

संयम्य मां कपिवरः प3यतो ऽमरपर्वतम। यथेच्छया मया दृष्टमेतत ते गदितं शुभे।।

saṃyamya māṃ kapivaraḥ pa3yato 'maraparvatam| yathecchayā mayā dṛṣṭametat te gaditaṃ śubhe||

भवती का महारण्ये ललना परिवर्जिता। समायाता सुचार्वङ्गी केन सार्थेन मां वद।।

bhavatī kā mahāraṇye lalanā parivarjitā| samāyātā sucārvaṅgī kena sārthena māṃ vada||

साब्रवीदढ्जनो नाम सुह्यकेन्द्रः पिता मम। नन्दयन्तीति मे नाम प्रम्लोचागर्भसंभवा।।

sābravīdaḍhjano nāma suhyakendraḥ pitā mama| nandayantīti me nāma pramlocāgarbhasaṃbhavā||

तत्र मे जातके प्रोक्तमृषिणा मुद्गलेन हि। इयं नरेन्द्रमहिषी भविष्यति न संशयः।।

tatra me jātake proktamṛṣiṇā mudgalena hi| iyaṃ narendramahiṣī bhaviṣyati na saṃśayaḥ||

तद्वाक्यसमकालं च व्यनदद देवदुन्दुभिः। शिवा चाशिवनिर्घोषा ततो भूयो ऽब्रवीनमुनिः।।

tadvākyasamakālaṃ ca vyanadad devadundubhiḥ| śivā cāśivanirghoṣā tato bhūyo 'bravīnamuniḥ||

न संदेहो नरपतेर्महाराज�ई भविष्यति। महान्तं संशयं घोरं कन्याभावे गमिष्यति। ततो जगाम स ऋषिरेवमुक्त्वा वचो ऽद्भुतम।।

na saṃdeho narapatermahārāj�ī bhaviṣyati| mahāntaṃ saṃśayaṃ ghoraṃ kanyābhāve gamiṣyati| tato jagāma sa ṛṣirevamuktvā vaco 'dbhutam||

पिता मामपि चादाय समागन्तुमथैच्छत। तीर्थं ततो हिरण्वत्यास्तीरात कपिरथोत्पतत।।

pitā māmapi cādāya samāgantumathaicchata| tīrthaṃ tato hiraṇvatyāstīrāt kapirathotpatat||

तद भयाच्च मया ह्यात्मा क्षिप्तः सागरगाजले। तयास्मि देशमानीता इमं मानुषवर्जितम।।

tad bhayācca mayā hyātmā kṣiptaḥ sāgaragājale| tayāsmi deśamānītā imaṃ mānuṣavarjitam||

श्रुत्वा जाबालिरथ तद वचनं वै तयोदितम। प्राह सुन्दरि गच्छस्व श्रीकण्ठं यमुनातटे।।

śrutvā jābāliratha tad vacanaṃ vai tayoditam| prāha sundari gacchasva śrīkaṇṭhaṃ yamunātaṭe||

तत्रागच्छति मध्याह्ने मत्पिता शर्वमर्चितुम। तस्मै निवेदयात्मानं तत्र श्रेयो ऽधिलप्स्यसे।।

tatrāgacchati madhyāhne matpitā śarvamarcitum| tasmai nivedayātmānaṃ tatra śreyo 'dhilapsyase||

ततस्तु त्वरिता काले नन्दयन्ती तपोनिधिम। परित्राणार्थमगमद्धिमाद्रेर्यमुनां नदीम।।

tatastu tvaritā kāle nandayantī taponidhim| paritrāṇārthamagamaddhimādreryamunāṃ nadīm||

सा त्वदीर्घेण कालेन कन्दमूलफलाशना। संप्राप्ता शङ्करस्थानं यत्रागच्छति तापसः।।

sā tvadīrgheṇa kālena kandamūlaphalāśanā| saṃprāptā śaṅkarasthānaṃ yatrāgacchati tāpasaḥ||

ततः सा देवदेवेशं श्रीकण्ठं लोकवन्दितम। प्रतिवन्द्य ततो ऽपश्यक्षरांस्तान्महामुने।।

tataḥ sā devadeveśaṃ śrīkaṇṭhaṃ lokavanditam| prativandya tato 'paśyakṣarāṃstānmahāmune||

तेषामर्थं हि विज�आय सा तदा चारुहासिनी। तज्जाबाल्युदितं श्लोकमलिखच्चान्यमात्मनः।।

teṣāmarthaṃ hi vij�āya sā tadā cāruhāsinī| tajjābālyuditaṃ ślokamalikhaccānyamātmanaḥ||

मुद्गलेनास्मि गदिता राजपत्नी भविष्यति। सा चावस्थामिमां प्राप्ता कश्चिन्मां त्रातुमीश्वरः।।

mudgalenāsmi gaditā rājapatnī bhaviṣyati| sā cāvasthāmimāṃ prāptā kaścinmāṃ trātumīśvaraḥ||

इत्युल्लिख्य शिलापट्टे गता स्नातुं यमस्वसाम। ददृसे चाश्रमवरं मत्तकोकिलनादितम।।

ityullikhya śilāpaṭṭe gatā snātuṃ yamasvasām| dadṛse cāśramavaraṃ mattakokilanāditam||

ततो ऽमन्यत सात्रर्षिर्नूनं तिष्ठति सत्तमः। इत्येवं चिन्तयन्ती सा संप्रविष्टा महाश्रमम।।

tato 'manyata sātrarṣirnūnaṃ tiṣṭhati sattamaḥ| ityevaṃ cintayantī sā saṃpraviṣṭā mahāśramam||

ततो ददर्श देवाभां स्थितां देववतीं शुभाम। संशुष्कास्यां चलन्नेत्रां परिम्लानामिवाब्जिनीम।।

tato dadarśa devābhāṃ sthitāṃ devavatīṃ śubhām| saṃśuṣkāsyāṃ calannetrāṃ parimlānāmivābjinīm||

सा चापतन्तीं ददृशे यक्षजां दैत्यनन्दिनी। केयमित्येव संचिन्त्य समुत्थाय स्थिताभवत।।

sā cāpatantīṃ dadṛśe yakṣajāṃ daityanandinī| keyamityeva saṃcintya samutthāya sthitābhavat||

ततो ऽन्योन्यं समालिङ्ग्य गाढं गाढं सुहृत्त्या। पप्रच्छतुस्तथान्यो ऽयं कथयामासतुस्तदा।।

tato 'nyonyaṃ samāliṅgya gāḍhaṃ gāḍhaṃ suhṛttyā| papracchatustathānyo 'yaṃ kathayāmāsatustadā||

ते परिज�आततत्त्वार्थे अन्योन्यं ललनोत्तमे। समासीने कथाभिस्ते नानारूपाभिरादरात।।

te parij�ātatattvārthe anyonyaṃ lalanottame| samāsīne kathābhiste nānārūpābhirādarāt||

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः श्रीकण्ठं स्नातुमादरात। स तत्त्वज�ओ मुनिश्रेष्ठो अक्षराण्यवलोकयन।।

etasminnantare prāptaḥ śrīkaṇṭhaṃ snātumādarāt| sa tattvaj�o muniśreṣṭho akṣarāṇyavalokayan||

स दृष्ट्वा वाचयित्वा च तमर्थमधिगम्य च। मुहूर्तं ध्यानमास्थाय व्यजानाच्च तपोनिधिः।।

sa dṛṣṭvā vācayitvā ca tamarthamadhigamya ca| muhūrtaṃ dhyānamāsthāya vyajānācca taponidhiḥ||

ततः संपूज्य देवेशं त्वरया स ऋतध्वजः। अयोध्यामगमत क्षिप्रं द्रष्टुमिक्ष्वाकुमीश्वरम।।

tataḥ saṃpūjya deveśaṃ tvarayā sa ṛtadhvajaḥ| ayodhyāmagamat kṣipraṃ draṣṭumikṣvākumīśvaram||

तं दृष्ट्वा नृपतिश्रेष्ठं तापसो वाक्यमब्रवीत। श्रूयतां नरसार्दूल विज�अप्तिर्मम पार्थिव।।

taṃ dṛṣṭvā nṛpatiśreṣṭhaṃ tāpaso vākyamabravīt| śrūyatāṃ narasārdūla vij�aptirmama pārthiva||

मम पुत्रो गुणैर्युक्तः सर्वसास्त्रविशारदः। उद्ब्द्धः कपिना राजन विषयानते तवैव हि।।

mama putro guṇairyuktaḥ sarvasāstraviśāradaḥ| udbddhaḥ kapinā rājan viṣayānate tavaiva hi||

तं हि मोचयितुं नान्यः शक्तस्त्वत्तदनयादृते। शकुनिर्नाम राजेन्द्र स ह्यस्त्रविधिपारगः।।

taṃ hi mocayituṃ nānyaḥ śaktastvattadanayādṛte| śakunirnāma rājendra sa hyastravidhipāragaḥ||

तन्मुनेर्वाक्यमाकर्ण्य पिता मम कृशोदरि। आदिदेश प्रियं पुत्रं शकुनिं तापसान्वये।।

tanmunervākyamākarṇya pitā mama kṛśodari| ādideśa priyaṃ putraṃ śakuniṃ tāpasānvaye||

ततः स प्रहितः पित्रा भ्राता मम महाभुजः। संप्राप्तो बन्धनोद्देशं समं हि परमर्षिणा।।

tataḥ sa prahitaḥ pitrā bhrātā mama mahābhujaḥ| saṃprāpto bandhanoddeśaṃ samaṃ hi paramarṣiṇā||

दृष्ट्वा न्यग्रोधमत्युच्चं प्ररोहास्तृतदिङ्मुखम। ददर्श वृक्षशिखरे उद्बद्धमृषिपुत्रकम।।

dṛṣṭvā nyagrodhamatyuccaṃ prarohāstṛtadiṅmukham| dadarśa vṛkṣaśikhare udbaddhamṛṣiputrakam||

ताश्च सर्वाल्लतापाशान दृष्ट्वान स समन्ततः। दृष्ट्वा स मुनिपुत्रं तं स्वजटासंयतं वटे।।

tāśca sarvāllatāpāśān dṛṣṭvān sa samantataḥ| dṛṣṭvā sa muniputraṃ taṃ svajaṭāsaṃyataṃ vaṭe||

धनुरादाय बलवानधिज्यं स चकार ह। लाघवादृषिपुत्रं तं रक्षंश्चिच्छेदमार्गणैः।।

dhanurādāya balavānadhijyaṃ sa cakāra ha| lāghavādṛṣiputraṃ taṃ rakṣaṃścicchedamārgaṇaiḥ||

कपिना यत कृतं सर्वं लतापाशं चतुर्दिशम। प�चवर्षशते काले गते शक्तस्तदा शरैः।।

kapinā yat kṛtaṃ sarvaṃ latāpāśaṃ caturdiśam| pa�cavarṣaśate kāle gate śaktastadā śaraiḥ||

लताच्छन्नं ततस्तूर्णमारुरोह मुनिर्वटम। प्राप्तं स्वपितरं दृष्ट्वा जाबालिः संयतो ऽपि सन।।

latācchannaṃ tatastūrṇamāruroha munirvaṭam| prāptaṃ svapitaraṃ dṛṣṭvā jābāliḥ saṃyato 'pi san||

आदरात पितरं मूर्ध्ना ववन्दत विधानतः। संपरिष्वज्य स मुनिर्मूर्ध्न्याघ्राय सुतं ततः।।

ādarāt pitaraṃ mūrdhnā vavandata vidhānataḥ| saṃpariṣvajya sa munirmūrdhnyāghrāya sutaṃ tataḥ||

उन्मोचयितुमारब्धो न शशाक सुसंयतम। ततस्तूर्णं धनुर्न्यस्य बाणांश्च शकुनिर्बली।।

unmocayitumārabdho na śaśāka susaṃyatam| tatastūrṇaṃ dhanurnyasya bāṇāṃśca śakunirbalī||

आरुरोह वटं तूर्णं जटा मोचयितुं तदा। न च शक्नोति संच्छन्नं दृढं कपिवरेम हि।।

āruroha vaṭaṃ tūrṇaṃ jaṭā mocayituṃ tadā| na ca śaknoti saṃcchannaṃ dṛḍhaṃ kapivarema hi||

यदा न शकिता स्तेन संप्रमोचयितुं जटाः। तदावतीर्णः शकुनिः सहितः परमर्षिणा।।

yadā na śakitā stena saṃpramocayituṃ jaṭāḥ| tadāvatīrṇaḥ śakuniḥ sahitaḥ paramarṣiṇā||

जग्राह च धनुर्बाणांश्चकार शरमण्डपम। लाघवादर्द्धचन्द्रैस्तां शाखां चिच्छेद स त्रिधा।।

jagrāha ca dhanurbāṇāṃścakāra śaramaṇḍapam| lāghavādarddhacandraistāṃ śākhāṃ ciccheda sa tridhā||

शाखया कृत्तया चासौ भारवाही तपोधनः। शरसोपानमार्गेण अवतीर्णो ऽथ पादपात।।

śākhayā kṛttayā cāsau bhāravāhī tapodhanaḥ| śarasopānamārgeṇa avatīrṇo 'tha pādapāt||