Creation & Cosmology

लोमहर्षण उवाच। इत्युषेर्वचनं श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः। नदी प्रवाहसंयुक्ता कुरुक्षेत्रं विवेश ह।।

lomaharṣaṇa uvāca| ityuṣervacanaṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ| nadī pravāhasaṃyuktā kurukṣetraṃ viveśa ha||

तत्र सा रन्तुकं प्राप्य पुण्यतोया सरस्वती। कुरक्षेत्रं समाप्लाव्य प्रयाता पश्चिमां दिशम।।

tatra sā rantukaṃ prāpya puṇyatoyā sarasvatī| kurakṣetraṃ samāplāvya prayātā paścimāṃ diśam||

तत्र तीर्थसहस्राणि ऋषिभिः सेवितानि च। तान्यहं कीर्तयिष्यामि प्रसादात परमेष्ठिनः।।

tatra tīrthasahasrāṇi ṛṣibhiḥ sevitāni ca| tānyahaṃ kīrtayiṣyāmi prasādāt parameṣṭhinaḥ||

तीर्थानां स्मरणं पुण्यं दर्शनं पापनाशनम। स्नानं मुक्तिकरं प्रोक्तमपि दुष्टृतकर्मणः।।

tīrthānāṃ smaraṇaṃ puṇyaṃ darśanaṃ pāpanāśanam| snānaṃ muktikaraṃ proktamapi duṣṭṛtakarmaṇaḥ||

ये स्मरन्ति च तीर्थानि देवताः प्रीणयन्ति च। स्नान्ति च श्रद्दधानाश्च ते यान्ति परमां गतिम।।

ye smaranti ca tīrthāni devatāḥ prīṇayanti ca| snānti ca śraddadhānāśca te yānti paramāṃ gatim||

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतो ऽपि वा। यः स्मरेत कुरुक्षेत्रं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः।।

apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gato 'pi vā| yaḥ smaret kurukṣetraṃ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ||

कुरुक्षत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम। इत्येवं वाचमुत्सृज्य सर्वपाषैः प्रमुच्यते।।

kurukṣatraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham| ityevaṃ vācamutsṛjya sarvapāṣaiḥ pramucyate||

ब्रह्मज�आनं गयाश्राद्धं गोग्रहे मरणं तथा। वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरुक्ता चतुर्विधा।।

brahmaj�ānaṃ gayāśrāddhaṃ gograhe maraṇaṃ tathā| vāsaḥ puṃsāṃ kurukṣetre muktiruktā caturvidhā||

सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम। तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मवर्तं प्रचक्षते।।

sarasvatīdṛṣadvatyordevanadyoryadantaram| taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmavartaṃ pracakṣate||

दूरस्थो ऽपि कुरुक्षेत्रे गच्छामि च वसाम्यहम। एवं यः सततं ब्रूयात सो ऽपि पाषैः प्रमुच्यते।।

dūrastho 'pi kurukṣetre gacchāmi ca vasāmyaham| evaṃ yaḥ satataṃ brūyāt so 'pi pāṣaiḥ pramucyate||

तत्र चैव सरःस्नायी सरस्वत्यास्तटे स्थितः। तस्य ज�आनं ब्रह्ममयमुत्पत्स्यति न संशयः।।

tatra caiva saraḥsnāyī sarasvatyāstaṭe sthitaḥ| tasya j�ānaṃ brahmamayamutpatsyati na saṃśayaḥ||

देवता ऋषयः सिद्धाः सेवन्ते कुरुजाङ्गलम। तस्य संसेवनान्नित्यं ब्रह्म चात्मनि पश्यति।।

devatā ṛṣayaḥ siddhāḥ sevante kurujāṅgalam| tasya saṃsevanānnityaṃ brahma cātmani paśyati||

च�चलं हि मनुष्यत्वं प्राप्य ये मोक्षकाङ्किणः। सेवन्ति नियतात्मानो अपि दुष्कृतकारिणः।।

ca�calaṃ hi manuṣyatvaṃ prāpya ye mokṣakāṅkiṇaḥ| sevanti niyatātmāno api duṣkṛtakāriṇaḥ||

ते विमुक्ताश्च कलुषैरनेकजन्मसंभवैः। पश्यन्ति निर्मलं देवं हृदयस्थं सनातनम।।

te vimuktāśca kaluṣairanekajanmasaṃbhavaiḥ| paśyanti nirmalaṃ devaṃ hṛdayasthaṃ sanātanam||

ब्रह्मवेदिः कुरुक्षेत्रं पुण्यं सान्निहितं सरः।।

brahmavediḥ kurukṣetraṃ puṇyaṃ sānnihitaṃ saraḥ||

ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनाद भयम। कुरुक्षेत्रे मृतानां च पतनं नैव विद्यते।।

grahanakṣatratārāṇāṃ kālena patanād bhayam| kurukṣetre mṛtānāṃ ca patanaṃ naiva vidyate||

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः। गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः सेवन्ति स्थानकाङ्क्षिणः।।

yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ| gandharvāpsaraso yakṣāḥ sevanti sthānakāṅkṣiṇaḥ||

गत्वा तु श्रद्धाया युक्तः स्नात्वा स्थाणुमहाह्वदे। मनसा चिन्तितं कामं लभते नात्र संशयः।।

gatvā tu śraddhāyā yuktaḥ snātvā sthāṇumahāhvade| manasā cintitaṃ kāmaṃ labhate nātra saṃśayaḥ||

नियमं त ततः कृत्वा गत्वा सरः प्रदक्षिणम। रन्तुकं च समासाद्य क्षमयित्वा पुनः पुनः।।

niyamaṃ ta tataḥ kṛtvā gatvā saraḥ pradakṣiṇam| rantukaṃ ca samāsādya kṣamayitvā punaḥ punaḥ||

सरस्वत्यां नरः स्नात्वा यक्षं दृष्ट्वा प्रणम्य च। पुष्पं धूपं च नैवैद्यं दत्वा वाचमुदीरयेत।।

sarasvatyāṃ naraḥ snātvā yakṣaṃ dṛṣṭvā praṇamya ca| puṣpaṃ dhūpaṃ ca naivaidyaṃ datvā vācamudīrayet||

तव प्रसादाद यक्षेन्द्र वानानि सरितश्च याः। भ्रमिष्यामि च तीर्थानि अविघ्नें कुरु मे सदा।।

tava prasādād yakṣendra vānāni saritaśca yāḥ| bhramiṣyāmi ca tīrthāni avighneṃ kuru me sadā||

वनानि सप्त नो ब्रूहि नव नद्यश्च याः स्मृताः। तीर्थानि च समग्राणि तीर्थस्नानफलं तथा।।

vanāni sapta no brūhi nava nadyaśca yāḥ smṛtāḥ| tīrthāni ca samagrāṇi tīrthasnānaphalaṃ tathā||

येन येन विधानेन यस्य तीर्थस्य यत फलम। तत सर्वं विस्ततेणेह ब्रूहि पौराणिकोत्तम।।

yena yena vidhānena yasya tīrthasya yat phalam| tat sarvaṃ vistateṇeha brūhi paurāṇikottama||

लोमहर्षण उवाच। शृणु सप्त वनानीह कुरुथेत्रस्य मध्यतः। येषां नामानि पुण्यानि सर्वपापहराणि च।।

lomaharṣaṇa uvāca| śṛṇu sapta vanānīha kuruthetrasya madhyataḥ| yeṣāṃ nāmāni puṇyāni sarvapāpaharāṇi ca||

काम्यकं च वनं पुण्यं तथादितिवनं महत। व्यासस्य च वनं पुण्यं फलकीवनमेव च।।

kāmyakaṃ ca vanaṃ puṇyaṃ tathāditivanaṃ mahat| vyāsasya ca vanaṃ puṇyaṃ phalakīvanameva ca||

तत्र सूर्यवनस्थानं तथा मधुवनं महत। पुण्यं शीतवनं नाम सर्वकल्मषनाशनम।।

tatra sūryavanasthānaṃ tathā madhuvanaṃ mahat| puṇyaṃ śītavanaṃ nāma sarvakalmaṣanāśanam||

वनान्येतानि वै सप्त नदीः शृणुत मे द्विजाः। सरस्वती नदी पुण्या तथा वैतरणी नदी।।

vanānyetāni vai sapta nadīḥ śṛṇuta me dvijāḥ| sarasvatī nadī puṇyā tathā vaitaraṇī nadī||

आपगा च महापुण्या गङ्गा मन्दाकिनी नदी। मधुस्रावा वासुनदी कौशिकी पापनाशिनी।।

āpagā ca mahāpuṇyā gaṅgā mandākinī nadī| madhusrāvā vāsunadī kauśikī pāpanāśinī||

दृषद्वती महापुण्या तथा हिरण्वती नदी। वर्षाकालवहाः सर्वा वर्जयित्वा सरस्वतीम।।

dṛṣadvatī mahāpuṇyā tathā hiraṇvatī nadī| varṣākālavahāḥ sarvā varjayitvā sarasvatīm||

एतासामुदकं पुण्यं प्रावृट्काले प्रकीर्तितम। रजस्वलत्वमेतासां विद्यते न कदाचन। तीर्थस्य च प्रभावेण पुण्या ह्येताः सरिद्वराः।।

etāsāmudakaṃ puṇyaṃ prāvṛṭkāle prakīrtitam| rajasvalatvametāsāṃ vidyate na kadācana| tīrthasya ca prabhāveṇa puṇyā hyetāḥ saridvarāḥ||

शृण्वन्तु मुनयः प्रीतास्तीर्थस्नानफलं सहत। गमनं स्मरणं चैव सर्वकल्मषनाशनम।।

śṛṇvantu munayaḥ prītāstīrthasnānaphalaṃ sahat| gamanaṃ smaraṇaṃ caiva sarvakalmaṣanāśanam||

रन्तुकं च नरो दृष्ट्वा द्वारपालं महाबलम। यक्षं समभिवाद्यैव तीर्तयात्रां समाचरेत।।

rantukaṃ ca naro dṛṣṭvā dvārapālaṃ mahābalam| yakṣaṃ samabhivādyaiva tīrtayātrāṃ samācaret||

ततो गच्छेत विप्रान्द्रा नाम्नादितिवनं महत। अदित्या यत्र गुत्रार्थं कृतं घोरं महत्तपः।।

tato gaccheta viprāndrā nāmnāditivanaṃ mahat| adityā yatra gutrārthaṃ kṛtaṃ ghoraṃ mahattapaḥ||

तत्र स्नात्वा च दृष्ट्वा च अदितिं देवमातरम। पुत्रं जनयते शूरं सर्वदोषिविवर्जितम। आदित्यशतसंकाशं विमानं चाधिरोहति।।

tatra snātvā ca dṛṣṭvā ca aditiṃ devamātaram| putraṃ janayate śūraṃ sarvadoṣivivarjitam| ādityaśatasaṃkāśaṃ vimānaṃ cādhirohati||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा विष्णोः स्थानमनुत्तमम। सवनं नाम विख्यातं यत्र संनिहितो हरिः।।

tato gaccheta viprendrā viṣṇoḥ sthānamanuttamam| savanaṃ nāma vikhyātaṃ yatra saṃnihito hariḥ||

विमले च नरः स्नात्वा दृष्ट्वा च विमलेश्वरम। निर्मलं स्वर्गमायाति रुद्रलोकं च गच्छति।।

vimale ca naraḥ snātvā dṛṣṭvā ca vimaleśvaram| nirmalaṃ svargamāyāti rudralokaṃ ca gacchati||

हरिं च बलदेवं च एकत्राससमन्वितौ। दृष्ट्वा मोक्षमवाप्नोति कलिकल्मषसंभवैः।।

hariṃ ca baladevaṃ ca ekatrāsasamanvitau| dṛṣṭvā mokṣamavāpnoti kalikalmaṣasaṃbhavaiḥ||

ततः पारिप्लवं गच्छेत तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम। तत्र स्नात्वा च दृष्ट्वा च ब्रह्माणं वेदसंयुतम।।

tataḥ pāriplavaṃ gacchet tīrthaṃ trailokyaviśrutam| tatra snātvā ca dṛṣṭvā ca brahmāṇaṃ vedasaṃyutam||

ब्रह्मवेदफलं प्राप्य निर्मलं स्वर्गमाप्नुयात। तत्रापि संगमं प्राप्य कौशिक्यां तीर्थसंभवम। संगमे च नरः स्नात्वा प्राप्नोति परमं पदम।।

brahmavedaphalaṃ prāpya nirmalaṃ svargamāpnuyāt| tatrāpi saṃgamaṃ prāpya kauśikyāṃ tīrthasaṃbhavam| saṃgame ca naraḥ snātvā prāpnoti paramaṃ padam||

धरण्यास्तीर्थमासाद्य सर्वपापविमोचनम। क्षान्तियुक्तो नरः स्नात्वा प्राप्नोति परमं पदम।।

dharaṇyāstīrthamāsādya sarvapāpavimocanam| kṣāntiyukto naraḥ snātvā prāpnoti paramaṃ padam||

धरण्यामपराधानि कृतानि पुरुषेण वै। सर्वाणि क्षमते तस्य स्नातमात्रस्य देहिनः।।

dharaṇyāmaparādhāni kṛtāni puruṣeṇa vai| sarvāṇi kṣamate tasya snātamātrasya dehinaḥ||

ततो दक्षाश्रमं गत्वा दृष्ट्वा देक्षेश्वरं शिवम। अश्वमेधस्य यज�अस्य फलं प्राप्नोति मानवः।।

tato dakṣāśramaṃ gatvā dṛṣṭvā dekṣeśvaraṃ śivam| aśvamedhasya yaj�asya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ||

ततः शालूकिनीं गत्वा स्नात्वा तीर्थे द्विजोत्तमाः। हरिं हरेण संयुक्तं पूज्य भक्तिसमन्वितः। प्रप्नोत्यक्षिमतांल्लोकान सर्वपापविवर्जितान।।

tataḥ śālūkinīṃ gatvā snātvā tīrthe dvijottamāḥ| hariṃ hareṇa saṃyuktaṃ pūjya bhaktisamanvitaḥ| prapnotyakṣimatāṃllokān sarvapāpavivarjitān||

सर्पिर्दधि समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम। तत्र स्नानं नरः कृत्वा मुक्तो नागभयाद भवेत।।

sarpirdadhi samāsādya nāgānāṃ tīrthamuttamam| tatra snānaṃ naraḥ kṛtvā mukto nāgabhayād bhavet||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा द्वारपालं तु रन्तुकम। तत्रोष्य रजनीमेकां स्नात्वा तीर्थवरे शुभे।।

tato gaccheta viprendrā dvārapālaṃ tu rantukam| tatroṣya rajanīmekāṃ snātvā tīrthavare śubhe||

द्वितीयं पूजयेद यत्र द्वारपालं प्रयत्नतः। ब्राह्मणान भोजयित्वा च प्रणिपत्य क्षमापयेत।।

dvitīyaṃ pūjayed yatra dvārapālaṃ prayatnataḥ| brāhmaṇān bhojayitvā ca praṇipatya kṣamāpayet||

तव प्रसादाद यक्षेन्द्र मुक्तो भवति किल्बिषैः। सिद्धिर्मयाभिलषिता तया सार्द्धं भवाम्यहम। एवं प्रसाद्य यक्षेन्द्रं ततः प�चनदं व्रजेत।।

tava prasādād yakṣendra mukto bhavati kilbiṣaiḥ| siddhirmayābhilaṣitā tayā sārddhaṃ bhavāmyaham| evaṃ prasādya yakṣendraṃ tataḥ pa�canadaṃ vrajet||

प�चनदाश्च रुद्रेण कृता दानवभीषणाः। तत्र सर्वेषु लोकेषु तीर्थं प�चनदं स्मृतम।।

pa�canadāśca rudreṇa kṛtā dānavabhīṣaṇāḥ| tatra sarveṣu lokeṣu tīrthaṃ pa�canadaṃ smṛtam||

कोटितीर्थानि रुद्रेण समाहृत्य यतः स्थितम। तेन त्रैलोक्यविख्यातं कोटितीर्थं प्रचक्षते।।

koṭitīrthāni rudreṇa samāhṛtya yataḥ sthitam| tena trailokyavikhyātaṃ koṭitīrthaṃ pracakṣate||

तस्मिन तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं हरम। प�चयज�आनवाप्नोति नित्यं श्रद्धासमन्वितः।।

tasmin tīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā koṭīśvaraṃ haram| pa�cayaj�ānavāpnoti nityaṃ śraddhāsamanvitaḥ||

तत्रैव वामनो देवः सर्वदेवैः प्रतिष्ठितः। तत्रापि च नरः स्नात्वा ह्यग्निष्टोमफलं लभेत।।

tatraiva vāmano devaḥ sarvadevaiḥ pratiṣṭhitaḥ| tatrāpi ca naraḥ snātvā hyagniṣṭomaphalaṃ labhet||

अश्विनोस्तीर्थमासाद्य श्रद्धावान यो जितेन्द्रियः। रूपस्य भागी भवति यशस्वी च भवेन्नरः।।

aśvinostīrthamāsādya śraddhāvān yo jitendriyaḥ| rūpasya bhāgī bhavati yaśasvī ca bhavennaraḥ||

वाराहं तीर्थमाख्यातं विष्णुना परिकीर्तितम। तस्मिन स्नात्वा श्रद्दधानः प्राप्नोति परमं पदम।।

vārāhaṃ tīrthamākhyātaṃ viṣṇunā parikīrtitam| tasmin snātvā śraddadhānaḥ prāpnoti paramaṃ padam||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्राः सोमतीर्थमनुत्तमम। यत्र सोमस्तपस्तप्त्वा व्याधिमुक्तो ऽभवत पुरा।।

tato gaccheta viprendrāḥ somatīrthamanuttamam| yatra somastapastaptvā vyādhimukto 'bhavat purā||

तत्र सोमेश्वरे दृष्ट्वा स्नात्वा तीर्थवरे शुभे। राजसूयस्य यज�अस्य फलं प्राप्नोति मानवः।।

tatra someśvare dṛṣṭvā snātvā tīrthavare śubhe| rājasūyasya yaj�asya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ||

व्याधिभिश्च विनिर्मुक्तः सर्वदोषविवर्जितः। सोमलोकमपाप्नोति तत्रैव रमते चिरम।।

vyādhibhiśca vinirmuktaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ| somalokamapāpnoti tatraiva ramate ciram||

भूतेश्वरं च तत्रैव ज्वालामालेश्वरं तथा। तावुभौ लिङ्गावभ्यर्च्य न भूयो जन्म चाप्नुयात।।

bhūteśvaraṃ ca tatraiva jvālāmāleśvaraṃ tathā| tāvubhau liṅgāvabhyarcya na bhūyo janma cāpnuyāt||

एकहंसे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत। कृतशोचं समासाद्य तीर्थसेवी द्विजोत्तमः।।

ekahaṃse naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet| kṛtaśocaṃ samāsādya tīrthasevī dvijottamaḥ||

पुण्डरीकमवाप्नोति कृकशौचो भवेन्नरः। ततो मु�जवटं नाम महादेवस्य धीमतः।।

puṇḍarīkamavāpnoti kṛkaśauco bhavennaraḥ| tato mu�javaṭaṃ nāma mahādevasya dhīmataḥ||

उपोष्य रजनीमेकां गाणपत्यमवाप्नयात। तत्रैव च महाग्राही यक्षिणी लोकविश्रुता।।

upoṣya rajanīmekāṃ gāṇapatyamavāpnayāt| tatraiva ca mahāgrāhī yakṣiṇī lokaviśrutā||

स्नात्वाबिगत्वा तत्रैव प्रसाद्य यक्षिणीं ततः। उपवासं च तत्रैव महापातकनाशनम।।

snātvābigatvā tatraiva prasādya yakṣiṇīṃ tataḥ| upavāsaṃ ca tatraiva mahāpātakanāśanam||

कुरुक्षेत्रस्य तद द्वारं विश्रुतं पुण्यवर्द्धूनम। प्रदक्षिणमुपावर्त्य ब्राह्मणान भोजयेत ततः। पुष्करं च ततो गत्वा अभ्यर्च्य पितृदेवताः।।

kurukṣetrasya tad dvāraṃ viśrutaṃ puṇyavarddhūnam| pradakṣiṇamupāvartya brāhmaṇān bhojayet tataḥ| puṣkaraṃ ca tato gatvā abhyarcya pitṛdevatāḥ||

जामदग्न्येन रामेण आहृतं तन्महात्मना। कृतकृत्यो भवेद राजा अश्वमेधं च विन्दति।।

jāmadagnyena rāmeṇa āhṛtaṃ tanmahātmanā| kṛtakṛtyo bhaved rājā aśvamedhaṃ ca vindati||

कन्यादानं च यस्तत्र कार्तिक्यां वै करिष्यति। प्रसन्ना देवतास्तस्य दास्यन्त्यभिमतं फरम।।

kanyādānaṃ ca yastatra kārtikyāṃ vai kariṣyati| prasannā devatāstasya dāsyantyabhimataṃ pharam||

कपलश्च महायक्षो द्वारपालः खयं स्थितः। विघ्नं करोति पापानां दुर्गति च प्रयच्छति।।

kapalaśca mahāyakṣo dvārapālaḥ khayaṃ sthitaḥ| vighnaṃ karoti pāpānāṃ durgati ca prayacchati||

पत्नी तस्य महायक्षी नाम्नोदूखलमेखला। आहत्य दुन्दुभिं तत्र भ्रमते नित्यमेव हि।।

patnī tasya mahāyakṣī nāmnodūkhalamekhalā| āhatya dundubhiṃ tatra bhramate nityameva hi||

सा ददर्श स्त्रियं चैकां सपुत्रां पापदेशजाम। तामुवाच तदा यक्षी आहत्य निशि दुन्दुभिम।।

sā dadarśa striyaṃ caikāṃ saputrāṃ pāpadeśajām| tāmuvāca tadā yakṣī āhatya niśi dundubhim||

युगन्धरे दधि प्राश्य उषित्वा चाच्युतस्थले। तद्वद भूतालये स्नात्वा सपुत्रा वस्तुमिच्छसि।।

yugandhare dadhi prāśya uṣitvā cācyutasthale| tadvad bhūtālaye snātvā saputrā vastumicchasi||

दिवा मया ते कथितं रात्रौ भक्ष्यामि निश्चितम। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं प्रणिपत्य च यक्षिणीम।।

divā mayā te kathitaṃ rātrau bhakṣyāmi niścitam| etacchrutvā tu vacanaṃ praṇipatya ca yakṣiṇīm||

उवाच दीनया वाचा प्रसादं कुरु भामिनि। ततः सा यक्षिणी तां तु प्रोवाच कृपयान्विता।।

uvāca dīnayā vācā prasādaṃ kuru bhāmini| tataḥ sā yakṣiṇī tāṃ tu provāca kṛpayānvitā||

यदा सूर्यस्य ग्रहणं कालेन भविता क्वचित। संनिहत्यां तदा स्नात्वा पूता स्वर्गं कमिष्यसि।।

yadā sūryasya grahaṇaṃ kālena bhavitā kvacit| saṃnihatyāṃ tadā snātvā pūtā svargaṃ kamiṣyasi||

लोमहर्षण उवाच। ततो रामहृदं गच्छेत तीर्थसेवी द्विजोत्तमः। यत्र रामेण विप्रेण तरसा दीप्ततेजसा।।

lomaharṣaṇa uvāca| tato rāmahṛdaṃ gacchet tīrthasevī dvijottamaḥ| yatra rāmeṇa vipreṇa tarasā dīptatejasā||

क्षत्रमुत्साद्य वीरेण ह्रदाः प�च निवेशिताः। पूरयित्वा नरव्याघ्र रुधिरेणेति नः श्रुतम।।

kṣatramutsādya vīreṇa hradāḥ pa�ca niveśitāḥ| pūrayitvā naravyāghra rudhireṇeti naḥ śrutam||

पितरस्तर्पितास्तेन तथैव च पितामहाः। ततस्ते पितरः प्रीता राममूचुर्द्विजोत्तमाः।।

pitarastarpitāstena tathaiva ca pitāmahāḥ| tataste pitaraḥ prītā rāmamūcurdvijottamāḥ||

राम राम महाबाहो प्रीताः स्मस्तव भार्गव। अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते विभो।।

rāma rāma mahābāho prītāḥ smastava bhārgava| anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho||

वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महायशः। एवमुक्तस्तु पितृभी रामः प्रभवताः परः।।

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kimicchasi mahāyaśaḥ| evamuktastu pitṛbhī rāmaḥ prabhavatāḥ paraḥ||

अब्रवीत प्रा�जलिर्वाक्यं स पितृन गगने स्थितान। भवन्तो यदि मे प्रीता यद्य नुग्राह्यता मयि।।

abravīt prā�jalirvākyaṃ sa pitṛn gagane sthitān| bhavanto yadi me prītā yadya nugrāhyatā mayi||

पितृप्रसादादिच्छेयं तपसाप्यायनं पुनः। यच्च पोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया।।

pitṛprasādādiccheyaṃ tapasāpyāyanaṃ punaḥ| yacca poṣābhibhūtena kṣatramutsāditaṃ mayā||

ततश्च पापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसा ह्यहम। ह्रदाश्चैते तीर्थभूता भवेयुर्भुवि विश्रुताः।।

tataśca pāpānmucyeyaṃ yuṣmākaṃ tejasā hyaham| hradāścaite tīrthabhūtā bhaveyurbhuvi viśrutāḥ||

एवमुक्ताः शुभं वाक्यं रामस्य पितरस्तदा। प्रत्यूचुः परमप्रीता रामं हर्षपुरस्कृताः।।

evamuktāḥ śubhaṃ vākyaṃ rāmasya pitarastadā| pratyūcuḥ paramaprītā rāmaṃ harṣapuraskṛtāḥ||

तपस्ते वर्द्धूतां पुत्र पितृभक्त्या विशेषतः। यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया।।

tapaste varddhūtāṃ putra pitṛbhaktyā viśeṣataḥ| yacca roṣābhibhūtena kṣatramutsāditaṃ tvayā||

ततश्च पापान्मुक्तस्त्वं पातितास्ते क्वकर्मभिः। ह्रदाश्च तव तीर्थत्वं गमीष्यन्ति न संशयः।।

tataśca pāpānmuktastvaṃ pātitāste kvakarmabhiḥ| hradāśca tava tīrthatvaṃ gamīṣyanti na saṃśayaḥ||

ह्रदेष्वेतेषु ये स्नात्वा स्वान पितॄंस्तर्पयन्ति च। तेभ्यो दास्यन्ति पितरो यथाभिलषितं वरम।।

hradeṣveteṣu ye snātvā svān pitṝṃstarpayanti ca| tebhyo dāsyanti pitaro yathābhilaṣitaṃ varam||

ईप्सितान मानसान कामान स्वर्गवासं च शाश्वतम। एवं दत्त्वा वरान विप्रा रामस्य पितरस्तदा।।

īpsitān mānasān kāmān svargavāsaṃ ca śāśvatam| evaṃ dattvā varān viprā rāmasya pitarastadā||

आमन्त्र्य भार्गवं प्रीतास्तत्रैवान्तर्हितास्तदा। एवं रामह्रदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनः।।

āmantrya bhārgavaṃ prītāstatraivāntarhitāstadā| evaṃ rāmahradāḥ puṇyā bhārgavasya mahātmanaḥ||

स्नात्वा ह्रदेषु रामस्य ब्रह्मचारी शुचिव्रतः। राममभ्यर्च्य श्रद्धावान विन्देद बहु सुवर्णकम।।

snātvā hradeṣu rāmasya brahmacārī śucivrataḥ| rāmamabhyarcya śraddhāvān vinded bahu suvarṇakam||

वंशमूलं समासाद्य तीर्थसेवी सुसंयतः। स्ववंशसिद्धये विप्राः स्नात्वा वै वंशमूलके।।

vaṃśamūlaṃ samāsādya tīrthasevī susaṃyataḥ| svavaṃśasiddhaye viprāḥ snātvā vai vaṃśamūlake||

कायशोधनमासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम। शरीरसुद्धिमाप्नोति स्नातस्तस्मिन न संशयः।।

kāyaśodhanamāsādya tīrthaṃ trailokyaviśrutam| śarīrasuddhimāpnoti snātastasmin na saṃśayaḥ||

सुद्धदेहश्च तं याति यस्मान्नावर्तते पुनः। तावद भ्रमन्ति तीर्थेषु सिद्धास्तीर्थपरायणाः। यावन्न प्राप्नुवन्तीह तीर्थं तत्कायशोधनम।।

suddhadehaśca taṃ yāti yasmānnāvartate punaḥ| tāvad bhramanti tīrtheṣu siddhāstīrthaparāyaṇāḥ| yāvanna prāpnuvantīha tīrthaṃ tatkāyaśodhanam||

तस्मिस्तीर्थे च संप्लाव्य कायं संयतमानसः। परं पदमवाप्नोति यस्मान्नावर्तते पुनः। 14.19 ततो गच्छेत विप्रेन्द्रास्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम। लोका यत्रोद्धताः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना।।

tasmistīrthe ca saṃplāvya kāyaṃ saṃyatamānasaḥ| paraṃ padamavāpnoti yasmānnāvartate punaḥ| 14.19 tato gaccheta viprendrāstīrthaṃ trailokyaviśrutam| lokā yatroddhatāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā||

लोकोद्धारं सामासाद्य तीर्थस्मरणतत्परः। स्नात्वातीर्थवरे तस्मिन लोकान पश्यति शाश्वतान।।

lokoddhāraṃ sāmāsādya tīrthasmaraṇatatparaḥ| snātvātīrthavare tasmin lokān paśyati śāśvatān||

यत्र विष्णुः स्थितो नित्यं शिवो देवः सनातनः। तौ देवौ प्रणिपातेन प्रसाद्य मुक्तिमाप्नुयात।।

yatra viṣṇuḥ sthito nityaṃ śivo devaḥ sanātanaḥ| tau devau praṇipātena prasādya muktimāpnuyāt||

श्रीतीर्थं तु ततो गच्छेत शालग्राममनुत्तमम। तत्र स्नातस्य सान्निध्यं सदा देवी प्रयच्छति।।

śrītīrthaṃ tu tato gacchet śālagrāmamanuttamam| tatra snātasya sānnidhyaṃ sadā devī prayacchati||

कपिलाह्रदमासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम। तत्र स्नात्वारऽचयित्वा च दैवतानि पितृस्तथा।।

kapilāhradamāsādya tīrthaṃ trailokyaviśrutam| tatra snātvār'cayitvā ca daivatāni pitṛstathā||

कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः। तत्र स्थितं महादेवं कापिलं वपुरास्थितम।।

kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati mānavaḥ| tatra sthitaṃ mahādevaṃ kāpilaṃ vapurāsthitam||

दृष्ट्वा मुक्तिमवाप्नोति ऋषिभिः पूजितं शिवम। सूर्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः।।

dṛṣṭvā muktimavāpnoti ṛṣibhiḥ pūjitaṃ śivam| sūryatīrthaṃ samāsādya snātvā niyatamānasaḥ||

अर्चयित्वा पितृन देवानुपवासपरायणः। अग्निष्टोममवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति।।

arcayitvā pitṛn devānupavāsaparāyaṇaḥ| agniṣṭomamavāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati||

सहस्रकिरणं देवं भानुं त्रैलोक्यविश्रुतम। दृष्ट्वा मुक्तिमवाप्नोति नरो ज�आनसमन्वितः।।

sahasrakiraṇaṃ devaṃ bhānuṃ trailokyaviśrutam| dṛṣṭvā muktimavāpnoti naro j�ānasamanvitaḥ||

भवानीवनामासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम। तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत।।

bhavānīvanāmāsādya tīrthasevī yathākramam| tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo gosahasraphalaṃ labhet||

पितामहस्य पिबतो ह्यमृतं पूर्वमेव हि। उद्गारात सुरभिर्जाता सा च पातालमाश्रिता।।

pitāmahasya pibato hyamṛtaṃ pūrvameva hi| udgārāt surabhirjātā sā ca pātālamāśritā||

तस्याः सुरभयो जाताः तनया लोकमातरः। ताभिस्तत्सकलं व्याप्तं पातालं सुनिरन्तरम।।

tasyāḥ surabhayo jātāḥ tanayā lokamātaraḥ| tābhistatsakalaṃ vyāptaṃ pātālaṃ sunirantaram||

पितामहस्य यजतो दक्षिणार्थमुपाहृताः। आहुता ब्रह्मणा ताश्च विभ्रान्ता विवरेण हि।।

pitāmahasya yajato dakṣiṇārthamupāhṛtāḥ| āhutā brahmaṇā tāśca vibhrāntā vivareṇa hi||

तस्मिन विवरद्वारे तु स्थितो गणपतिः स्वयम। यं दृष्ट्वा सकलान कामान प्राप्नोतिसंयतेन्द्रियः।।

tasmin vivaradvāre tu sthito gaṇapatiḥ svayam| yaṃ dṛṣṭvā sakalān kāmān prāpnotisaṃyatendriyaḥ||

संगिनीं तु समासाद्य तीर्थं मुक्तिसमाश्रयम। देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम।।

saṃginīṃ tu samāsādya tīrthaṃ muktisamāśrayam| devyāstīrthe naraḥ snātvā labhate rūpamuttamam||

अनन्तां श्रियमाप्नोति पुत्रपौत्रसमन्वितः। भोगांश्च विपुलान भुक्त्वा प्राप्नोति परमं पदम।।

anantāṃ śriyamāpnoti putrapautrasamanvitaḥ| bhogāṃśca vipulān bhuktvā prāpnoti paramaṃ padam||

ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मज�आनसमन्वितः। भवते नात्र सन्देहः प्राणान मु�चति स्वेच्छया।।

brahmāvarte naraḥ snātvā brahmaj�ānasamanvitaḥ| bhavate nātra sandehaḥ prāṇān mu�cati svecchayā||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा द्वारपालं तु रन्तुकम। तस्य तीर्थं सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनः।।

tato gaccheta viprendrā dvārapālaṃ tu rantukam| tasya tīrthaṃ sarasvatyāṃ yakṣendrasya mahātmanaḥ||

तत्र स्नात्वा महाप्राज�अ उपवासपरायणः। यक्षस्य च प्रसादेन लभते कामिकं फलम।।

tatra snātvā mahāprāj�a upavāsaparāyaṇaḥ| yakṣasya ca prasādena labhate kāmikaṃ phalam||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा ब्रह्मवर्तं मुनिस्तुतम। ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्म चाप्नोति निश्चितम।।

tato gaccheta viprendrā brahmavartaṃ munistutam| brahmāvarte naraḥ snātvā brahma cāpnoti niścitam||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्राः सुतीर्थकमनुत्तमम। तत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह।।

tato gaccheta viprendrāḥ sutīrthakamanuttamam| tatra saṃnihitā nityaṃ pitaro daivataiḥ saha||

तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः। अश्वमेधमवाप्नोति पितृन प्रीणाति शाश्वतान।।

tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ| aśvamedhamavāpnoti pitṛn prīṇāti śāśvatān||

ततो ऽम्बुवनं धर्मज�अ समासाद्य यथाक्रमम। कामेश्वरस्य तीर्थं तु स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः।।

tato 'mbuvanaṃ dharmaj�a samāsādya yathākramam| kāmeśvarasya tīrthaṃ tu snātvā śraddhāsamanvitaḥ||

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मवाप्तिर्भवेद ध्रुवम। मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र स्नातस्य भक्तितः।।

sarvavyādhivinirmukto brahmavāptirbhaved dhruvam| mātṛtīrthaṃ ca tatraiva yatra snātasya bhaktitaḥ||

प्रजा विवर्द्धते नित्यमनन्तां चाप्नुभाच्छ्रियम। ततः शीतवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः।।

prajā vivarddhate nityamanantāṃ cāpnubhācchriyam| tataḥ śītavanaṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ||

तीर्थं तत्र महाविप्रा महदन्यत्र दुर्लभम। पुनाति दर्शनादेव दण्डकं च द्विजोत्तमाः।।

tīrthaṃ tatra mahāviprā mahadanyatra durlabham| punāti darśanādeva daṇḍakaṃ ca dvijottamāḥ||

केशानभ्युक्ष्य वै तस्मिन पूतो भवति पापतः। तत्र तीर्थवरं चान्यत स्वानुलोमायनं महत।।

keśānabhyukṣya vai tasmin pūto bhavati pāpataḥ| tatra tīrthavaraṃ cānyat svānulomāyanaṃ mahat||

तत्र विप्रा महाप्राज�आ विद्वांसस्तीर्थतत्पराः। स्वनुलोमायने तीर्थे विप्रास्त्रैलोक्यविश्रुते।।

tatra viprā mahāprāj�ā vidvāṃsastīrthatatparāḥ| svanulomāyane tīrthe viprāstrailokyaviśrute||

प्राणायामैर्निहरन्ति स्वलोमानि द्विजोत्तमाः। पूतात्मानश्च ते विप्राः प्रयान्ति परमां गतिम।।

prāṇāyāmairniharanti svalomāni dvijottamāḥ| pūtātmānaśca te viprāḥ prayānti paramāṃ gatim||

दशाश्वमेधिकं चैव तत्र तीर्थं सुविश्रुतम। तत्र स्नात्वा भक्तियुक्तस्तदेव लभते फलम।।

daśāśvamedhikaṃ caiva tatra tīrthaṃ suviśrutam| tatra snātvā bhaktiyuktastadeva labhate phalam||

ततो गच्छेत श्रद्धावान मानुषं लोकविश्रुतम। दर्शनात तस्य तीर्थस्य मुक्तो भवति किल्बिषैः।।

tato gaccheta śraddhāvān mānuṣaṃ lokaviśrutam| darśanāt tasya tīrthasya mukto bhavati kilbiṣaiḥ||

पुरा कृष्णमृगास्तत्र व्याधेन शरपीडिताः। विगाह्य तस्मिन सरसि मानुषत्वमुपागताः।।

purā kṛṣṇamṛgāstatra vyādhena śarapīḍitāḥ| vigāhya tasmin sarasi mānuṣatvamupāgatāḥ||

ततो व्याधाश्च ते सर्वे तानपृच्छन द्विजोत्तमान। मृगा अनेन वै याता अस्माभिः शरपीडिताः।।

tato vyādhāśca te sarve tānapṛcchan dvijottamān| mṛgā anena vai yātā asmābhiḥ śarapīḍitāḥ||

निमग्नास्ते सरः प्राप्य क्व ते याता द्विजोत्तमाः। ते ऽब्रुवंस्तत्र वै पृष्टा वयं ते च द्विजोत्तमाः।।

nimagnāste saraḥ prāpya kva te yātā dvijottamāḥ| te 'bruvaṃstatra vai pṛṣṭā vayaṃ te ca dvijottamāḥ||

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान मानुषत्वमुपागताः। तस्माद यूयं श्रद्दधानाः स्नात्वा तीर्थे विमत्सराः।।

asya tīrthasya māhātmyān mānuṣatvamupāgatāḥ| tasmād yūyaṃ śraddadhānāḥ snātvā tīrthe vimatsarāḥ||

सर्वपापविनिर्मुक्ता भविष्यथ न संशयः। ततः स्नाताश्च ते सर्वे शुद्धदेहा दिवं गताः।।

sarvapāpavinirmuktā bhaviṣyatha na saṃśayaḥ| tataḥ snātāśca te sarve śuddhadehā divaṃ gatāḥ||

एतत तीर्थस्य माहात्म्यं मानुषस्य द्विजोत्तमाः। ये शृण्वन्ति श्रद्दधानास्ते ऽपि यान्ति परां गतिम।।

etat tīrthasya māhātmyaṃ mānuṣasya dvijottamāḥ| ye śṛṇvanti śraddadhānāste 'pi yānti parāṃ gatim||

लोमहर्षण उवाच। मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे द्विजोत्तमाः। आपगा नाम विख्याता नदी द्विजनिषेविता।।

lomaharṣaṇa uvāca| mānuṣasya tu pūrveṇa krośamātre dvijottamāḥ| āpagā nāma vikhyātā nadī dvijaniṣevitā||

श्यामाकं पयसा सिद्धमाज्येन च परिप्लुतम। ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस्तेषां पापं न विद्यते।।

śyāmākaṃ payasā siddhamājyena ca pariplutam| ye prayacchanti viprebhyasteṣāṃ pāpaṃ na vidyate||

ये तु श्राद्धं करिष्यन्ति प्राप्य तामापगां नदीम। ते सर्वकामसंयुक्ता भविष्यन्ति न संशयः।।

ye tu śrāddhaṃ kariṣyanti prāpya tāmāpagāṃ nadīm| te sarvakāmasaṃyuktā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ||

शंसन्ति सर्वे पितरः स्मरन्ति च पितामहाः। अस्माकं च कुले पुत्रः पौत्रो वापि भविष्यति।।

śaṃsanti sarve pitaraḥ smaranti ca pitāmahāḥ| asmākaṃ ca kule putraḥ pautro vāpi bhaviṣyati||

य आपगां नदीं गत्वा तिलैः संतर्पयिष्यति। तेन तृप्ता भविष्यामो यावत्कल्पशतं गतम।।

ya āpagāṃ nadīṃ gatvā tilaiḥ saṃtarpayiṣyati| tena tṛptā bhaviṣyāmo yāvatkalpaśataṃ gatam||

नभस्ये मासि सम्प्राप्ते कृष्णपक्षे विशेषतः। चतुर्दश्यां तु मध्याह्ने पिण्डदो मुक्तिमाप्नुयात।।

nabhasye māsi samprāpte kṛṣṇapakṣe viśeṣataḥ| caturdaśyāṃ tu madhyāhne piṇḍado muktimāpnuyāt||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा ब्रह्मणः स्थनमुत्तमम। ब्रह्मोदुम्बरमित्येवं सर्वलोकेषु पिश्रुतम।।

tato gaccheta viprendrā brahmaṇaḥ sthanamuttamam| brahmodumbaramityevaṃ sarvalokeṣu piśrutam||

तत्र ब्रह्मर्षिकुण्डेषु स्नातस्य द्विजसत्तमाः। सप्तर्षिणां प्रसादेन सप्तसोमफलं भवेत।।

tatra brahmarṣikuṇḍeṣu snātasya dvijasattamāḥ| saptarṣiṇāṃ prasādena saptasomaphalaṃ bhavet||

भरद्वाजो गौतमश्च जमदग्निश्च कश्यपः। विश्वामित्रो वसिष्ठश्च अत्रिश्च भगवानृपिः।।

bharadvājo gautamaśca jamadagniśca kaśyapaḥ| viśvāmitro vasiṣṭhaśca atriśca bhagavānṛpiḥ||

एतैः समेत्य तत्कुण्डं कल्पितं भुवि दुर्लभम। ब्रह्मणा सेवितं यस्माद ब्रह्मोदुम्बरमुच्यते।।

etaiḥ sametya tatkuṇḍaṃ kalpitaṃ bhuvi durlabham| brahmaṇā sevitaṃ yasmād brahmodumbaramucyate||

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नातो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः। ब्रह्मलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा।।

tasmiṃstīrthavare snāto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ| brahmalokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā||

देवान पितॄन समुद्दिश्य यो विप्रं भोजयिष्यति। पितरस्तस्य सुखिता दास्यन्ति भुवि दुर्लभम।।

devān pitṝn samuddiśya yo vipraṃ bhojayiṣyati| pitarastasya sukhitā dāsyanti bhuvi durlabham||

सप्तर्षीश्च समुद्दश्य पृथम स्नानं समाचरेत। ऋषीणां च प्रसादेन सप्तलोकाधिपो भवेत।।

saptarṣīśca samuddaśya pṛtham snānaṃ samācaret| ṛṣīṇāṃ ca prasādena saptalokādhipo bhavet||

कपिस्थलेति विख्यातं सर्वपातकनाशनम। यस्मिन स्थितः खयं देवो वृद्धकेदारसंज�इतः।।

kapisthaleti vikhyātaṃ sarvapātakanāśanam| yasmin sthitaḥ khayaṃ devo vṛddhakedārasaṃj�itaḥ||

तत्र स्नात्वारऽचयित्वा च रुद्रं दिण्डिसमन्वितम। अन्तर्धानमवाप्नोति शिवलोके स मोदते।।

tatra snātvār'cayitvā ca rudraṃ diṇḍisamanvitam| antardhānamavāpnoti śivaloke sa modate||

यस्तत्र तर्पणं कृत्वा पिबते चुलकत्रयम। दिण्डिदेवं नमस्कृत्य केदारस्य फलं लभेत।।

yastatra tarpaṇaṃ kṛtvā pibate culakatrayam| diṇḍidevaṃ namaskṛtya kedārasya phalaṃ labhet||

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं शिवमुद्दिश्य मानवः। चैत्रसुक्लचतुर्दश्यां प्राप्नोति परमंपदम।।

yastatra kurute śrāddhaṃ śivamuddiśya mānavaḥ| caitrasuklacaturdaśyāṃ prāpnoti paramaṃpadam||

कलस्यां तु ततो गच्छेद यत्र देवी स्वयं स्थिता। दुर्गा कात्यायनी भद्रा निद्रा माया सनातनी।।

kalasyāṃ tu tato gacched yatra devī svayaṃ sthitā| durgā kātyāyanī bhadrā nidrā māyā sanātanī||

कलस्यां च नरः स्नात्वा दृष्ट्वा दुर्गा तटे स्थिताम। संसारगहनं दुर्गंनिस्तरेन्नात्र संशयः।।

kalasyāṃ ca naraḥ snātvā dṛṣṭvā durgā taṭe sthitām| saṃsāragahanaṃ durgaṃnistarennātra saṃśayaḥ||

ततो गच्छेत सरकं त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम। कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां दृष्ट्वा देवं महेश्वरम।।

tato gaccheta sarakaṃ trailokyasyāpi durlabham| kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram||

लभते सर्वकामांश्च शिवलोकं स गच्छति। तिस्राः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके द्विजसत्तमाः।।

labhate sarvakāmāṃśca śivalokaṃ sa gacchati| tisrāḥ koṭyastu tīrthānāṃ sarake dvijasattamāḥ||

रुद्रकोटिस्तथा कूपे सरोमध्ये व्यवस्थिता। तस्मिन सरे च यः स्नात्वा रुद्रकोटिं स्मरेन्नरः।।

rudrakoṭistathā kūpe saromadhye vyavasthitā| tasmin sare ca yaḥ snātvā rudrakoṭiṃ smarennaraḥ||

पूजिता रुद्रकोटिश्च भविष्यति न संशयः। रुद्राणां च प्रसादेन सर्वदोषविवर्जितः।।

pūjitā rudrakoṭiśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ| rudrāṇāṃ ca prasādena sarvadoṣavivarjitaḥ||

ऐन्द्रज�आनेन संयुक्तः परं पदमवाप्नुयात। इडास्पदं च तत्रैव तीर्थं पापभयापहम।।

aindraj�ānena saṃyuktaḥ paraṃ padamavāpnuyāt| iḍāspadaṃ ca tatraiva tīrthaṃ pāpabhayāpaham||

अस्मिन मुक्तिमवाप्नोति दर्शनादेव मानवः। तत्र स्नात्वारऽथयित्वा च पितृदेवगणानपि।।

asmin muktimavāpnoti darśanādeva mānavaḥ| tatra snātvār'thayitvā ca pitṛdevagaṇānapi||

न दुर्गतिमवाप्नोति मनसा चिन्तितं लभेत। केदारं च महातीर्थं सर्वकल्मषनाशनम।।

na durgatimavāpnoti manasā cintitaṃ labhet| kedāraṃ ca mahātīrthaṃ sarvakalmaṣanāśanam||

तत्र स्नात्वा तु पुरुषः सर्वदानफलं लभेत। किंरूपं च महातीर्थं तत्रैव भुवि दुर्लभम।।

tatra snātvā tu puruṣaḥ sarvadānaphalaṃ labhet| kiṃrūpaṃ ca mahātīrthaṃ tatraiva bhuvi durlabham||

सरकस्य तु पूर्वेण तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम। अन्यजन्म सुविख्यातं सर्वपापप्रणाशनम।।

sarakasya tu pūrveṇa tīrthaṃ trailokyaviśrutam| anyajanma suvikhyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam||

नारसिंहं वपुः कृत्वा हत्वा दानवमूर्जितम। तिर्यग्योनौ स्थितो विष्णुः सिंहेषु रतिमाप्नुवन।।

nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hatvā dānavamūrjitam| tiryagyonau sthito viṣṇuḥ siṃheṣu ratimāpnuvan||

ततो देवाः सगन्धर्वा आराघ्य वरदं शिवम। ऊचुः प्रणतसर्वाङ्गा विष्णुदेहस्य लम्भने।।

tato devāḥ sagandharvā ārāghya varadaṃ śivam| ūcuḥ praṇatasarvāṅgā viṣṇudehasya lambhane||

ततो देवो महात्मासौ शारभं रूपमास्थितः। युद्धं च कारयामास दिव्यं वर्षसहस्रकम। युध्यमानौ तु तौ देवौ पतितौ सरमध्यतः।।

tato devo mahātmāsau śārabhaṃ rūpamāsthitaḥ| yuddhaṃ ca kārayāmāsa divyaṃ varṣasahasrakam| yudhyamānau tu tau devau patitau saramadhyataḥ||

तस्मिन सरस्तटे विप्रो देवर्षिर्नारदः स्थितः। अश्वत्थवृक्षमाश्रित्य ध्यानस्थस्तौ ददर्श ह।।

tasmin sarastaṭe vipro devarṣirnāradaḥ sthitaḥ| aśvatthavṛkṣamāśritya dhyānasthastau dadarśa ha||

विष्णुश्चतुर्भुजो जज�ए लिङ्गाकारः शिवः स्थितः। तौ दृष्ट्वा तत्र पुरुषौ तुष्टाव भक्तिभावितः।।

viṣṇuścaturbhujo jaj�e liṅgākāraḥ śivaḥ sthitaḥ| tau dṛṣṭvā tatra puruṣau tuṣṭāva bhaktibhāvitaḥ||

नमः शिवाय देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे। हरये च उमाभर्त्रे स्थितिकालभृते नमः।।

namaḥ śivāya devāya viṣṇave prabhaviṣṇave| haraye ca umābhartre sthitikālabhṛte namaḥ||

हराय वहुरूपाय विश्वरूपाय विष्णवे। त्र्यम्बकाय सुसुद्धाय कुष्णाय ज�आनहेतवे।।

harāya vahurūpāya viśvarūpāya viṣṇave| tryambakāya susuddhāya kuṣṇāya j�ānahetave||

धन्यो ऽहं सुकृती नित्यं यद दृष्टो पुरुषोत्तमौ। ममाश्रममिदं पुण्यं युवाभ्यां विमलीकृतम। अद्यप्रभृति त्रैलोक्ये अन्यजन्मेति विश्रुतम।।

dhanyo 'haṃ sukṛtī nityaṃ yad dṛṣṭo puruṣottamau| mamāśramamidaṃ puṇyaṃ yuvābhyāṃ vimalīkṛtam| adyaprabhṛti trailokye anyajanmeti viśrutam||

य इहागत्य स्नात्वा च पितॄन संतर्पयिष्यति। तस्य श्रद्धान्वितस्येह ज�आनमैन्द्रं भविष्यति।।

ya ihāgatya snātvā ca pitṝn saṃtarpayiṣyati| tasya śraddhānvitasyeha j�ānamaindraṃ bhaviṣyati||

अश्वत्थस्य तु यन्मूलं सदा तत्र वसाम्यहम। अश्वत्थवन्दनं कृत्वा यमं रौद्रं न पश्यति।।

aśvatthasya tu yanmūlaṃ sadā tatra vasāmyaham| aśvatthavandanaṃ kṛtvā yamaṃ raudraṃ na paśyati||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा नागस्य ह्रदमुत्तमम। पौण्डरीके नरः स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत।।

tato gaccheta viprendrā nāgasya hradamuttamam| pauṇḍarīke naraḥ snātvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet||

दशम्यां शुक्लपक्षस्य चैत्रस्य तु विशेषतः। स्नानं जपं तथा श्राद्धं मुक्तिमार्गप्रदायकम।।

daśamyāṃ śuklapakṣasya caitrasya tu viśeṣataḥ| snānaṃ japaṃ tathā śrāddhaṃ muktimārgapradāyakam||

ततस्त्रिविष्टवं गच्छेत तीर्थं देवनषेवितम। तत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमोचनी।।

tatastriviṣṭavaṃ gacchet tīrthaṃ devanaṣevitam| tatra vaitaraṇī puṇyā nadī pāpapramocanī||

तत्र स्नात्वारऽचयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम। सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छत्येव परां गतिम।।

tatra snātvār'cayitvā ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam| sarvapāpaviśuddhātmā gacchatyeva parāṃ gatim||

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रा रसावर्तमनुत्तमम। तत्र स्नात्वा भक्तियुक्तः सिद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम।।

tato gaccheta viprendrā rasāvartamanuttamam| tatra snātvā bhaktiyuktaḥ siddhimāpnotyanuttamām||

चैत्र शुक्लचतुर्दश्यां तीर्थे स्नात्वा ह्यलेपके। पूजयित्वा शिवं तत्र पापलेपो न विद्यते।।

caitra śuklacaturdaśyāṃ tīrthe snātvā hyalepake| pūjayitvā śivaṃ tatra pāpalepo na vidyate||

ततो गच्छेन विप्रन्द्राः फलकीवनमुत्तमम। यत्र देवाः सगन्धर्वाः साध्याश्च ऋषयः स्थिताः। तपश्चरन्ति विपुलं दिव्यं वर्षसहस्रकम।।

tato gacchena viprandrāḥ phalakīvanamuttamam| yatra devāḥ sagandharvāḥ sādhyāśca ṛṣayaḥ sthitāḥ| tapaścaranti vipulaṃ divyaṃ varṣasahasrakam||

दृषद्वत्यां नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः। अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति मावनः।।

dṛṣadvatyāṃ naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ| agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati māvanaḥ||

सोमक्षये च संप्राप्ते सोमस्य च दिने तथा। यः श्राद्धं कुरुते मर्त्यस्तस्य पुण्यफलं शृणु।।

somakṣaye ca saṃprāpte somasya ca dine tathā| yaḥ śrāddhaṃ kurute martyastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

गयायां च यता श्राद्ध पितृन प्रीणाति नित्यशः। तथा श्राद्धं च कर्तव्यं फलकीवनमाश्रितैः।।

gayāyāṃ ca yatā śrāddha pitṛn prīṇāti nityaśaḥ| tathā śrāddhaṃ ca kartavyaṃ phalakīvanamāśritaiḥ||

मनसा स्मरते यस्तु फलकीवनमुत्तमम। तस्यापि पितरस्तृप्तिं प्रयास्यन्ति न संशयः।।

manasā smarate yastu phalakīvanamuttamam| tasyāpi pitarastṛptiṃ prayāsyanti na saṃśayaḥ||

तत्रापि तीर्थं सुमहत सर्वदेवैरलङ्कृतम। तस्मिन स्नातस्तु पुरुषो गोसहस्रफलं लभेत।।

tatrāpi tīrthaṃ sumahat sarvadevairalaṅkṛtam| tasmin snātastu puruṣo gosahasraphalaṃ labhet||

पाणिखाते नरः स्नात्वा पितृन संतर्प्य मानवः। अवाप्नुयाद राजसूयं सांख्यं योगं च विन्दति।।

pāṇikhāte naraḥ snātvā pitṛn saṃtarpya mānavaḥ| avāpnuyād rājasūyaṃ sāṃkhyaṃ yogaṃ ca vindati||

ततो गच्छेत सुमहत तीर्थं मिश्रकमुत्तमम। तत्र तीर्थानि मुनिना मिश्रितानि महात्मना।।

tato gaccheta sumahat tīrthaṃ miśrakamuttamam| tatra tīrthāni muninā miśritāni mahātmanā||

व्यासेन मुनिशार्दुला दधीच्यर्थं महात्मना। सर्वतीर्थेषु स स्नाति मिश्रके स्नाति यो नरः।।

vyāsena muniśārdulā dadhīcyarthaṃ mahātmanā| sarvatīrtheṣu sa snāti miśrake snāti yo naraḥ||

ततो व्यासवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः। मनोजवे नरः स्नात्वा मिश्रके स्नाति यो नरः।।

tato vyāsavanaṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ| manojave naraḥ snātvā miśrake snāti yo naraḥ||

मनसा चिन्तितं सर्वं सिध्यते नात्र संशयः। गत्वा मधुवटीं चैव देव्यास्तीर्थं नरः शुचिः।।

manasā cintitaṃ sarvaṃ sidhyate nātra saṃśayaḥ| gatvā madhuvaṭīṃ caiva devyāstīrthaṃ naraḥ śuciḥ||

तत्र स्नात्वारऽचयेद देवान पितॄंश्च प्रयतो नरः। स देव्या समनुज�आतो यथा सिद्धिं लभेन्नरः।।

tatra snātvār'cayed devān pitṝṃśca prayato naraḥ| sa devyā samanuj�āto yathā siddhiṃ labhennaraḥ||

कौशिक्याः संगमे यस्तु दृषद्वत्यां नरोत्तमः। स्नायीत नयताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

kauśikyāḥ saṃgame yastu dṛṣadvatyāṃ narottamaḥ| snāyīta nayatāhāraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate||

ततो व्यासस्थली नाम यत्र व्यासेन धीमता। पुत्रशोकाभिभूतेन देहत्यागाय निश्चयः।।

tato vyāsasthalī nāma yatra vyāsena dhīmatā| putraśokābhibhūtena dehatyāgāya niścayaḥ||

कृतो देवैश्च विप्रेन्द्राः पुनरुत्थापितस्तदा। अभिगम्य स्थलीं तस्य पुत्रशोकं न विन्दति।।

kṛto devaiśca viprendrāḥ punarutthāpitastadā| abhigamya sthalīṃ tasya putraśokaṃ na vindati||

गिन्दत्तं कूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाय च। गच्छेत परमां सिद्धिं ऋणैर्मुक्तिमवाप्नुयात।।

gindattaṃ kūpamāsādya tilaprasthaṃ pradāya ca| gaccheta paramāṃ siddhiṃ ṛṇairmuktimavāpnuyāt||

यह्नं च सुदिनं चैव द्वे तीर्थे भुवि दुर्लभे। तयोः स्नात्वा विशुद्धात्मा सूर्यलोकमपाप्नुयात।।

yahnaṃ ca sudinaṃ caiva dve tīrthe bhuvi durlabhe| tayoḥ snātvā viśuddhātmā sūryalokamapāpnuyāt||

कृतजप्यं ततो गच्छेत त्रिषु लोकेषु विश्रुतम। तत्राभिषेकं कुवीन्त गङ्गायां प्रयतः स्थितः।।

kṛtajapyaṃ tato gacchet triṣu lokeṣu viśrutam| tatrābhiṣekaṃ kuvīnta gaṅgāyāṃ prayataḥ sthitaḥ||

अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत। कोटितीर्थं च तत्रैव दृष्ट्वा कोटीश्वरं प्रभुम।।

arcayitvā mahādevamaśvamedhaphalaṃ labhet| koṭitīrthaṃ ca tatraiva dṛṣṭvā koṭīśvaraṃ prabhum||

तत्र स्व्नात्वा श्रद्दधानः कोटियज�अफलं लभेत। ततो वामनकं गच्छेत त्रिषु लोकेषु विश्रुतम।।

tatra svnātvā śraddadhānaḥ koṭiyaj�aphalaṃ labhet| tato vāmanakaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam||

यत्र वामनरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना। बलेरपहृतं राज्यमिन्द्राय प्रतिपादितम।।

yatra vāmanarūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā| balerapahṛtaṃ rājyamindrāya pratipāditam||

तत्र विष्णुपदेस्नात्वा अर्चयित्वा च वामनम। सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकमवाप्नुयात।।

tatra viṣṇupadesnātvā arcayitvā ca vāmanam| sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokamavāpnuyāt||

ज्येष्ठाश्रमं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम। तं तु दृष्ट्वा नरो मुक्तिं संप्रयाति न संशयः।।

jyeṣṭhāśramaṃ ca tatraiva sarvapātakanāśanam| taṃ tu dṛṣṭvā naro muktiṃ saṃprayāti na saṃśayaḥ||

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः। द्वादश्यां च नरः स्नात्वा ज्येष्ठत्वं लभते नृपु।।

jyeṣṭhe māsi site pakṣe ekādaśyāmupoṣitaḥ| dvādaśyāṃ ca naraḥ snātvā jyeṣṭhatvaṃ labhate nṛpu||

तत्र प्रतिष्ठिता विप्रा विष्णुना प्रभविष्णुना। दीक्षाप्रतिष्ठासंयुक्ता विष्णुप्रीणनतत्पराः।।

tatra pratiṣṭhitā viprā viṣṇunā prabhaviṣṇunā| dīkṣāpratiṣṭhāsaṃyuktā viṣṇuprīṇanatatparāḥ||

तेभ्यो दत्तानि श्राद्धानि दानानि विविधानि च। अक्षयाणि भविष्यन्ति यावन्मन्वन्तरस्थितिः।।

tebhyo dattāni śrāddhāni dānāni vividhāni ca| akṣayāṇi bhaviṣyanti yāvanmanvantarasthitiḥ||

तत्रैव कोटितीर्थं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम। तस्मिस्तीर्थे नरः स्नात्वा कोटियज�अफलं लभेत।।

tatraiva koṭitīrthaṃ ca triṣu lokeṣu viśrutam| tasmistīrthe naraḥ snātvā koṭiyaj�aphalaṃ labhet||

कोटीश्वरं नरो दृष्ट्वा तस्मितीर्थे महेश्वरम। महादेवप्रसादेन गाणपत्यमवाप्नुयात।।

koṭīśvaraṃ naro dṛṣṭvā tasmitīrthe maheśvaram| mahādevaprasādena gāṇapatyamavāpnuyāt||

तत्रैव सुमहत तीर्थं सूर्यस्य च महात्मनः। तस्मिन स्नात्वा भक्तिभुक्तः सूर्यलोके महीयते।।

tatraiva sumahat tīrthaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ| tasmin snātvā bhaktibhuktaḥ sūryaloke mahīyate||

ततो गच्छेत विप्रैन्द्रास्तीर्थं कल्मषनाशनम। कुलोत्तारणनामानं विष्णुना कल्पितं पुरा।।

tato gaccheta vipraindrāstīrthaṃ kalmaṣanāśanam| kulottāraṇanāmānaṃ viṣṇunā kalpitaṃ purā||

वर्णानामाश्रमाणां च तारणाय सुनिर्मलम। ब्रह्मचर्यात्परं मोक्षं य इच्छिन्ति सुनिर्मलम। ते ऽपि तत्तीर्थमासाद्य पश्यन्ति परमं पदम।।

varṇānāmāśramāṇāṃ ca tāraṇāya sunirmalam| brahmacaryātparaṃ mokṣaṃ ya icchinti sunirmalam| te 'pi tattīrthamāsādya paśyanti paramaṃ padam||

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा। कुलानि तारयेत स्नातः सप्त सप्त च सप्त च।।

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā| kulāni tārayet snātaḥ sapta sapta ca sapta ca||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः सूद्रा ये तत्परायणाः। स्नाता भक्तियुताः सर्वे पश्यन्ति परमं पदम।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ sūdrā ye tatparāyaṇāḥ| snātā bhaktiyutāḥ sarve paśyanti paramaṃ padam||

दूरस्थो ऽपि स्मरेद यस्तु कुरुक्षेत्रं सवामनम। सो ऽपि मुक्तिमवाप्नोति किं पुनर्न्निवसन्नरः।।

dūrastho 'pi smared yastu kurukṣetraṃ savāmanam| so 'pi muktimavāpnoti kiṃ punarnnivasannaraḥ||

लोमहर्षण उवाच। पवनस्य ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम। विमुक्तः कलुषैः सर्वैः शैवं पदमवाप्नुयात।।

lomaharṣaṇa uvāca| pavanasya hrade snātvā dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram| vimuktaḥ kaluṣaiḥ sarvaiḥ śaivaṃ padamavāpnuyāt||

पुत्रशोकेन पवनो यस्मिल्लीनो बभूव ह। ततः सब्रह्मकैर्देवैः प्रसाद्य प्रकटीकृतः।।

putraśokena pavano yasmillīno babhūva ha| tataḥ sabrahmakairdevaiḥ prasādya prakaṭīkṛtaḥ||

अतो गच्छेत अमृतं स्थानं तच्छूलपाणिनः। यत्र देवैः सगन्धर्वैः हनुमान प्रकटीकृतः।।

ato gaccheta amṛtaṃ sthānaṃ tacchūlapāṇinaḥ| yatra devaiḥ sagandharvaiḥ hanumān prakaṭīkṛtaḥ||

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा अमृतत्वमवाप्नुयात। कुलोत्तारणमासाद्य तीर्थसेवी द्विजोत्तमः।।

tatra tīrthe naraḥ snātvā amṛtatvamavāpnuyāt| kulottāraṇamāsādya tīrthasevī dvijottamaḥ||

कुलानि तारयेत सर्वान मातामहपितामहान। शालिहोत्रस्य राजर्षेस्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम।।

kulāni tārayet sarvān mātāmahapitāmahān| śālihotrasya rājarṣestīrthaṃ trailokyaviśrutam||

तत्र स्नात्वा विमुक्तस्तु कलुषैर्दैहसंभवैः। श्रीकु�जं तु सरस्वत्यां तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम।।

tatra snātvā vimuktastu kaluṣairdaihasaṃbhavaiḥ| śrīku�jaṃ tu sarasvatyāṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam||

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या अग्निष्टोमफलं लभेत। ततो नैमिषकु�जं तु समासाद्य नरः शुचिः।।

tatra snātvā naro bhaktyā agniṣṭomaphalaṃ labhet| tato naimiṣaku�jaṃ tu samāsādya naraḥ śuciḥ||

नैमिषस्य च स्नानेन यत पुण्यं तत समाप्नुयात। तत्र तीर्थं महाख्यातं वेदवत्या निषेवितम।।

naimiṣasya ca snānena yat puṇyaṃ tat samāpnuyāt| tatra tīrthaṃ mahākhyātaṃ vedavatyā niṣevitam||

रावणेन गृहीतायाः केशेषु द्विजसत्तमाः। तद्वधाय च सा प्राणान मुमुचे शोककर्शिता।।

rāvaṇena gṛhītāyāḥ keśeṣu dvijasattamāḥ| tadvadhāya ca sā prāṇān mumuce śokakarśitā||

ततो जाता गृहे राज�ओ नजकस्य महात्मनः। सीता नामेति विख्याता रामपत्नी पतिव्रता।।

tato jātā gṛhe rāj�o najakasya mahātmanaḥ| sītā nāmeti vikhyātā rāmapatnī pativratā||

सा हृता रावणेनेह विनाशायात्मनः स्वयम। रामेण रावणं हत्वा अभिषिच्य विभिषणम।।

sā hṛtā rāvaṇeneha vināśāyātmanaḥ svayam| rāmeṇa rāvaṇaṃ hatvā abhiṣicya vibhiṣaṇam||

समानीता गृहं सीता कीर्तिरात्मवता यथा। तस्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा कन्यायज�अफलं लभेत।।

samānītā gṛhaṃ sītā kīrtirātmavatā yathā| tasyāstīrthe naraḥ snātvā kanyāyaj�aphalaṃ labhet||

विमुक्तः कलुषैः सर्वैः प्राप्नोति परमं पदम। ततो गच्छेत सुमहद ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम।।

vimuktaḥ kaluṣaiḥ sarvaiḥ prāpnoti paramaṃ padam| tato gaccheta sumahad brahmaṇaḥ sthānamuttamama||

यत्र वर्णावरः स्नात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः। ब्राह्मणश्च विशुद्धत्मा परं पदमवाप्नुयात।।

yatra varṇāvaraḥ snātvā brāhmaṇyaṃ labhate naraḥ| brāhmaṇaśca viśuddhatmā paraṃ padamavāpnuyāt||

ततो गच्छेत सोमस्य तीर्थं त्रैलोक्यदुर्लभम। यत्र सोमस्तपस्तप्त्वा द्विजराज्यमवाप्नुयात।।

tato gaccheta somasya tīrthaṃ trailokyadurlabham| yatra somastapastaptvā dvijarājyamavāpnuyāt||

तत्र स्नात्वारऽचयित्वा च स्वपितॄन दैवतानि च। निर्मलः स्वर्गमायाति कार्तिक्यां चन्द्रमा यथा।। 16.16 सप्तसारस्वतं तीर्थं त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम। यत्र सप्त सरस्वत्य एकीभूता वहन्ति च।।

tatra snātvār'cayitvā ca svapitṝn daivatāni ca| nirmalaḥ svargamāyāti kārtikyāṃ candramā yathā|| 16.16 saptasārasvataṃ tīrthaṃ trailokyasyāpi durlabham| yatra sapta sarasvatya ekībhūtā vahanti ca||

सुप्रभा का�चनाक्षी च विशाला मानसह्रदा। सरस्वत्योघनामा च सुवेणुर्विमलोदका।।

suprabhā kā�canākṣī ca viśālā mānasahradā| sarasvatyoghanāmā ca suveṇurvimalodakā||

पितामहस्य यजतः पुष्करेषु स्थितस्य ह। अब्रुवन ऋषयः सर्वे नायं यज�ओ महाफलः।।

pitāmahasya yajataḥ puṣkareṣu sthitasya ha| abruvan ṛṣayaḥ sarve nāyaṃ yaj�o mahāphalaḥ||

न दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्मादिह सरस्वती। तछ्रुत्वा भगवान प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम।।

na dṛśyate saricchreṣṭhā yasmādiha sarasvatī| tachrutvā bhagavān prītaḥ sasmārātha sarasvatīm||

पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै। सुप्रभा नाम सा देवी तत्र ख्याता सरस्वती।।

pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai| suprabhā nāma sā devī tatra khyātā sarasvatī||

तां दृष्ट्वा मुनयः प्रीता वेगयुक्तां सरस्वतीम। पितामहं मानयन्तीं ते तु तां बहु मेनिरे।।

tāṃ dṛṣṭvā munayaḥ prītā vegayuktāṃ sarasvatīm| pitāmahaṃ mānayantīṃ te tu tāṃ bahu menire||

एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करस्था सरस्वती। समानीता सुरुक्षेत्रे मङ्कणेन महात्मना।।

evameṣā saricchreṣṭhā puṣkarasthā sarasvatī| samānītā surukṣetre maṅkaṇena mahātmanā||

नैमिषे मुनयः स्थित्वा शौनकाद्यास्तपोधनाः। ते पृच्छन्ति महात्मानं पौराणं लोमहर्षणम।।

naimiṣe munayaḥ sthitvā śaunakādyāstapodhanāḥ| te pṛcchanti mahātmānaṃ paurāṇaṃ lomaharṣaṇam||

कथं यज�अफलो ऽस्माकं वर्ततां सत्पथे भवेत। ततो ऽब्रेवीन्महाभागाः प्रणम्य शिरसा ऋतीन।।

kathaṃ yaj�aphalo 'smākaṃ vartatāṃ satpathe bhavet| tato 'brevīnmahābhāgāḥ praṇamya śirasā ṛtīn||

सरस्वती स्थिता यत्र तत्र यज�अफलं महत। एतच्छ्रुत्वा तु मनुयो नानास्वाध्यायवेदिनः।।

sarasvatī sthitā yatra tatra yaj�aphalaṃ mahat| etacchrutvā tu manuyo nānāsvādhyāyavedinaḥ||

समागम्य ततः सर्वे सस्मरुस्ते सरस्वतीम। सा तु ध्याता ततस्तत्र ऋषिभिः सत्रयाजिभिः।।

samāgamya tataḥ sarve sasmaruste sarasvatīm| sā tu dhyātā tatastatra ṛṣibhiḥ satrayājibhiḥ||

समागता प्लावनार्थं यज�ए तेषां महात्मनाम। नैमिषे का�चनाक्षी तु स्मृता मङ्कणकेन सा।।

samāgatā plāvanārthaṃ yaj�e teṣāṃ mahātmanām| naimiṣe kā�canākṣī tu smṛtā maṅkaṇakena sā||

समागता कुरुक्षेत्रं पुण्यतोय सरस्वती। गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम।।

samāgatā kurukṣetraṃ puṇyatoya sarasvatī| gayasya yajamānasya gayeṣveva mahākratum||

आहूता च सरिच्छ्रेष्ठा गययज�ए सरस्वती। विशालां नाम तां प्राहुरृषयः संशितव्रताः।।

āhūtā ca saricchreṣṭhā gayayaj�e sarasvatī| viśālāṃ nāma tāṃ prāhurṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ||

सरित सा हि समाहूता मङ्कणेन महात्मना। कुरुक्षेत्रं समायाता प्रविष्टा च महानदी।।

sarit sā hi samāhūtā maṅkaṇena mahātmanā| kurukṣetraṃ samāyātā praviṣṭā ca mahānadī||

उत्तरे कोशलाभागे पुण्ये देवर्षिसेविते। उद्दालकेन मुनिना तत्र ध्याता सरस्वती।।

uttare kośalābhāge puṇye devarṣisevite| uddālakena muninā tatra dhyātā sarasvatī||

आजगाम सरिच्छ्रेष्ठा तं देशं मुनिकारणात। पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिनसंवृतैः।।

ājagāma saricchreṣṭhā taṃ deśaṃ munikāraṇāt| pūjyamānā munigaṇairvalkalājinasaṃvṛtaiḥ||

मनोहरेति विख्याता सर्वपापक्षयावहा। आहूता सा कुरुक्षेत्रे मङ्कणेन महात्मना। ऋषेः संमाननार्थाय प्रविष्टा तीर्थमुत्तमम।।

manohareti vikhyātā sarvapāpakṣayāvahā| āhūtā sā kurukṣetre maṅkaṇena mahātmanā| ṛṣeḥ saṃmānanārthāya praviṣṭā tīrthamuttamam||

सुवेणुरिति विख्याता केदारे या सरस्वती। सर्वपापाक्षया ज�एया ऋषिसिद्धिनिषेविता।।

suveṇuriti vikhyātā kedāre yā sarasvatī| sarvapāpākṣayā j�eyā ṛṣisiddhiniṣevitā||

सापि तेनेह मुनिना आराध्य परमेश्वरम। ऋषीणामुपकारार्थं कुरुक्षेत्रं प्रवेशिता।।

sāpi teneha muninā ārādhya parameśvaram| ṛṣīṇāmupakārārthaṃ kurukṣetraṃ praveśitā||

दक्षेण यजता सापि गङ्गाद्वारे सरस्वती। विमलोदा भगवती दक्षेण प्रकटीकृता।।

dakṣeṇa yajatā sāpi gaṅgādvāre sarasvatī| vimalodā bhagavatī dakṣeṇa prakaṭīkṛtā||

समाहूता ययौ तत्र मङ्कणेन महात्मना। कुरुक्षेत्रे तु कुरुणा यजिता च सरस्वती।।

samāhūtā yayau tatra maṅkaṇena mahātmanā| kurukṣetre tu kuruṇā yajitā ca sarasvatī||

सरोमध्ये समानीता मार्कण्डेयेन धीमता। अभिष्टूय महाभागां पुण्यतोयां सरस्वतीम।।

saromadhye samānītā mārkaṇḍeyena dhīmatā| abhiṣṭūya mahābhāgāṃ puṇyatoyāṃ sarasvatīm||

यत्र मङ्कणकः सिद्धः सप्तसारस्वते स्थितः। नृत्यमानश्च देवेन शङ्करेण निवारितः।।

yatra maṅkaṇakaḥ siddhaḥ saptasārasvate sthitaḥ| nṛtyamānaśca devena śaṅkareṇa nivāritaḥ||

ऋषय ऊचुः। कथं मङ्कणकः सिद्धः कस्माज्जातो महानृषिः। नृत्यमानस्तु देवेन किमर्थं स निवारितः।।

ṛṣaya ūcuḥ| kathaṃ maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kasmājjāto mahānṛṣiḥ| nṛtyamānastu devena kimarthaṃ sa nivāritaḥ||

कश्यपस्य सुतो जज�ए मानसो मङ्कणोमुनिः। स्नानं कर्तुं व्यवसितो गृहीत्वा वल्कलं द्विजः।।

kaśyapasya suto jaj�e mānaso maṅkaṇomuniḥ| snānaṃ kartuṃ vyavasito gṛhītvā valkalaṃ dvijaḥ||

तत्र गता ह्यप्सरसो रम्भाद्याः प्रियदर्शनाः। स्नायन्ति रुचिराः स्निग्धास्तेन सार्धमनिन्दिताः।।

tatra gatā hyapsaraso rambhādyāḥ priyadarśanāḥ| snāyanti rucirāḥ snigdhāstena sārdhamaninditāḥ||

ततो मुनेस्तदा क्षोभाद्रेतः स्कन्नं यदम्भसि। तद्रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः।।

tato munestadā kṣobhādretaḥ skannaṃ yadambhasi| tadretaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ||

सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह। तत्रर्षयः स्पत जाता विदुर्यान मरुतां गणान। 17.5 वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डलः। वायुज्वलो वायुरेतो वायुचक्रश्च वीर्यवान।।

saptadhā pravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma ha| tatrarṣayaḥ spata jātā viduryān marutāṃ gaṇān| 17.5 vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ| vāyujvalo vāyureto vāyucakraśca vīryavān||

एते ह्यपत्यास्तस्यर्षेर्धारयन्ति चराचरम। पुरा मङ्कणकः सिद्धः कुशाग्रेणेति मे श्रुतम।।

ete hyapatyāstasyarṣerdhārayanti carācaram| purā maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kuśāgreṇeti me śrutam||

क्षतः किल करे विप्रास्तस्य शाकरसो ऽस्रवत। स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनुत्तवान।।

kṣataḥ kila kare viprāstasya śākaraso 'sravat| sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranuttavān||

ततः सर्वं प्रनृत्तं च सथावरं जङ्मं च यत। प्रनुत्तं च जगद दृष्ट्वा तेजसा तस्य मोहितम।।

tataḥ sarvaṃ pranṛttaṃ ca sathāvaraṃ jaṅmaṃ ca yat| pranuttaṃ ca jagad dṛṣṭvā tejasā tasya mohitam||

ब्रह्मादिभिः सुरैस्तत्र ऋषिभिश्च तपोधनैः। विज�अप्तो वै महादेवो मुनेरर्थे द्विजोत्तमाः।।

brahmādibhiḥ suraistatra ṛṣibhiśca tapodhanaiḥ| vij�apto vai mahādevo munerarthe dvijottamāḥ||

नाय नृत्येद यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि। ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव हि।।

nāya nṛtyed yathā deva tathā tvaṃ kartumarhasi| tato devo muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭamatīva hi||

सुरणां हितकामार्थं महादेवो ऽभ्यभाषत। हर्षस्थानं किमर्थं च तवेदं मुनिसत्तम। तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम।।

suraṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevo 'bhyabhāṣata| harṣasthānaṃ kimarthaṃ ca tavedaṃ munisattama| tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama||

किं न पश्यसि मे ब्रह्मन कराच्छाकरसं स्रुतम। यं दृष्ट्वाहं प्रनुत्तो वै हर्षेण महतान्वितः।।

kiṃ na paśyasi me brahman karācchākarasaṃ srutam| yaṃ dṛṣṭvāhaṃ pranutto vai harṣeṇa mahatānvitaḥ||

तं प्रहस्याब्रवीद देवो मुनिं रागेम मोहितम। अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीह प्रपश्यताम।।

taṃ prahasyābravīd devo muniṃ rāgema mohitam| ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīha prapaśyatām||

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं देवदेवो महाद्युतिः। अङ्गुल्यग्रेण विप्रेन्द्राः स्वाङ्गुष्ठं ताडयद भवः।।

evamuktvā muniśreṣṭhaṃ devadevo mahādyutiḥ| aṅgulyagreṇa viprendrāḥ svāṅguṣṭhaṃ tāḍayad bhavaḥ||

ततो भस्म क्षतात तस्मान्निर्गतं हिमसन्निभम। तद दृष्ट्वा व्रीडितोविप्रः पादयोः पतितो ऽब्रवीत।।

tato bhasma kṣatāt tasmānnirgataṃ himasannibham| tad dṛṣṭvā vrīḍitovipraḥ pādayoḥ patito 'bravīt||

नान्यं देवादहं मन्ये शूलपाणेर्महात्मनः। चराचरस्य जगतो वरस्त्वमसि शूलधृक।।

nānyaṃ devādahaṃ manye śūlapāṇermahātmanaḥ| carācarasya jagato varastvamasi śūladhṛk||

त्वदाश्रयाश्च दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयो ऽनघ। पूर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता महत।।

tvadāśrayāśca dṛśyante surā brahmādayo 'nagha| pūrvastvamasi devānāṃ kartā kārayitā mahat||

त्वत्प्रसादात सुराः सर्वे मोदन्ते ह्यकुलोभयाः। एवं स्तुत्वा महादेवमृषिः स प्रणतो ऽब्रवीत।।

tvatprasādāt surāḥ sarve modante hyakulobhayāḥ| evaṃ stutvā mahādevamṛṣiḥ sa praṇato 'bravīt||

भगवंस्त्वप्रसादाद्धि तपो मे न क्षयं व्रजेत। ततो देवः प्रसान्नात्मा तमृषिं वाक्यमब्रवीत।।

bhagavaṃstvaprasādāddhi tapo me na kṣayaṃ vrajet| tato devaḥ prasānnātmā tamṛṣiṃ vākyamabravīt||

तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात सहस्रधा। आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा।।

tapaste varddhatāṃ vipra matprasādāt sahasradhā| āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārddhamahaṃ sadā||

सप्तसारस्वते स्नात्वा यो ममर्चिष्यते नरः। न तस्य दुर्लभं कि�चिदिह लोके परत्र च।।

saptasārasvate snātvā yo mamarciṣyate naraḥ| na tasya durlabhaṃ ki�cidiha loke paratra ca||

सारस्वतं च तं लोकं गमिष्यति न संशयः। शिवस्य च प्रसादेन पाप्नोति परमं पदम।।

sārasvataṃ ca taṃ lokaṃ gamiṣyati na saṃśayaḥ| śivasya ca prasādena pāpnoti paramaṃ padam||

लोमहर्षण उवाच। ततस्त्वौशनसं तीर्थं गच्छेत्तु श्रद्धायान्विताः। उशना यत्र संसिद्धो ग्रहत्वं च समाप्तवान।।

lomaharṣaṇa uvāca| tatastvauśanasaṃ tīrthaṃ gacchettu śraddhāyānvitāḥ| uśanā yatra saṃsiddho grahatvaṃ ca samāptavān||

तस्मिन स्नात्वा विमुक्तस्तु पातकैर्जन्मसंभवैः। ततो याति परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः।।

tasmin snātvā vimuktastu pātakairjanmasaṃbhavaiḥ| tato yāti paraṃ brahma yasmānnāvartate punaḥ||

रहोदरो नाम मुनिर्यत्र मुक्तो बभूव ह। महता शिरसा ग्रस्तस्तीर्थमाहात्म्यदर्शनात।।

rahodaro nāma muniryatra mukto babhūva ha| mahatā śirasā grastastīrthamāhātmyadarśanāt||

कथं रहोदरो ग्रस्तः कथं मोक्षमवाप्तवान। तीर्थस्य तस्य माहात्म्यमिच्छामः श्रोतुमादरात।।

kathaṃ rahodaro grastaḥ kathaṃ mokṣamavāptavān| tīrthasya tasya māhātmyamicchāmaḥ śrotumādarāt||

पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना। वसता द्विजशार्दूला राक्षसास्तत्र हिंसिताः।।

purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā| vasatā dvijaśārdūlā rākṣasāstatra hiṃsitāḥ||

तत्रैकस्य शिरश्छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः। क्षुरेण शितधारेण तत पपात महावने।।

tatraikasya śiraśchinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥ| kṣureṇa śitadhāreṇa tat papāta mahāvane||

रहोदरस्य तल्लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छया। वने विचारतस्तत्र अस्थि भित्त्वा विवेश ह।।

rahodarasya tallagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayā| vane vicāratastatra asthi bhittvā viveśa ha||

स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर्न शशाक ह। अभिगन्तुं महाप्राज�अस्तीर्थान्यायतनानि च।।

sa tena lagnena tadā dvijātirna śaśāka ha| abhigantuṃ mahāprāj�astīrthānyāyatanāni ca||

स पूतिना विस्रवता वेदनार्ते महामुनिः। जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्यां यानि कानि च।।

sa pūtinā visravatā vedanārte mahāmuniḥ| jagāma sarvatīrthāni pṛthivyāṃ yāni kāni ca||

ततः स कथयामास ऋषीणां भावितात्मनाम। ते ऽब्रुवन ऋषयो विप्रं प्रयाह्यैशनसं प्रतिः।।

tataḥ sa kathayāmāsa ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām| te 'bruvan ṛṣayo vipraṃ prayāhyaiśanasaṃ pratiḥ||

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम स रहोदरः। ततस्त्वैशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदा।।

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā jagāma sa rahodaraḥ| tatastvaiśanase tīrthe tasyopaspṛśatastadā||

तच्छिरश्चरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले द्विजाः। ततः स विरजो भूत्वा पूतात्मा वीतकल्मषः।।

tacchiraścaraṇaṃ muktvā papātāntarjale dvijāḥ| tataḥ sa virajo bhūtvā pūtātmā vītakalmaṣaḥ||

आजगामाश्रमं प्रीतः कथयामास चाखिलम। ते श्रुत्वा ऋषयः सर्वे तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम। कपालमोचनमिति नाम चक्रुः समागताः।।

ājagāmāśramaṃ prītaḥ kathayāmāsa cākhilam| te śrutvā ṛṣayaḥ sarve tīrthamāhātmyamuttamam| kapālamocanamiti nāma cakruḥ samāgatāḥ||

तत्रापि सुमहत्तीर्थ विश्वामित्रस्य विश्रुतम। ब्राह्मण्यं लब्धवान यत्र विश्वामित्रो महामुनिः।।

tatrāpi sumahattīrtha viśvāmitrasya viśrutam| brāhmaṇyaṃ labdhavān yatra viśvāmitro mahāmuniḥ||

तस्मिस्तीर्थवरे स्नात्वा ब्राह्मण्यं लभते ध्रुवम। ब्राह्मणस्तु विशुद्धात्मा परं पदमवाप्नुयात।।

tasmistīrthavare snātvā brāhmaṇyaṃ labhate dhruvam| brāhmaṇastu viśuddhātmā paraṃ padamavāpnuyāt||

ततः पूथूदकं गच्छेन्नियतो नियताशनः। तत्र सिद्धस्तु ब्रह्मर्षि रुषङ्गुर्नाम नामतः।।

tataḥ pūthūdakaṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ| tatra siddhastu brahmarṣi ruṣaṅgurnāma nāmataḥ||

जातिस्मरो रुषङ्गुस्तु गङ्गाद्वारे सदा स्थितः। अन्तकालं ततो दृष्ट्वा पुत्रान वचनमब्रवीत। इह श्रेयो न पस्यामि नयध्वं मां पृथूदकम।।

jātismaro ruṣaṅgustu gaṅgādvāre sadā sthitaḥ| antakālaṃ tato dṛṣṭvā putrān vacanamabravīt| iha śreyo na pasyāmi nayadhvaṃ māṃ pṛthūdakam||

विज�आय तस्य तद्भावं रुषङ्गोस्ते तपोधनाः। तं वै तीर्थे उपानिन्युः सरस्वत्यास्तपोधनम।।

vij�āya tasya tadbhāvaṃ ruṣaṅgoste tapodhanāḥ| taṃ vai tīrthe upāninyuḥ sarasvatyāstapodhanam||

स तैः पुत्रैः समानीतः सरस्वत्यां समाप्लुतः। स्मृत्वा तीर्थगुणान सर्वान प्राहेदमृषिसत्तमः।।

sa taiḥ putraiḥ samānītaḥ sarasvatyāṃ samāplutaḥ| smṛtvā tīrthaguṇān sarvān prāhedamṛṣisattamaḥ||

सरस्वत्युत्तरे तीर्थे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम। पृथूदके जप्यपरो नूनं चामरतां व्रजेत।।

sarasvatyuttare tīrthe yastyajedātmanastanum| pṛthūdake japyaparo nūnaṃ cāmaratāṃ vrajet||

तत्रैव ब्रह्मयोन्यस्ति ब्रह्मणा यत्र निर्मिता। पृथूदकं समाश्रित्य सरस्वत्यास्तटे स्थितः।।

tatraiva brahmayonyasti brahmaṇā yatra nirmitā| pṛthūdakaṃ samāśritya sarasvatyāstaṭe sthitaḥ||

चातुर्वर्ण्यस्य सृष्ट्यर्थमात्मज�आनपरो ऽभवत। तस्याभिध्यायतः सृष्टिं ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः।।

cāturvarṇyasya sṛṣṭyarthamātmaj�ānaparo 'bhavat| tasyābhidhyāyataḥ sṛṣṭiṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ||

मुखतो ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यां क्षत्रियास्तथा। ऊरुभ्यां वैश्यजातीयाः पद्भ्यां शूद्रास्ततो ऽभवन।।

mukhato brāhmaṇā jātā bāhubhyāṃ kṣatriyāstathā| ūrubhyāṃ vaiśyajātīyāḥ padbhyāṃ śūdrāstato 'bhavan||

चातुर्वर्ण्यं ततो दृष्ट्वा आश्रमस्थं ततस्ततः। एवं प्रतिष्ठितं तीर्थं ब्रह्मयोनीति संज�इतम।।

cāturvarṇyaṃ tato dṛṣṭvā āśramasthaṃ tatastataḥ| evaṃ pratiṣṭhitaṃ tīrthaṃ brahmayonīti saṃj�itam||

तत्र स्नात्वा मुक्तिकामः पुनर्योनिं न पश्यति। तत्रैव तीर्थं विख्यातमवकीर्णेति नामतः।।

tatra snātvā muktikāmaḥ punaryoniṃ na paśyati| tatraiva tīrthaṃ vikhyātamavakīrṇeti nāmataḥ||

यस्मिन तीर्थे बको दाल्भ्यो धृतराष्ट्रममर्षणम। जुहाव वाहनैः सार्धं तत्राबुध्यत ततो नृपः।।

yasmin tīrthe bako dālbhyo dhṛtarāṣṭramamarṣaṇam| juhāva vāhanaiḥ sārdhaṃ tatrābudhyat tato nṛpaḥ||

कथं प्रतिष्ठितं तीर्थमवकीर्णेन नामतः। धृतराष्ट्रेण राज�आ च स किमर्थं प्रसादितः।।

kathaṃ pratiṣṭhitaṃ tīrthamavakīrṇena nāmataḥ| dhṛtarāṣṭreṇa rāj�ā ca sa kimarthaṃ prasāditaḥ||

ऋषयो नैमिषेया ये दक्षिणार्थं ययुः पुरा। तत्रैव च बको दाल्भ्यो दृतराष्ट्रा मयाचत।।

ṛṣayo naimiṣeyā ye dakṣiṇārthaṃ yayuḥ purā| tatraiva ca bako dālbhyo dṛtarāṣṭrā mayācata||

तेनापि तत्र निन्दार्थमुक्तं पश्वनृतं तु यत। ततः क्रोधेन महता मांसमुत्कृत्य तत्र ह।। 18.29 पृथूदके महातीर्थे अवकीर्णेति नामतः। जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेस्ततः।।

tenāpi tatra nindārthamuktaṃ paśvanṛtaṃ tu yat| tataḥ krodhena mahatā māṃsamutkṛtya tatra ha|| 18.29 pṛthūdake mahātīrthe avakīrṇeti nāmataḥ| juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ narapatestataḥ||

हूयमाने तदा राष्ट्रे प्रवृत्ते यज�अकर्मणि। अक्षियत ततो राष्ट्रं नृपतेर्दुष्कृतेन वै।।

hūyamāne tadā rāṣṭre pravṛtte yaj�akarmaṇi| akṣiyata tato rāṣṭraṃ nṛpaterduṣkṛtena vai||

ततः स चिन्तयामास ब्राह्मणस्य विचेष्टितम। पुरोहितेन संयुक्ते रत्नान्यादाय सर्वशः।।

tataḥ sa cintayāmāsa brāhmaṇasya viceṣṭitam| purohitena saṃyukte ratnānyādāya sarvaśaḥ||

प्रसादनार्थं विप्रस्य ह्यवकीर्णं ययौ तदा। प्रसादितः स राज�आ च तुष्टः प्रोवाच तं नृपम।।

prasādanārthaṃ viprasya hyavakīrṇaṃ yayau tadā| prasāditaḥ sa rāj�ā ca tuṣṭaḥ provāca taṃ nṛpam||

ब्राह्मणा नावमन्तव्याः पुरुषेण विजानता। अवज�आतो ब्राह्मणस्तु हन्यात त्रिपुरुषं कुलम।।

brāhmaṇā nāvamantavyāḥ puruṣeṇa vijānatā| avaj�āto brāhmaṇastu hanyāt tripuruṣaṃ kulam||

एवमुक्त्वा स नृपतिं राज्येन यशसा पुनः। उत्थापयामास ततस्तस्य राज�ओ हिते स्थितः।।

evamuktvā sa nṛpatiṃ rājyena yaśasā punaḥ| utthāpayāmāsa tatastasya rāj�o hite sthitaḥ||

तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नाति श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। स प्राप्नोति नरो नित्यं मनसा चिन्तितं फलम।।

tasmiṃstīrthe tu yaḥ snāti śraddadhāno jitendriyaḥ| sa prāpnoti naro nityaṃ manasā cintitaṃ phalam||

तत्र तीर्थं सुविख्यातं यायातं नाम नामतः। यस्येह यजमानस्य मधु सुस्राव वै नदी।।

tatra tīrthaṃ suvikhyātaṃ yāyātaṃ nāma nāmataḥ| yasyeha yajamānasya madhu susrāva vai nadī||

तस्मिन स्नातो नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः। फलं प्राप्नोति यज�अस्य अश्वमेधस्य मानवः।।

tasmin snāto naro bhaktyā mucyate sarvakilbiṣaiḥ| phalaṃ prāpnoti yaj�asya aśvamedhasya mānavaḥ||

तत्रापि सुमहत्तीर्थं वसिष्ठोद्वाहसंज�इतम। तत्र स्नातो भक्तियुक्तो वासिष्ठं लोकमाप्नुयात।।

tatrāpi sumahattīrthaṃ vasiṣṭhodvāhasaṃj�itam| tatra snāto bhaktiyukto vāsiṣṭhaṃ lokamāpnuyāt||

तत्रापि सुमहत्तीर्थं वसिष्ठोद्वाहसंज�इतम। तत्र स्नातो भक्तियुक्तो वासिष्ठं लोकमाप्नुयात।।

tatrāpi sumahattīrthaṃ vasiṣṭhodvāhasaṃj�itam| tatra snāto bhaktiyukto vāsiṣṭhaṃ lokamāpnuyāt||

मधुस्रवं च तत्रैव तीर्थं पुण्यतमं द्विजाः। तस्मिन स्नात्वा नरो भक्त्या मधुनातर्पयेत पितॄन।।

madhusravaṃ ca tatraiva tīrthaṃ puṇyatamaṃ dvijāḥ| tasmin snātvā naro bhaktyā madhunātarpayet pitṝn||

ऋषय ऊचुः। वसिष्ठस्यापवाहो ऽसौ कथं वै संबभूव ह। किमर्थं सा सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत।।

ṛṣaya ūcuḥ| vasiṣṭhasyāpavāho 'sau kathaṃ vai saṃbabhūva ha| kimarthaṃ sā saricchreṣṭhā tamṛṣiṃ pratyavāhayat||

विश्वामित्रस्य राजर्षेर्वसिष्ठस्य महात्मनः। भृशं वैरं बभूवेह तपःस्पर्द्धाकृते महत।।

viśvāmitrasya rājarṣervasiṣṭhasya mahātmanaḥ| bhṛśaṃ vairaṃ babhūveha tapaḥsparddhākṛte mahat||

आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थे बभूव ह। तस्य पश्चिमदिग्भागे विश्वामित्रस्य धीमतः।।

āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe babhūva ha| tasya paścimadigbhāge viśvāmitrasya dhīmataḥ||

यत्रेष्ट्वा भगवान स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम। स्थापयामास देवेशो लिङ्गाकारां सरस्वतीम।।

yatreṣṭvā bhagavān sthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm| sthāpayāmāsa deveśo liṅgākārāṃ sarasvatīm||

वसिष्ठस्तत्र तपसा घोररूपेण संस्थितः। तस्येह तपसा हीनो विश्वामित्रो बभूव ह।।

vasiṣṭhastatra tapasā ghorarūpeṇa saṃsthitaḥ| tasyeha tapasā hīno viśvāmitro babhūva ha||

सरस्वतीं समाहूय इदं वचनमब्रवीत। वसिष्ठं मुनिसार्दूलं स्वेन वेगेन आनय।।

sarasvatīṃ samāhūya idaṃ vacanamabravīt| vasiṣṭhaṃ munisārdūlaṃ svena vegena ānaya||

इहाहं तं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः। एतच्छ्रत्वा तु वचनं व्यथिता सा महानदी।।

ihāhaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ| etacchratvā tu vacanaṃ vyathitā sā mahānadī||

तथा तां व्यथितां दृष्ट्वा वेपमानं महानदीम। विश्वामित्रो ऽब्रवीत क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय।।

tathā tāṃ vyathitāṃ dṛṣṭvā vepamānaṃ mahānadīm| viśvāmitro 'bravīt kruddho vasiṣṭhaṃ śīghramānaya||

ततो गत्वा सरिच्छ्रेष्ठा वसिष्ठं मुनिसत्तमम। कथयामास रुदती विश्वामित्रस्य तद वचः।।

tato gatvā saricchreṣṭhā vasiṣṭhaṃ munisattamam| kathayāmāsa rudatī viśvāmitrasya tad vacaḥ||

तपःक्रियाविशीर्णां च भृशं शोकसमन्विताम। उवाच स सरिच्छ्रेष्ठां विश्वामित्राय मां वचः।।

tapaḥkriyāviśīrṇāṃ ca bhṛśaṃ śokasamanvitām| uvāca sa saricchreṣṭhāṃ viśvāmitrāya māṃ vacaḥ||

तस्य तद वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सतित। चालयामास तं स्तानात प्रवाहेणाम्भसस्तदा।।

tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛpāśīlasya sā satit| cālayāmāsa taṃ stānāt pravāheṇāmbhasastadā||

स च कूलापहारेम मित्रावरुणयोः सुतः। उह्यमानश्च तुष्टाव तदा देवीं सरस्वतीम।।

sa ca kūlāpahārema mitrāvaruṇayoḥ sutaḥ| uhyamānaśca tuṣṭāva tadā devīṃ sarasvatīm||

पितामहस्य सरसः प्रवृत्तासि सरस्वति। व्याप्तं त्वया जगत सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः।।

pitāmahasya sarasaḥ pravṛttāsi sarasvati| vyāptaṃ tvayā jagat sarvaṃ tavaivāmbhobhiruttamaiḥ||

त्वमेवाकाशगा देवी मेघेषु सृजसे पयः। सर्वास्त्वापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहे।।

tvamevākāśagā devī megheṣu sṛjase payaḥ| sarvāstvāpastvameveti tvatto vayamadhīmahe||

पुष्टिर्धृतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिः कान्तिः क्षमा तथा। स्वधा स्वाहा तथा वाणी तवायत्तमिदं जगत।।

puṣṭirdhṛtistathā kīrtiḥ siddhiḥ kāntiḥ kṣamā tathā| svadhā svāhā tathā vāṇī tavāyattamidaṃ jagat||

त्वमेव सर्वभूतेषु वाणीरूपेण संस्थिता। एवं सरस्वती तेन स्तुता भगवती तदा।।

tvameva sarvabhūteṣu vāṇīrūpeṇa saṃsthitā| evaṃ sarasvatī tena stutā bhagavatī tadā||

सुखेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्रश्रमं प्रति। न्यवेदयत्तदा खिन्ना विश्वामित्राय तं मुनिम।।

sukhenovāha taṃ vipraṃ viśvāmitraśramaṃ prati| nyavedayattadā khinnā viśvāmitrāya taṃ munim||

तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः। अथान्विषत प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा।।

tamānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kopasamanvitaḥ| athānviṣat praharaṇaṃ vasiṣṭhāntakaraṃ tadā||

तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्महत्याभयान्नदी। अपोवाह वसिष्ठं तं मध्ये चैवाम्भसस्तदा। उभयोः कुर्वती वाक्यं व�चयित्वा च गाधिजम।।

taṃ tu kruddhamabhiprekṣya brahmahatyābhayānnadī| apovāha vasiṣṭhaṃ taṃ madhye caivāmbhasastadā| ubhayoḥ kurvatī vākyaṃ va�cayitvā ca gādhijam||

ततो ऽपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम। अब्रवीत क्रोधरक्ताक्षो विश्वामित्रो महातपाः।।

tato 'pavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhamṛṣisattamam| abravīt krodharaktākṣo viśvāmitro mahātapāḥ||

यस्मान्मां सरितां श्रेष्ठे व�चयित्वा विनिर्गता। शोणितं वह कल्याणि रक्षोग्रामणिसंयुता।।

yasmānmāṃ saritāṃ śreṣṭhe va�cayitvā vinirgatā| śoṇitaṃ vaha kalyāṇi rakṣogrāmaṇisaṃyutā||

ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता। अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा।।

tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā| avahacchoṇitonmiśraṃ toyaṃ saṃvatsaraṃ tadā||

अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तदा। सरस्वतीं तदा दृष्ट्वा भभूवुर्भृशदुःखिताः।।

atharṣayaśca devāśca gandharvāpsarasastadā| sarasvatīṃ tadā dṛṣṭvā bhabhūvurbhṛśaduḥkhitāḥ||

तस्मिन्तीर्थवरे पुण्ये शोणितं समुपावहत। ततो भूतपिशाचाश्च राक्षसाश्च समागताः।।

tasmintīrthavare puṇye śoṇitaṃ samupāvahat| tato bhūtapiśācāśca rākṣasāśca samāgatāḥ||

ततस्तो शोणितं सर्वे पिबन्तः सुखमासते। तृप्ताश्च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः। नृत्यन्तश्च हसन्तश्च यथा स्वर्गजितस्तथा।।

tatasto śoṇitaṃ sarve pibantaḥ sukhamāsate| tṛptāśca subhṛśaṃ tena sukhitā vigatajvarāḥ| nṛtyantaśca hasantaśca yathā svargajitastathā||

कस्यचित्त्वथ कालस्य ऋषयः सतपोधनाः। तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां तपोधनाः।।

kasyacittvatha kālasya ṛṣayaḥ satapodhanāḥ| tīrthayātrāṃ samājagmuḥ sarasvatyāṃ tapodhanāḥ||

तां दृष्ट्वा राक्षसैघोरैः पीयमानां महानदीम। परित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं प्रचक्रिरे।।

tāṃ dṛṣṭvā rākṣasaighoraiḥ pīyamānāṃ mahānadīm| paritrāṇe sarasvatyāḥ paraṃ yatnaṃ pracakrire||

ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः। आहूय सरितां श्रेष्ठामिदं वचनमब्रवन।।

te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥ| āhūya saritāṃ śreṣṭhāmidaṃ vacanamabravan||

किं कारणं सरिच्छ्रेष्ठे शोणितेन ह्लदो ह्ययम। एवमाकुलतां यातः श्रुत्वा वेत्स्यामहे वयम।।

kiṃ kāraṇaṃ saricchreṣṭhe śoṇitena hlado hyayam| evamākulatāṃ yātaḥ śrutvā vetsyāmahe vayam||

ततः सा सर्वमाचष्ट विश्वामित्रविचेष्टितम। ततस्ते मुनयः प्रीताः सरस्वत्यां समानयन। अरुणां पुण्यतोयौघां सर्वदुष्कृतनाशनीम।।

tataḥ sā sarvamācaṣṭa viśvāmitraviceṣṭitam| tataste munayaḥ prītāḥ sarasvatyāṃ samānayan| aruṇāṃ puṇyatoyaughāṃ sarvaduṣkṛtanāśanīm||

दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या राक्षसा दुःखिता भृशम। ऊचुस्तान वै मुनीन सर्वान दैन्ययुक्ताः पुनः पुनः।।

dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyā rākṣasā duḥkhitā bhṛśam| ūcustān vai munīn sarvān dainyayuktāḥ punaḥ punaḥ||

वयं हि क्षुधिताः सर्वे धर्महीनाश्च शाश्वताः। न च नः कामकारोयं यद वयं पापकारिणः।।

vayaṃ hi kṣudhitāḥ sarve dharmahīnāśca śāśvatāḥ| na ca naḥ kāmakāroyaṃ yad vayaṃ pāpakāriṇaḥ||

युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणा। पक्षो ऽयं वर्धते ऽस्माकं यतः स्मो ब्रह्मराक्षसाः।।

yuṣmākaṃ cāprasādena duṣkṛtena ca karmaṇā| pakṣo 'yaṃ vardhate 'smākaṃ yataḥ smo brahmarākṣasāḥ||

एवं वैश्याश्च शूद्राश्च क्षत्रियाश्च विकर्मभिः। ये ब्राह्मणान पेद्विषन्ति ते भवन्तीह राक्षसाः।।

evaṃ vaiśyāśca śūdrāśca kṣatriyāśca vikarmabhiḥ| ye brāhmaṇān pedviṣanti te bhavantīha rākṣasāḥ||

योषितां चैव पापानां योनिदोषेण वर्द्धते। इयं संततिरस्माकं गतिरेषा सनातनी।।

yoṣitāṃ caiva pāpānāṃ yonidoṣeṇa varddhate| iyaṃ saṃtatirasmākaṃ gatireṣā sanātanī||

शक्ता भवन्तः सर्वेषां लोकानामपि तारणे। तेषां ते मुनयः श्रुत्वा कृपाशीलाः पुनश्च ते।।

śaktā bhavantaḥ sarveṣāṃ lokānāmapi tāraṇe| teṣāṃ te munayaḥ śrutvā kṛpāśīlāḥ punaśca te||

ऊचुः परस्परं सर्वे तप्यमानाश्च ते द्विजाः। क्षुतकीटावपन्नं च यच्चोच्छिष्टाशितं भवेत।।

ūcuḥ parasparaṃ sarve tapyamānāśca te dvijāḥ| kṣutakīṭāvapannaṃ ca yaccocchiṣṭāśitaṃ bhavet||

केशावपन्नमाधूतं मारुतश्वासद्वषितम। एभिः संसृष्टमन्नं च भागं वै रक्षसां भवेत।।

keśāvapannamādhūtaṃ mārutaśvāsadvaṣitam| ebhiḥ saṃsṛṣṭamannaṃ ca bhāgaṃ vai rakṣasāṃ bhavet||

तस्माज्ज�आत्वा सदा विद्वान अन्नान्येतानि जर्जयेत। राक्षसानामसौ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते अन्नमीदृशम।।

tasmājj�ātvā sadā vidvān annānyetāni jarjayet| rākṣasānāmasau bhuṅkte yo bhuṅkte annamīdṛśam||

शोधयित्वा तु तत्तीर्थमृषयस्ते तपोधनाः। मोक्षार्थं रक्षसां तेषां संगमं तत्र कल्पयन।।

śodhayitvā tu tattīrthamṛṣayaste tapodhanāḥ| mokṣārthaṃ rakṣasāṃ teṣāṃ saṃgamaṃ tatra kalpayan||

अरुणायाः सरस्वत्याः संगमे लोकविश्रुते। त्रिरात्रोपोषितः स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः।।

aruṇāyāḥ sarasvatyāḥ saṃgame lokaviśrute| trirātropoṣitaḥ snāto mucyate sarvakilbiṣaiḥ||

प्राप्ते कलियुगे घोरे अधर्मे प्रत्युपस्थिते। अरुणासंगमे स्नात्वा मुक्तिमाप्नोति मानवः।।

prāpte kaliyuge ghore adharme pratyupasthite| aruṇāsaṃgame snātvā muktimāpnoti mānavaḥ||

ततस्ते राक्षसाः सर्वे स्नाताः पापविवर्जिताः। द्वियामाल्यम्बरधराः स्वर्गस्थितिसमन्विताः।।

tataste rākṣasāḥ sarve snātāḥ pāpavivarjitāḥ| dviyāmālyambaradharāḥ svargasthitisamanvitāḥ||

लोमहर्षण उवाच। समुद्रास्तत्र चत्वारो दर्विणा आह-ताः पुरा। प्रत्येकं तु नरः स्नातो गोसहस्रफलं लभेत।।

lomaharṣaṇa uvāca| samudrāstatra catvāro darviṇā āha-tāḥ purā| pratyekaṃ tu naraḥ snāto gosahasraphalaṃ labhet||

यत्कि�चित क्रियते तस्मिंस्तपस्तीर्थे द्विजोत्तमाः। परिपूर्णं हि तत्सर्वमपि दुष्कृतकर्मणः।।

yatki�cit kriyate tasmiṃstapastīrthe dvijottamāḥ| paripūrṇaṃ hi tatsarvamapi duṣkṛtakarmaṇaḥ||

शतसाहस्रिकं तीर्थं तथैव शतिकं द्विजाः। उभयोर्हि नरः स्नातो गोसहस्रफलं लभेत।।

śatasāhasrikaṃ tīrthaṃ tathaiva śatikaṃ dvijāḥ| ubhayorhi naraḥ snāto gosahasraphalaṃ labhet||

सोमतीर्थं च तत्रापि सरस्वत्यास्तटे स्थितम। यस्मिन स्नातस्तु पुरुषो राजसूयफलं लभेत।।

somatīrthaṃ ca tatrāpi sarasvatyāstaṭe sthitam| yasmin snātastu puruṣo rājasūyaphalaṃ labhet||

रेणुकाश्रममासाद्य श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। मातृभक्त्या च यत्पुण्यं तत्फलं प्राप्नुयान्नरः।।

reṇukāśramamāsādya śraddadhāno jitendriyaḥ| mātṛbhaktyā ca yatpuṇyaṃ tatphalaṃ prāpnuyānnaraḥ||

ऋणैर्मुक्तो भवेन्नित्यं देवर्षिपितृसंभवैः। कुमारस्याभिषेकं च ओजसं नाम विश्रुतम।।

ṛṇairmukto bhavennityaṃ devarṣipitṛsaṃbhavaiḥ| kumārasyābhiṣekaṃ ca ojasaṃ nāma viśrutam||

तस्मिन स्नातस्तु पुरुषो यशसा च समन्वितः। कुमारपुरमाप्नोति कृत्वा श्राद्धं तु मानवः।।

tasmin snātastu puruṣo yaśasā ca samanvitaḥ| kumārapuramāpnoti kṛtvā śrāddhaṃ tu mānavaḥ||

चैत्रषष्ठ्यां सिते पक्षे यस्तु श्राद्धं करिष्यति। गयाश्राद्धे च यत्पुण्यं तत्पुण्यं प्राप्नुयान्नरः।।

caitraṣaṣṭhyāṃ site pakṣe yastu śrāddhaṃ kariṣyati| gayāśrāddhe ca yatpuṇyaṃ tatpuṇyaṃ prāpnuyānnaraḥ||

संनिहित्यां यथा श्राद्धं राहुग्रस्ते दिवाकरे। तथा श्राद्धं तत्र कृतं नात्र कार्या विचारणा।।

saṃnihityāṃ yathā śrāddhaṃ rāhugraste divākare| tathā śrāddhaṃ tatra kṛtaṃ nātra kāryā vicāraṇā||

ओजसे ह्यक्षयं श्राद्धं वायुना कथितं पुरा। तस्मात सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत।।

ojase hyakṣayaṃ śrāddhaṃ vāyunā kathitaṃ purā| tasmāt sarvaprayatnena śrāddhaṃ tatra samācaret||

यस्तु स्नानं श्रद्दधानश्चैत्रषष्ठ्यां करिष्यति। अक्षय्यमुदकं तस्य पितॄणामुपजायते।।

yastu snānaṃ śraddadhānaścaitraṣaṣṭhyāṃ kariṣyati| akṣayyamudakaṃ tasya pitṝṇāmupajāyate||

तत्र प�चवटं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम। महादेवः स्थितो यत्र योगमूर्तिधरः स्वयम।।

tatra pa�cavaṭaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam| mahādevaḥ sthito yatra yogamūrtidharaḥ svayam||

तत्र स्नात्वारऽचयित्वा व देवदेवं महेश्वरम। गाणपत्यमवाप्नोति दैवतैः सह मोदते।।

tatra snātvār'cayitvā va devadevaṃ maheśvaram| gāṇapatyamavāpnoti daivataiḥ saha modate||

कुरुतीर्थं च विख्यातं कुरुणा यत्र वै तपः। तप्तं सुघोरं क्षेत्रस्य कर्षणार्थं द्विजोत्तमाः।।

kurutīrthaṃ ca vikhyātaṃ kuruṇā yatra vai tapaḥ| taptaṃ sughoraṃ kṣetrasya karṣaṇārthaṃ dvijottamāḥ||

तस्य घोरेण तपसा तुष्ट इन्द्रोब्रवीद वचः। राजर्षे परितुष्टो ऽस्मि तपसानेन सुव्रतः।।

tasya ghoreṇa tapasā tuṣṭa indrobravīd vacaḥ| rājarṣe parituṣṭo 'smi tapasānena suvrataḥ||

यज�अं ये च कुरुक्षेत्रे करिष्यन्ति शतक्रतोः। ते गमिष्यन्ति सुकृतांल्लोकान पापविवर्जितान।।

yaj�aṃ ye ca kurukṣetre kariṣyanti śatakratoḥ| te gamiṣyanti sukṛtāṃllokān pāpavivarjitān||

अवहस्य ततः शक्रो जगाम त्रिदिवं प्रभुः। आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयो ऽवहस्य च।।

avahasya tataḥ śakro jagāma tridivaṃ prabhuḥ| āgamyāgamya caivainaṃ bhūyo bhūyo 'vahasya ca||

शतक्रतुरनिर्विण्णः पृष्ट्वा पृष्ट्वा जगाम ह। यदा तु तपसोग्रेण चकर्ष देहमात्मनः। ततः शक्रो ऽब्रवीत प्रीत्य ब्रूहि यत्ते चिकीर्षितम।।

śatakraturanirviṇṇaḥ pṛṣṭvā pṛṣṭvā jagāma ha| yadā tu tapasogreṇa cakarṣa dehamātmanaḥ| tataḥ śakro 'bravīt prītya brūhi yatte cikīrṣitam||

ये श्रद्दधानास्तीर्थे ऽस्मिन मानवा निवसन्ति ह। ते प्राप्नुवन्तु सदनं ब्रह्मणः परमात्मनः।।

ye śraddadhānāstīrthe 'smin mānavā nivasanti ha| te prāpnuvantu sadanaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ||

अन्यत्र कृतपापा ये प�चपातकदूषिताः। अस्मिस्तीर्थे नराः स्नात्वा मुक्ता यान्तु परां गतिम।।

anyatra kṛtapāpā ye pa�capātakadūṣitāḥ| asmistīrthe narāḥ snātvā muktā yāntu parāṃ gatim||

कुरुक्षेत्रे पुण्यतमं कुरुतीर्थं द्विजोत्तमाः। ते दृष्ट्वा पापमुक्तस्तु परं पदमवाप्नुयात।।

kurukṣetre puṇyatamaṃ kurutīrthaṃ dvijottamāḥ| te dṛṣṭvā pāpamuktastu paraṃ padamavāpnuyāt||

कुरुतीर्थे नरः स्नातो मुक्तो भवति किल्विषैः। कुरुणा समनुज�आतः प्राप्नोति परमं पदम।।

kurutīrthe naraḥ snāto mukto bhavati kilviṣaiḥ| kuruṇā samanuj�ātaḥ prāpnoti paramaṃ padam||

स्वर्गद्वारं ततो गच्छेत शिवद्वारे व्यवस्थितम। तत्र स्नात्वा शिवद्वारे प्राप्नोति परमं पदम।।

svargadvāraṃ tato gacchet śivadvāre vyavasthitam| tatra snātvā śivadvāre prāpnoti paramaṃ padam||

ततो गच्छेदनरकं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम। यत्र पूर्वे स्थितो ब्रह्म दक्षिणे तु महेश्वरः।।

tato gacchedanarakaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam| yatra pūrve sthito brahma dakṣiṇe tu maheśvaraḥ||

रुद्रपत्नी पश्चिमतः पद्मनाभोत्तरे स्थितः। मध्ये अनरकं तीर्थं त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम।।

rudrapatnī paścimataḥ padmanābhottare sthitaḥ| madhye anarakaṃ tīrthaṃ trailokyasyāpi durlabham||

यस्मिन स्नातस्तु मुच्येत पातकैरुपपातकैः। वैशाखे च यदा षष्ठी मङ्गलस्य दिनं भवेत।।

yasmin snātastu mucyeta pātakairupapātakaiḥ| vaiśākhe ca yadā ṣaṣṭhī maṅgalasya dinaṃ bhavet||

तदा स्नानं तत्र कृत्वा मुक्तो भवति पातकैः। यः प्रयच्छेत करकांश्चतुरो भक्ष्यसंयुतान।।

tadā snānaṃ tatra kṛtvā mukto bhavati pātakaiḥ| yaḥ prayaccheta karakāṃścaturo bhakṣyasaṃyutān||

कलशं च तथा दद्यादपूपैः परिशोभितम। देवताः प्रीमयेत पूर्वं करकैरन्नसंयुतैः।।

kalaśaṃ ca tathā dadyādapūpaiḥ pariśobhitam| devatāḥ prīmayet pūrvaṃ karakairannasaṃyutaiḥ||

ततस्तु कलशं दद्यात सर्वपातकनाशनम। अनेनैव विधानेन यस्तु स्नानं समाचरेत।।

tatastu kalaśaṃ dadyāt sarvapātakanāśanam| anenaiva vidhānena yastu snānaṃ samācaret||

स मुक्ताः कलुषैः सर्वैः प्रयाति परमं पदम। अन्यत्रापि यदा षष्ठी मङ्गलेन भविष्यति।।

sa muktāḥ kaluṣaiḥ sarvaiḥ prayāti paramaṃ padam| anyatrāpi yadā ṣaṣṭhī maṅgalena bhaviṣyati||

तत्रापि मुक्तिफलदा क्रिया तस्मिन भविष्यति। तीर्थे च सर्वतीर्थानां यस्मिन स्नातो द्विजोत्तमाः।।

tatrāpi muktiphaladā kriyā tasmin bhaviṣyati| tīrthe ca sarvatīrthānāṃ yasmin snāto dvijottamāḥ||

सर्वदेवैरनुज�आतः परं पदमवाप्नुयात। काम्यकं च वनं पुण्यं सर्वपातकनाशनम।।

sarvadevairanuj�ātaḥ paraṃ padamavāpnuyāt| kāmyakaṃ ca vanaṃ puṇyaṃ sarvapātakanāśanam||

यस्मिन प्रविष्टमात्रस्तु मुक्तो भवति किल्बिषैः। यमाश्रित्य वनं पुण्यं सविता प्रकटः स्थितः।।

yasmin praviṣṭamātrastu mukto bhavati kilbiṣaiḥ| yamāśritya vanaṃ puṇyaṃ savitā prakaṭaḥ sthitaḥ||

पूषा नाम द्विजश्रेष्ठ दर्शनान्मुक्तिमाप्नुयात। आदित्यस्य दिने प्राप्ते तस्मिन स्नातस्तु मानवः। विशुद्धदेहो भवति मनसा चिन्तितं लभेत।।

pūṣā nāma dvijaśreṣṭha darśanānmuktimāpnuyāt| ādityasya dine prāpte tasmin snātastu mānavaḥ| viśuddhadeho bhavati manasā cintitaṃ labhet||

काम्यकस्य तु पूर्वेण कु�जं देवैर्निषेवितम। तस्य तीर्थस्य संभूतिं विस्तरेण ब्रवीहि नः।।

kāmyakasya tu pūrveṇa ku�jaṃ devairniṣevitam| tasya tīrthasya saṃbhūtiṃ vistareṇa bravīhi naḥ||

शृण्वन्तु मुनयः सर्वे तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम। ऋषीणां चरितं श्रुत्वा मुक्तो भवति किल्बिषैः।।

śṛṇvantu munayaḥ sarve tīrthamāhātmyamuttamam| ṛṣīṇāṃ caritaṃ śrutvā mukto bhavati kilbiṣaiḥ||

नैमिषेयाश्च ऋषयः कुरुक्षेत्रे समागताः। सरस्वत्यास्तु स्नानार्थं प्रवेशं ते न लेभिरे।।

naimiṣeyāśca ṛṣayaḥ kurukṣetre samāgatāḥ| sarasvatyāstu snānārthaṃ praveśaṃ te na lebhire||

ततस्ते कल्पयामासुस्तीर्थं यज�ओपवीतिकम। शेषास्तु मुनयस्तत्र न प्रवेशं हि लेभिरे।।

tataste kalpayāmāsustīrthaṃ yaj�opavītikam| śeṣāstu munayastatra na praveśaṃ hi lebhire||

रन्तुकस्याश्रमात्तावद यावत्तीर्थं सचक्रकम। ब्राह्मणैः परिपूर्णं तु दृष्ट्वा देवी सरस्वती।।

rantukasyāśramāttāvad yāvattīrthaṃ sacakrakam| brāhmaṇaiḥ paripūrṇaṃ tu dṛṣṭvā devī sarasvatī||

हितार्थं सर्वविप्राणां कुत्वा कु�जानि सा नदी। प्रयाता पश्चिमं मार्गं सर्वभूतहिते स्थिता।।

hitārthaṃ sarvaviprāṇāṃ kutvā ku�jāni sā nadī| prayātā paścimaṃ mārgaṃ sarvabhūtahite sthitā||

पूर्वप्रवाहे यः स्नाति गङ्गस्नानफलं लभेत। प्रवाहे दक्षिणे तस्या नर्मदा सरितां वरा।।

pūrvapravāhe yaḥ snāti gaṅgasnānaphalaṃ labhet| pravāhe dakṣiṇe tasyā narmadā saritāṃ varā||

पश्चिमे तु दिशाभागे यमुना संश्रिता नदी। यदा उत्तरतो याति सिन्धुर्भवति सा नदी।।

paścime tu diśābhāge yamunā saṃśritā nadī| yadā uttarato yāti sindhurbhavati sā nadī||

एवं दिशाप्रवाहेण याति पुण्या सरस्वती। तस्यां स्नातः सर्वतीर्थे स्नातो भवति मानवः।।

evaṃ diśāpravāheṇa yāti puṇyā sarasvatī| tasyāṃ snātaḥ sarvatīrthe snāto bhavati mānavaḥ||

ततो गच्छेद द्विजश्रेष्ठा मदनस्य महात्मनः। तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं विहारं नाम नामतः।।

tato gacched dvijaśreṣṭhā madanasya mahātmanaḥ| tīrthaṃ trailokyavikhyātaṃ vihāraṃ nāma nāmataḥ||

यत्र देवाः समागम्य शिवदर्शनकाङ्क्षिणः। समागता न चापश्यन देवं देव्या समन्वितम।।

yatra devāḥ samāgamya śivadarśanakāṅkṣiṇaḥ| samāgatā na cāpaśyan devaṃ devyā samanvitam||

ते स्तुवन्तो महादेवं नन्दिनं गणनायकम। ततः प्रसन्नो नन्दीशः कथयामास चेष्टितम।।

te stuvanto mahādevaṃ nandinaṃ gaṇanāyakam| tataḥ prasanno nandīśaḥ kathayāmāsa ceṣṭitam||

भवस्य उमया सार्धं विहारे क्रीडितं महत। तच्छ्रत्वा देवतास्तत्र पत्नीराहूय क्रीडिताः।।

bhavasya umayā sārdhaṃ vihāre krīḍitaṃ mahat| tacchratvā devatāstatra patnīrāhūya krīḍitāḥ||

तेषां क्रीडाविनोदेन तुष्टः प्रोवच शङ्करः। यो ऽस्मिंस्तीर्थेनरः स्नातिविहारे श्रद्धयान्वितः।।

teṣāṃ krīḍāvinodena tuṣṭaḥ provaca śaṅkaraḥ| yo 'smiṃstīrthenaraḥ snātivihāre śraddhayānvitaḥ||

धनधान्यप्रियैर्युक्तो भवते नात्र संसयः। दुर्गातीर्थं ततो गच्छेद दुर्गया सेवितं महत।।

dhanadhānyapriyairyukto bhavate nātra saṃsayaḥ| durgātīrthaṃ tato gacched durgayā sevitaṃ mahat||

यत्र स्नात्वा पितृन पूज्य न दुर्गतिमवापःऋयात। तत्रापि च सरस्वत्याः कूपं त्रैलोक्यविश्रुतम।।

yatra snātvā pitṛn pūjya na durgatimavāpḥṛyāt| tatrāpi ca sarasvatyāḥ kūpaṃ trailokyaviśrutam||

दर्शनान्मुक्तिमाप्नोति सर्वपातकवर्जितः। यस्तत्र तर्पयेत देवान पितॄंश च श्रद्धयान्तवितः।।

darśanānmuktimāpnoti sarvapātakavarjitaḥ| yastatra tarpayet devān pitṝṃś ca śraddhayāntavitaḥ||

अक्षय्यं लभते सर्वं पितृतीर्थं विशिष्यते। मातृहा पितृहा यश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः।।

akṣayyaṃ labhate sarvaṃ pitṛtīrthaṃ viśiṣyate| mātṛhā pitṛhā yaśca brahmahā gurutalpagaḥ||

स्नात्वा शुद्धिमवाप्नोति यत्र प्राची सरस्वती। देवमार्गप्रविष्टा च देवमार्गेण निःसृत।।

snātvā śuddhimavāpnoti yatra prācī sarasvatī| devamārgapraviṣṭā ca devamārgeṇa niḥsṛta||

प्रची सरस्वती पुण्या अपि दुष्कृतकर्मणाम। त्रिरात्रं ये करिष्यन्ति प्राचीं प्राप्य सरस्वतीम।।

pracī sarasvatī puṇyā api duṣkṛtakarmaṇām| trirātraṃ ye kariṣyanti prācīṃ prāpya sarasvatīm||

न तेषां दुष्कुतं कि�चिद देहमाश्रित्य तिष्ठति। नरनारायणौ देवौ ब्रह्मा स्थाणुस्तथा रविः।।

na teṣāṃ duṣkutaṃ ki�cid dehamāśritya tiṣṭhati| naranārāyaṇau devau brahmā sthāṇustathā raviḥ||

प्रचीं दिशं निषेवन्ते सदा देवाः सवासवाः। ये तु श्राद्धं करिष्यन्ति प्राचीमाश्रित्य मानवाः।।

pracīṃ diśaṃ niṣevante sadā devāḥ savāsavāḥ| ye tu śrāddhaṃ kariṣyanti prācīmāśritya mānavāḥ||

तेषां न दुर्लभं कि�चिदिह लोके परत्र च। तस्मात प्राची सदा सेव्या प�चम्यां च विशेषतः।।

teṣāṃ na durlabhaṃ ki�cidiha loke paratra ca| tasmāt prācī sadā sevyā pa�camyāṃ ca viśeṣataḥ||

प�चम्यां सेवमानस्तु लक्ष्मीवान जायते नरः। तत्र तीर्थमौशनं त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम।।

pa�camyāṃ sevamānastu lakṣmīvān jāyate naraḥ| tatra tīrthamauśanaṃ trailokyasyāpi durlabham||

उशना यत्र संसिद्ध आराध्य परमेश्वरम। ग्रहमध्येषु पूज्यते तस्य तीर्थस्य सेवनात।।

uśanā yatra saṃsiddha ārādhya parameśvaram| grahamadhyeṣu pūjyate tasya tīrthasya sevanāt||

एवं शुक्रेण मुनिना सेवितं तीर्थमुत्तमम। ये सेवन्ते श्रद्दधानास्ते यान्ति परमां गतिम।।

evaṃ śukreṇa muninā sevitaṃ tīrthamuttamam| ye sevante śraddadhānāste yānti paramāṃ gatim||

यस्तु श्राद्धं नरो भक्त्या तस्मिंस्तीर्थे करिष्यति। पितरस्तारितास्तेन भविष्यन्ति न संशयः।।

yastu śrāddhaṃ naro bhaktyā tasmiṃstīrthe kariṣyati| pitarastāritāstena bhaviṣyanti na saṃśayaḥ||

चतुर्मुखं ब्रह्मतीर्थं सरो मर्यादया स्थितम। ये सेवन्ते चतुर्दश्यां सोपवासा वसन्ति च।।

caturmukhaṃ brahmatīrthaṃ saro maryādayā sthitam| ye sevante caturdaśyāṃ sopavāsā vasanti ca||

अष्टम्यां कृष्णपक्षस्य चैत्रे मासि द्विजोत्तमाः। ते पश्यन्ति परं सूक्ष्मं यस्मान्नावर्तते पुनः।।

aṣṭamyāṃ kṛṣṇapakṣasya caitre māsi dvijottamāḥ| te paśyanti paraṃ sūkṣmaṃ yasmānnāvartate punaḥ||

स्थाणुतीर्थं ततो गच्छेत सहस्रलिङ्गशोभितम। तत्र स्थाणुवटं दृष्ट्वा मुक्तो भवति किल्बिषैः।।

sthāṇutīrthaṃ tato gacchet sahasraliṅgaśobhitam| tatra sthāṇuvaṭaṃ dṛṣṭvā mukto bhavati kilbiṣaiḥ||

स्थाणुतीर्थस्य माहात्म्यं वटस्य च महामुने। सान्निहत्यसरोत्पत्तिं पूरणं पांशुना ततः।।

sthāṇutīrthasya māhātmyaṃ vaṭasya ca mahāmune| sānnihatyasarotpattiṃ pūraṇaṃ pāṃśunā tataḥ||

लिङ्गानां दर्शनात पुण्यं स्पर्शनेन च किं फलम। तथैव सरमाहात्म्यं ब्रूहि सर्वमशेषतः।।

liṅgānāṃ darśanāt puṇyaṃ sparśanena ca kiṃ phalam| tathaiva saramāhātmyaṃ brūhi sarvamaśeṣataḥ||

शृण्वन्तु मुनयः सर्वे पुराणं वामनं महत। यच्छ्रुत्वा मुक्तिमाप्नोति प्रसादाद वामनस्य तु।।

śṛṇvantu munayaḥ sarve purāṇaṃ vāmanaṃ mahat| yacchrutvā muktimāpnoti prasādād vāmanasya tu||

सनत्कुमारमासीनं स्थाणोर्वटसमीपतः। ऋषिभिर्बालखिल्याद्यैर्ब्रह्मपुत्रैर्महात्मभिः।।

sanatkumāramāsīnaṃ sthāṇorvaṭasamīpataḥ| ṛṣibhirbālakhilyādyairbrahmaputrairmahātmabhiḥ||

मार्कण्डेयो मुनिस्तत्र विनयेनाभिगम्य च। पप्रच्छ सरमाहात्म्यं प्रमाणां च स्थितिं तथा।।

mārkaṇḍeyo munistatra vinayenābhigamya ca| papraccha saramāhātmyaṃ pramāṇāṃ ca sthitiṃ tathā||

ब्रह्मपुत्र महाभाग सर्वेशास्त्रविशारद। ब्रूहि मे सरमाहात्म्यं सर्वपापक्षयावहम।।

brahmaputra mahābhāga sarveśāstraviśārada| brūhi me saramāhātmyaṃ sarvapāpakṣayāvaham||

कानि तीर्थानि दृश्यानि गुह्यानि द्विजसत्तम। लिङ्गानि ह्यतिपुण्यानि स्थाणोर्यानि समीपतः।।

kāni tīrthāni dṛśyāni guhyāni dvijasattama| liṅgāni hyatipuṇyāni sthāṇoryāni samīpataḥ||

येषां दर्शनामात्रेण मुक्तिं प्राप्नोति मानवः। वटस्य दर्शनं पुण्यमुत्पत्ति कथयस्व मे।।

yeṣāṃ darśanāmātreṇa muktiṃ prāpnoti mānavaḥ| vaṭasya darśanaṃ puṇyamutpatti kathayasva me||

प्रदक्षिणायां यत्पुण्यं तीर्थस्नानेन यत्फलम। गुह्येषु चैव दृष्टेषु यत्पुण्यमभिजायते।।

pradakṣiṇāyāṃ yatpuṇyaṃ tīrthasnānena yatphalam| guhyeṣu caiva dṛṣṭeṣu yatpuṇyamabhijāyate||

देवदेवो यता स्थाणुः सरोमध्ये व्यवस्थितः। किमर्थं पांशुना शक्रस्तीर्थं पूरितवान पुनः।।

devadevo yatā sthāṇuḥ saromadhye vyavasthitaḥ| kimarthaṃ pāṃśunā śakrastīrthaṃ pūritavān punaḥ||

स्थाणुतीर्थस्य माहात्म्यं चक्रतीर्थस्य यत्फलम। सूर्यतीर्थस्य माहात्म्यं सोमतीर्थस्य ब्रूहि मे।।

sthāṇutīrthasya māhātmyaṃ cakratīrthasya yatphalam| sūryatīrthasya māhātmyaṃ somatīrthasya brūhi me||

संकरस्य च कुह्यानि विष्णोः स्तानानि यानि च। कथयस्य महाभाग सरस्वत्याः सविस्तरम।।

saṃkarasya ca kuhyāni viṣṇoḥ stānāni yāni ca| kathayasya mahābhāga sarasvatyāḥ savistaram||

ब्रूहि देवाधिदेवस्य माहात्म्यं देव तत्त्वतः। विरि�जस्य प्रसादेन विदितं सर्वमेव च।।

brūhi devādhidevasya māhātmyaṃ deva tattvataḥ| viri�jasya prasādena viditaṃ sarvameva ca||

लोमहर्षण उवाच। मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा ब्रह्मत्मा स महामुनिः। अतिभक्त्या तु तीर्थस्य प्रवणीकृतमानसः।।

lomaharṣaṇa uvāca| mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā brahmatmā sa mahāmuniḥ| atibhaktyā tu tīrthasya pravaṇīkṛtamānasaḥ||

पर्यङ्कं शिथिलीकृत्वा नमस्कृत्वा महेश्वरम। कथयामास तत्सर्वं यच्छ्रुतं ब्रह्मणः पुरा।।

paryaṅkaṃ śithilīkṛtvā namaskṛtvā maheśvaram| kathayāmāsa tatsarvaṃ yacchrutaṃ brahmaṇaḥ purā||

नमस्कृत्य महादेवमीशानं वरदं शिवम। उत्पत्ति च प्रवक्ष्यामि तीर्थानां ब्रह्मभाषिताम।।

namaskṛtya mahādevamīśānaṃ varadaṃ śivam| utpatti ca pravakṣyāmi tīrthānāṃ brahmabhāṣitām||

पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजसंभवम।।

pūrvamekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame| bṛhadaṇḍamabhūdekaṃ prajānāṃ bījasaṃbhavam||

तस्मिन्नण्डे स्थितो ब्रह्मा शयनायोपचक्रमे। सहस्रयुगपर्यन्तं सुप्त्वा स प्रत्यबुध्यत।।

tasminnaṇḍe sthito brahmā śayanāyopacakrame| sahasrayugaparyantaṃ suptvā sa pratyabudhyata||

सुप्तोत्थितस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमपश्यत। सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य रजसा मोहितस्य च।।

suptotthitastadā brahmā śūnyaṃ lokamapaśyata| sṛṣṭiṃ cintayatastasya rajasā mohitasya ca||

रजः सृष्टिगुणं प्रोक्तं सत्त्वं स्थितिगुणं विदुः। उपसंहारकाले च तमोगुमः प्रवर्तते।।

rajaḥ sṛṣṭiguṇaṃ proktaṃ sattvaṃ sthitiguṇaṃ viduḥ| upasaṃhārakāle ca tamogumaḥ pravartate||

गुणातीतः स भगवान व्यापकः पुरुषः स्मृतः। तेनदं सकलं व्याप्तं यत्कि�चि�जीवसंज�इतम।।

guṇātītaḥ sa bhagavān vyāpakaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ| tenadaṃ sakalaṃ vyāptaṃ yatki�ci�jīvasaṃj�itam||

स ब्रह्म स च गोविन्द ईश्वरः स सनातनः। यस्तं वेद महात्मानं स सर्वं वेद मोक्षवित।।

sa brahma sa ca govinda īśvaraḥ sa sanātanaḥ| yastaṃ veda mahātmānaṃ sa sarvaṃ veda mokṣavit||

किं तेषां सकलैस्तीर्थैराश्रमैर्वा प्रयोजनम। येषामनन्तकं चित्तमात्मन्येव व्यवस्थितम।।

kiṃ teṣāṃ sakalaistīrthairāśramairvā prayojanam| yeṣāmanantakaṃ cittamātmanyeva vyavasthitam||

आत्मा नदी संयमपुण्यतीर्था सत्योदका शीलमाधियुक्ता। तस्यां स्नातः पुण्यकर्मा पुनाति न विरिणा सुद्ध्यति चान्तरात्मा।।

ātmā nadī saṃyamapuṇyatīrthā satyodakā śīlamādhiyuktā| tasyāṃ snātaḥ puṇyakarmā punāti na viriṇā suddhyati cāntarātmā||

एतत्प्रधानं पुरुषस्य कर्म यदात्मसंबोधसुखे प्रविष्टम। ज�एयं तदेव प्रवदन्ति सन्तस्तत्प्राप्य देही विजहाति कामान।।

etatpradhānaṃ puruṣasya karma yadātmasaṃbodhasukhe praviṣṭam| j�eyaṃ tadeva pravadanti santastatprāpya dehī vijahāti kāmān||

नैतादृसं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च। शीले स्थितिर्दण्डविधानवर्जनमक्रोधनश्चोपरमः क्रियाभ्यः।।

naitādṛsaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ yathaikatā samatā satyatā ca| śīle sthitirdaṇḍavidhānavarjanamakrodhanaścoparamaḥ kriyābhyaḥ||

एतद ब्रह्म समासेन मयोक्तं ते द्विजोत्तम। यज्ज�आत्वा ब्रह्म परमं प्राप्स्यसि त्वं न संशयः।।

etad brahma samāsena mayoktaṃ te dvijottama| yajj�ātvā brahma paramaṃ prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ||

इदानीं शृणु चोत्पत्तिं ब्रह्मणः परमात्मनः। इमं चोदाहरन्त्येव श्लोकं नारायणं प्रति।।

idānīṃ śṛṇu cotpattiṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ| imaṃ codāharantyeva ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati||

आपो नारा वै तनव इत्येवं नाम शुश्रुमः। तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः।।

āpo nārā vai tanava ityevaṃ nāma śuśrumaḥ| tāsu śete sa yasmācca tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ||

विबुद्धः सलिले तस्मिन विज�आयान्तर्गतं जगत। अण्डं बिभेद भगवांस्तस्मादोमित्यजायत।।

vibuddhaḥ salile tasmin vij�āyāntargataṃ jagat| aṇḍaṃ bibheda bhagavāṃstasmādomityajāyata||

ततो भूरभवत तस्माद भुव इत्यपरः स्मृतः। स्वः शब्दश्च तृतीयो ऽभद भूर्भुवः स्वेति संज�इतः।।

tato bhūrabhavat tasmād bhuva ityaparaḥ smṛtaḥ| svaḥ śabdaśca tṛtīyo 'bhad bhūrbhuvaḥ sveti saṃj�itaḥ||

तस्मात्तेजः समभवत तत्सवितुर्वरेण्यं यत। उदकं शोषयामास यत्तेजो ऽण्डविनिःसृतम।।

tasmāttejaḥ samabhavat tatsaviturvareṇyaṃ yat| udakaṃ śoṣayāmāsa yattejo 'ṇḍaviniḥsṛtam||

तेजसा शोषितं शेषं कललत्वमुपागतम। कललाद बुद्बुदं ज�एयं ततः काठिन्यतां गतम।।

tejasā śoṣitaṃ śeṣaṃ kalalatvamupāgatam| kalalād budbudaṃ j�eyaṃ tataḥ kāṭhinyatāṃ gatam||

काठिन्याद धरणी ज�एय भूतानां धारिणी इह सा। यस्मिन स्तानेस्थितं ह्यण्डं तस्मिन संनिहितंसरः।।

kāṭhinyād dharaṇī j�eya bhūtānāṃ dhāriṇī iha sā| yasmin stānesthitaṃ hyaṇḍaṃ tasmin saṃnihitaṃsaraḥ||

यदाद्यं निःसृतं तेजस्तस्मादादित्य उच्यते। अण्डमध्ये समुत्पन्नो ह्रह्मा लोकपितामहः।।

yadādyaṃ niḥsṛtaṃ tejastasmādāditya ucyate| aṇḍamadhye samutpanno hrahmā lokapitāmahaḥ||

उल्बं तस्याभवन्मेरुर्जरायुः पर्वताः स्मृताः। गर्भोदकं समुद्राश्च तथा नद्यः सहस्रशः।।

ulbaṃ tasyābhavanmerurjarāyuḥ parvatāḥ smṛtāḥ| garbhodakaṃ samudrāśca tathā nadyaḥ sahasraśaḥ||

नाभिस्थाने यदुदकं ब्रह्मणो निर्मलं महत। महत्सरस्तेन पूर्णं विमलेन वराम्भसा।।

nābhisthāne yadudakaṃ brahmaṇo nirmalaṃ mahat| mahatsarastena pūrṇaṃ vimalena varāmbhasā||

तस्मिन मध्ये स्थाणुरूपी वृटवृक्षो महामनः। तस्माद विनिर्गता वर्णा ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः।।

tasmin madhye sthāṇurūpī vṛṭavṛkṣo mahāmanaḥ| tasmād vinirgatā varṇā brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ||

शूद्राश्च तस्मादुत्पन्नाः शुश्रूषार्थं द्विजन्मनाम। ततश्चिन्तयतः सृष्टिं ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः। मनसा मानसा जाताः सनकाद्या महर्षयः।।

śūdrāśca tasmādutpannāḥ śuśrūṣārthaṃ dvijanmanām| tataścintayataḥ sṛṣṭiṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ| manasā mānasā jātāḥ sanakādyā maharṣayaḥ||

पुनश्चिन्तयतस्तस्य प्रजाकामस्य धीमतः। उत्पन्ना ऋषयः सप्त ते प्रजापतयो ऽभवन।।

punaścintayatastasya prajākāmasya dhīmataḥ| utpannā ṛṣayaḥ sapta te prajāpatayo 'bhavan||

पुनश्चिन्तयतस्तस्य रजसा मोहितस्य च। बालखिल्याः समुत्पन्नास्तपःस्वाध्यायतत्पराः।।

punaścintayatastasya rajasā mohitasya ca| bālakhilyāḥ samutpannāstapaḥsvādhyāyatatparāḥ||

ते सदा स्नाननिरता देवार्चनपरायणाः। उपवासैर्व्रतैस्तीव्रैः शोषयन्ति कलेवरम।।

te sadā snānaniratā devārcanaparāyaṇāḥ| upavāsairvrataistīvraiḥ śoṣayanti kalevaram||

वानप्रस्थेन विधिना अग्निहोत्रसमन्विताः। तपसा परमेणेह शोषयन्ति कलेवरम।।

vānaprasthena vidhinā agnihotrasamanvitāḥ| tapasā parameṇeha śoṣayanti kalevaram||

दिव्यं वर्षसहस्रं ते कृशा धमनिसंतताः। आराधयन्ति देवेशं न च तुष्यति शङ्करः।।

divyaṃ varṣasahasraṃ te kṛśā dhamanisaṃtatāḥ| ārādhayanti deveśaṃ na ca tuṣyati śaṅkaraḥ||

ततः कालेन महता उमया सह शङ्करः। आकाशमार्गेण तदा दृष्ट्वा देवी सुदुःखिताः।।

tataḥ kālena mahatā umayā saha śaṅkaraḥ| ākāśamārgeṇa tadā dṛṣṭvā devī suduḥkhitāḥ||

प्रसाद्य देवदेवेशं शङ्करं प्राह सुव्रता। क्लिश्यन्ते ते मुनिगणा देवदारुवनाश्रयाः।।

prasādya devadeveśaṃ śaṅkaraṃ prāha suvratā| kliśyante te munigaṇā devadāruvanāśrayāḥ||

तेषां क्लेशक्षयं देव विधेहि कुरु मे दयाम। किं वेदधर्मनिष्ठनामनन्तं देव दृष्कृतम।।

teṣāṃ kleśakṣayaṃ deva vidhehi kuru me dayām| kiṃ vedadharmaniṣṭhanāmanantaṃ deva dṛṣkṛtam||

नाद्यापि येन शुद्ध्यन्ति शुष्कस्नाय्वस्थिसोषिताः। तच्छ्रुत्वा वचनं देव्याः पिनाकी पातितान्धकः। प्रोवाच प्रहसन मूर्ध्नि चारुचन्द्रांशुशोभितः।।

nādyāpi yena śuddhyanti śuṣkasnāyvasthisoṣitāḥ| tacchrutvā vacanaṃ devyāḥ pinākī pātitāndhakaḥ| provāca prahasan mūrdhni cārucandrāṃśuśobhitaḥ||

न वेत्सि देवि तत्त्वेन धर्मस्य गहना गतिः। नैते धर्मं विजानन्ति न च कामविवर्जिताः।।

na vetsi devi tattvena dharmasya gahanā gatiḥ| naite dharmaṃ vijānanti na ca kāmavivarjitāḥ||

न च क्रोधेन निर्मुक्ताः केवलं मूढबुद्धयः। एतच्छ्रुत्वाब्रवीद देवी मा मैवं शंसितव्रतान।।

na ca krodhena nirmuktāḥ kevalaṃ mūḍhabuddhayaḥ| etacchrutvābravīd devī mā maivaṃ śaṃsitavratān||

देव प्रदर्शयात्मानं परं कौतूहलं हि मे। स इत्युक्त उवाचेदं देवीं देवः स्मिताननाः।।

deva pradarśayātmānaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me| sa ityukta uvācedaṃ devīṃ devaḥ smitānanāḥ||

तिष्ठ त्वमत्र यास्यामि यत्रैते मुनिपुङ्गवाः। साधयन्ति तपो घोरं दर्शयिष्यामि चेष्टितम।।

tiṣṭha tvamatra yāsyāmi yatraite munipuṅgavāḥ| sādhayanti tapo ghoraṃ darśayiṣyāmi ceṣṭitam||

इत्युक्ता तु ततो देवी शङ्करेण महात्मना। गच्छस्वेत्याह मुदिता भर्तरं भुवनेश्वरम।।

ityuktā tu tato devī śaṅkareṇa mahātmanā| gacchasvetyāha muditā bhartaraṃ bhuvaneśvaram||

यत्र ते मुनयः सर्वे काष्ठलेष्टसमाः स्थिताः। अधीयाना महाभागाः कृताग्निसदनक्रियाः।।

yatra te munayaḥ sarve kāṣṭhaleṣṭasamāḥ sthitāḥ| adhīyānā mahābhāgāḥ kṛtāgnisadanakriyāḥ||

तान विलोक्य ततो देवो नग्नः सर्वाङ्गसुन्दरः। वनमालाकृतापीडो युवा भिक्षाकपालभृत।।

tān vilokya tato devo nagnaḥ sarvāṅgasundaraḥ| vanamālākṛtāpīḍo yuvā bhikṣākapālabhṛt||

आश्रमे पर्यटन भिक्षां मुनीनां दर्शनं प्रति। देहि भिक्षां ततश्चोक्त्वा ह्याश्रमादाश्रमं ययौ।।

āśrame paryaṭan bhikṣāṃ munīnāṃ darśanaṃ prati| dehi bhikṣāṃ tataścoktvā hyāśramādāśramaṃ yayau||

तं विलोक्याश्रमगतं योषितो ब्रह्मवादिनाम। सकौतुकस्वभावेन तस्य रूपेम मोहिताः।।

taṃ vilokyāśramagataṃ yoṣito brahmavādinām| sakautukasvabhāvena tasya rūpema mohitāḥ||

प्रोचुः परस्परं नार्य एहि पश्याम भिश्रुकम। परस्परमिति चोक्त्वा गृह्य मूलफलं बहु।।

procuḥ parasparaṃ nārya ehi paśyāma bhiśrukam| parasparamiti coktvā gṛhya mūlaphalaṃ bahu||

गृहाण भिक्षामूचुस्तास्तं देवं मुनियोषितः। स तु भिक्षाकपालं तं प्रसार्य बहु सादरम।।

gṛhāṇa bhikṣāmūcustāstaṃ devaṃ muniyoṣitaḥ| sa tu bhikṣākapālaṃ taṃ prasārya bahu sādaram||

देहि देहि शिवं वो ऽस्तु भवतीभ्यस्तपोवने। हसमानस्तु देवोसस्तत्र देव्या निरीक्षितः। तस्मै दत्त्वैव तां भिक्षां पप्रच्छुस्तं स्मरातुराः।।

dehi dehi śivaṃ vo 'stu bhavatībhyastapovane| hasamānastu devosastatra devyā nirīkṣitaḥ| tasmai dattvaiva tāṃ bhikṣāṃ papracchustaṃ smarāturāḥ||

को ऽसौ नाम व्रतविधिस्त्वया तापस सेव्यते। यत्र नग्नेन लिङ्गेन वनमालाविभूषितः। भवान वै तापसो हृद्यो हृद्याः स्मो यदि मन्यसे।।

ko 'sau nāma vratavidhistvayā tāpasa sevyate| yatra nagnena liṅgena vanamālāvibhūṣitaḥ| bhavān vai tāpaso hṛdyo hṛdyāḥ smo yadi manyase||

इत्युक्तस्तापसीभिस्तु प्रोवाच हसिताननः। इदमीदृग व्रतं कि�चिन्न रहस्यं प्रकाश्यते।।

ityuktastāpasībhistu provāca hasitānanaḥ| idamīdṛg vrataṃ ki�cinna rahasyaṃ prakāśyate||

शृण्वन्ति बहवो यत्र तत्र व्याख्या न विद्यते। अस्य व्रतस्य सुभगा इति मत्वा गमिष्यथ।।

śṛṇvanti bahavo yatra tatra vyākhyā na vidyate| asya vratasya subhagā iti matvā gamiṣyatha||

एवमुक्तास्तदा तेन ताः प्रत्यूचुस्तदा मुनिम। रहस्ये हि गमिष्यामो मुने नः कैतुकं महत।।

evamuktāstadā tena tāḥ pratyūcustadā munim| rahasye hi gamiṣyāmo mune naḥ kaitukaṃ mahat||

इत्युक्त्वा तास्तदा तं वै जगृहुः पाणिपल्लवैः। काचित कण्ठे सकन्दर्पा बाहुभ्यामपरास्तथा।।

ityuktvā tāstadā taṃ vai jagṛhuḥ pāṇipallavaiḥ| kācit kaṇṭhe sakandarpā bāhubhyāmaparāstathā||

जानुभ्यामपरा नार्यः केशेषु ललितापराः। अपरास्तु कटीरन्ध्रे अपराः पादयोरपि।।

jānubhyāmaparā nāryaḥ keśeṣu lalitāparāḥ| aparāstu kaṭīrandhre aparāḥ pādayorapi||

क्षोभं विलोक्य मुनय आश्रमेषु स्वयोषिताम। हन्यतामिति संभाष्य काष्ठपाषाणपाणयः।।

kṣobhaṃ vilokya munaya āśrameṣu svayoṣitām| hanyatāmiti saṃbhāṣya kāṣṭhapāṣāṇapāṇayaḥ||

पातयन्ति स्म देवस्य लिङ्गमुद्धृत्य भीषणम। पातिते तु ततो लिङ्गे गतो ऽन्तर्धानमीश्वरः। 22.68 देव्या स भगवान रुद्रः कैलासं नगमाश्रितः। पतिते देवदेवस्य लिङ्गे नष्टे चराचरे।।

pātayanti sma devasya liṅgamuddhṛtya bhīṣaṇam| pātite tu tato liṅge gato 'ntardhānamīśvaraḥ| 22.68 devyā sa bhagavān rudraḥ kailāsaṃ nagamāśritaḥ| patite devadevasya liṅge naṣṭe carācare||

क्षोभो बभूव सुमहानृषीणां भावितात्मनाम। एवं देवे तदा तत्र वर्तति व्याकुलीकृते।।

kṣobho babhūva sumahānṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām| evaṃ deve tadā tatra vartati vyākulīkṛte||

उवाचैको मुनिवरस्तत्र बुद्धिमतां वरः। न वयं विद्मः सद्भावं तापसस्य महात्मनः।।

uvācaiko munivarastatra buddhimatāṃ varaḥ| na vayaṃ vidmaḥ sadbhāvaṃ tāpasasya mahātmanaḥ||

विरि�चिं शरणं यामः स हि ज�आस्यति चेष्टितम। एवमुक्ताः सर्व एव ऋषयो ल�जिता भृशम।।

viri�ciṃ śaraṇaṃ yāmaḥ sa hi j�āsyati ceṣṭitam| evamuktāḥ sarva eva ṛṣayo la�jitā bhṛśam||

ब्रह्मणः सदनं जग्मुर देवैः सह निषेवितम। प्रणिपत्याथ देवेशं ल�जयाधोमुखाः स्थिताः।।

brahmaṇaḥ sadanaṃ jagmur devaiḥ saha niṣevitam| praṇipatyātha deveśaṃ la�jayādhomukhāḥ sthitāḥ||

अथ तान दुःखितान दृष्ट्वा ब्रह्म वचनमब्रवीत। अहो मुग्धा यदा यूयं क्रोधेन कलुषीकृताः।।

atha tān duḥkhitān dṛṣṭvā brahma vacanamabravīt| aho mugdhā yadā yūyaṃ krodhena kaluṣīkṛtāḥ||

न धर्मस्य क्रिया काचिज्ज�आयते मूढबुद्धयः। श्रुयतां धर्मसर्वस्वं तापसाः क्रूरचेष्टितः।।

na dharmasya kriyā kācijj�āyate mūḍhabuddhayaḥ| śruyatāṃ dharmasarvasvaṃ tāpasāḥ krūraceṣṭitaḥ||

विदित्वा यद बुधः क्षिप्रं धर्मस्य फलमाप्नुयात। यो ऽसावात्मनि देहे ऽस्मिन विभुर्नित्योव्यवस्थितः।।

viditvā yad budhaḥ kṣipraṃ dharmasya phalamāpnuyāt| yo 'sāvātmani dehe 'smin vibhurnityovyavasthitaḥ||

सो ऽनादिः स महास्थाणुः पृथक्त्वे परिसूचितः। मणिर्यथोपधानेन धत्ते वर्णोज्ज्वलो ऽपि वै।।

so 'nādiḥ sa mahāsthāṇuḥ pṛthaktve parisūcitaḥ| maṇiryathopadhānena dhatte varṇojjvalo 'pi vai||

तन्मयो भवते तद्वदात्मापि मनसा कृतः। मनसो भेदमाश्रित्य कर्मभिश्चोपचीयते।।

tanmayo bhavate tadvadātmāpi manasā kṛtaḥ| manaso bhedamāśritya karmabhiścopacīyate||

ततः कर्मवशाद भुङ्क्ते संभोगान स्वर्गनारकान। तन्मनः शोधयेद धीमान ज�आनयोगाद्युपक्रमैः।।

tataḥ karmavaśād bhuṅkte saṃbhogān svarganārakān| tanmanaḥ śodhayed dhīmān j�ānayogādyupakramaiḥ||

तस्मिन शुद्धे ह्यन्तरात्मा स्वयमेव निराकुलः। न शरीरस्य संक्लेशैरपि निर्दहनात्मकैः।।

tasmin śuddhe hyantarātmā svayameva nirākulaḥ| na śarīrasya saṃkleśairapi nirdahanātmakaiḥ||

शुद्धिमाप्नोति पुरुषः संशुद्धं यस्य नो मनः। क्रिया हि नियमार्थाय पातकेभ्यः प्रकीर्तिताः।।

śuddhimāpnoti puruṣaḥ saṃśuddhaṃ yasya no manaḥ| kriyā hi niyamārthāya pātakebhyaḥ prakīrtitāḥ||

यस्मादत्याविलं देहं न शीघ्रं शुद्ध्यते किल। तेन लोकेषु मार्गो ऽयं सत्पथस्य प्रवर्तितः।।

yasmādatyāvilaṃ dehaṃ na śīghraṃ śuddhyate kila| tena lokeṣu mārgo 'yaṃ satpathasya pravartitaḥ||

वर्णाश्रमविभागो ऽयं लोकाध्यक्षेण केनचित। निर्मितो मोहमाहात्म्यं चिह्नं चोत्तमभागिनाम।।

varṇāśramavibhāgo 'yaṃ lokādhyakṣeṇa kenacit| nirmito mohamāhātmyaṃ cihnaṃ cottamabhāginām||

भवन्तः क्रोधकामाभ्यामभिभूताश्रमे स्थिताः। ज�आनिनामाश्रमो वेश्म अनाश्रममयोगिनाम।।

bhavantaḥ krodhakāmābhyāmabhibhūtāśrame sthitāḥ| j�ānināmāśramo veśma anāśramamayoginām||

क्व च न्यस्तसमस्तेच्छा क्व च नारीमयो भ्रमः। क्व क्रोधमीदृशं घोरं येनात्मानं न जायथ।।

kva ca nyastasamastecchā kva ca nārīmayo bhramaḥ| kva krodhamīdṛśaṃ ghoraṃ yenātmānaṃ na jāyatha||

यत्क्रोधनो यजति यद ददाति यद वा तपस्तपतिल यज्जुहोति। न तस्य प्राप्नोति फलं हि लोके मोघं फलं तस्य हि क्रोधनस्य।।

yatkrodhano yajati yad dadāti yad vā tapastapatila yajjuhoti| na tasya prāpnoti phalaṃ hi loke moghaṃ phalaṃ tasya hi krodhanasya||

सनत्कुमार उवाच। ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ऋषयः सर्व एव ते। पुनरेव च पप्रच्छुर्जगतः श्रेयकारणम।।

sanatkumāra uvāca| brahmaṇo vacanaṃ śrutvā ṛṣayaḥ sarva eva te| punareva ca papracchurjagataḥ śreyakāraṇam||

ब्रह्मोवाच। गच्छामः शरणं देवं शूलपाणिं त्रिलोचनम। प्रसादाद देवदेवस्य भविष्यथ यथा पुरा।।

brahmovāca| gacchāmaḥ śaraṇaṃ devaṃ śūlapāṇiṃ trilocanam| prasādād devadevasya bhaviṣyatha yathā purā||

इत्युक्ता ब्रह्मणा सार्द्ध कैलासं गिरिमुत्तमम। ददृशुस्ते समासीनमुमया सहितं हरम।।

ityuktā brahmaṇā sārddha kailāsaṃ girimuttamam| dadṛśuste samāsīnamumayā sahitaṃ haram||

ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्म लोकपितामहः। देवाधिदेवं वरदं त्रैलोक्यस्य प्रभुं शिवम।।

tataḥ stotuṃ samārabdho brahma lokapitāmahaḥ| devādhidevaṃ varadaṃ trailokyasya prabhuṃ śivam||

ब्रह्मोवाच। अनन्ताय नमस्तुभ्यं वरदाय पिनाकिने। महादेवाय देवाय स्थणवे परमात्मने।।

brahmovāca| anantāya namastubhyaṃ varadāya pinākine| mahādevāya devāya sthaṇave paramātmane||

नमो ऽस्तु भुवनेशाय तुभ्यं तारक सर्वदा। ज�आनानं दायको देवस्त्वमेकः पुरुषोत्तमः।।

namo 'stu bhuvaneśāya tubhyaṃ tāraka sarvadā| j�ānānaṃ dāyako devastvamekaḥ puruṣottamaḥ||

नमस्ते पद्मगर्भाय पद्मेशाय नमो नमः। घोरशान्तिस्वरूपाय चण्डक्रोध नमो ऽस्तु ते।।

namaste padmagarbhāya padmeśāya namo namaḥ| ghoraśāntisvarūpāya caṇḍakrodha namo 'stu te||

नमस्ते देव विश्वेश नमस्ते सुरनायक। शूलपाणे नमस्ते ऽस्तु नमस्ते विश्वभावन।।

namaste deva viśveśa namaste suranāyaka| śūlapāṇe namaste 'stu namaste viśvabhāvana||

एवं स्तुतो महादेवो ब्रह्मणा ऋषिभिस्तदा। उवाच मा भैर्व्रजत लिङ्गं वो भविता पुनः।।

evaṃ stuto mahādevo brahmaṇā ṛṣibhistadā| uvāca mā bhairvrajata liṅgaṃ vo bhavitā punaḥ||

क्रियतां मद्वयः शीघ्रं येन मे प्रीतिरुत्तमा। भविष्यति प्रतिष्ठायां लिङ्गस्यात्र न संशयः।।

kriyatāṃ madvayaḥ śīghraṃ yena me prītiruttamā| bhaviṣyati pratiṣṭhāyāṃ liṅgasyātra na saṃśayaḥ||

ये लिङ्गं पूजयिष्यन्ति मामकं भक्तिमाश्रिताः। न तेषां दुर्लभं किचिद भविष्यति कदाचन।।

ye liṅgaṃ pūjayiṣyanti māmakaṃ bhaktimāśritāḥ| na teṣāṃ durlabhaṃ kicid bhaviṣyati kadācana||

सर्वेषामेव पापानां कृतानामपि जानता। शुद्ध्यते लिङ्गपूजायां नात्र कार्या विचारणा।।

sarveṣāmeva pāpānāṃ kṛtānāmapi jānatā| śuddhyate liṅgapūjāyāṃ nātra kāryā vicāraṇā||

युष्माभिः पातितं लिङ्गं सारयित्वा महात्सरः। सांनिहत्यं तु विख्यातं तस्मि�शीघ्रं प्रतिष्ठितम।।

yuṣmābhiḥ pātitaṃ liṅgaṃ sārayitvā mahātsaraḥ| sāṃnihatyaṃ tu vikhyātaṃ tasmi�śīghraṃ pratiṣṭhitam||

यथाभिलषितं कामं ततः प्रप्स्यथ ब्राह्मणाः। स्थाणुर्नाम्ना हि लोकेषु पूजनीयो दिवौकसाम।।

yathābhilaṣitaṃ kāmaṃ tataḥ prapsyatha brāhmaṇāḥ| sthāṇurnāmnā hi lokeṣu pūjanīyo divaukasām||

स्थाण्वीस्वरे स्थितो यस्मात्स्ताण्वीश्वरस्ततः स्मृतः। ये स्मरन्ति सदा स्थाणुं ते मुक्ताः सर्वकिल्बिषैः।।

sthāṇvīsvare sthito yasmātstāṇvīśvarastataḥ smṛtaḥ| ye smaranti sadā sthāṇuṃ te muktāḥ sarvakilbiṣaiḥ||

भविष्यन्ति शुद्धदेहा दर्शनान्मोक्षगामिनः। इत्येवमुक्ता देवेन ऋषयो ब्रह्मणा सह।।

bhaviṣyanti śuddhadehā darśanānmokṣagāminaḥ| ityevamuktā devena ṛṣayo brahmaṇā saha||

तस्माद दारुवनाल्लिङ्गं नेतुं समुपचक्रमुः। न तं चालयितुं शक्तास्ते देवा ऋषिभिः सह।।

tasmād dāruvanālliṅgaṃ netuṃ samupacakramuḥ| na taṃ cālayituṃ śaktāste devā ṛṣibhiḥ saha||

श्रमेण महता युक्ता ब्रह्माणं शरणं ययुः। तेषां श्रमाभितप्तानामिदं ब्रह्माब्रवीद वचः।।

śrameṇa mahatā yuktā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ| teṣāṃ śramābhitaptānāmidaṃ brahmābravīd vacaḥ||

किं वा श्रमेण महता न यूयं वहनक्षमाः। स्वेच्छया पातितं लिङ्गं देवदेवेन शूलिना।।

kiṃ vā śrameṇa mahatā na yūyaṃ vahanakṣamāḥ| svecchayā pātitaṃ liṅgaṃ devadevena śūlinā||

तस्मात तमेव शरणं यास्यामः सहिताः सुराः। प्रसन्नश्च महादेवः स्वयमेव नयिष्यति।।

tasmāt tameva śaraṇaṃ yāsyāmaḥ sahitāḥ surāḥ| prasannaśca mahādevaḥ svayameva nayiṣyati||

इत्येवमुक्ता ऋषयो देवाश्च ब्रह्मणा सह। कैलासं गिरिमासेदू रुद्रदर्शनकाङ्क्षिणः।।

ityevamuktā ṛṣayo devāśca brahmaṇā saha| kailāsaṃ girimāsedū rudradarśanakāṅkṣiṇaḥ||

न च पश्यन्ति तं देवं ततश्चिन्तासमन्विताः। ब्रह्माणमूचुर्मुनयः क्व स देवो महेश्वरः।।

na ca paśyanti taṃ devaṃ tataścintāsamanvitāḥ| brahmāṇamūcurmunayaḥ kva sa devo maheśvaraḥ||

ततो ब्रह्म चिरं ध्यात्वा ज�आत्वा देवं महेश्वरम। हस्तिरुपेण तिष्ठन्तं मुनिभिर्मानसैः स्तुतम।।

tato brahma ciraṃ dhyātvā j�ātvā devaṃ maheśvaram| hastirupeṇa tiṣṭhantaṃ munibhirmānasaiḥ stutam||

अथ ते ऋषयः सर्वे देवाश्च ब्रह्मणा सह। गता महत्सरः पुण्यं यत्र देवः स्वयं स्थितः।।

atha te ṛṣayaḥ sarve devāśca brahmaṇā saha| gatā mahatsaraḥ puṇyaṃ yatra devaḥ svayaṃ sthitaḥ||

न च पश्यन्ति तं देवमन्विष्यन्तस्ततस्ततः। ततश्चिन्तान्विता देवा ब्रह्मणा सहिता स्थिताः।।

na ca paśyanti taṃ devamanviṣyantastatastataḥ| tataścintānvitā devā brahmaṇā sahitā sthitāḥ||

पस्यन्ति देवीं सुप्रीतां कमण्डलुविभूषिताम। प्रीयमाणा तदा देवी इदं वचनमब्रवीत।।

pasyanti devīṃ suprītāṃ kamaṇḍaluvibhūṣitām| prīyamāṇā tadā devī idaṃ vacanamabravīt||

श्रमेण महता युक्ता अन्विष्यन्तो महेश्वरम। पीयताममृतं देवास्ततो ज�आस्यथ शङ्करम। एतच्छ्रत्वा तु वचनं भवान्या समुदाहृतम।।

śrameṇa mahatā yuktā anviṣyanto maheśvaram| pīyatāmamṛtaṃ devāstato j�āsyatha śaṅkaram| etacchratvā tu vacanaṃ bhavānyā samudāhṛtam||

सुखोपविष्टास्ते देवाः पपुस्तदमृतं शुचि। अनन्तरं सुखासीनाः पप्रच्छुः परमेश्वरीम।।

sukhopaviṣṭāste devāḥ papustadamṛtaṃ śuci| anantaraṃ sukhāsīnāḥ papracchuḥ parameśvarīm||

क्व स देव इहायातो हस्तिरूपधरः स्थितः। दर्शितश्च तदा देव्या सरोमध्ये व्यवस्थितः।।

kva sa deva ihāyāto hastirūpadharaḥ sthitaḥ| darśitaśca tadā devyā saromadhye vyavasthitaḥ||

दृष्ट्वा देवं हर्षयुक्ताः सर्वे देवाः सहर्षिभिः। ब्रह्मणमग्रतः कृत्वा इदं वचनमब्रुवन।।

dṛṣṭvā devaṃ harṣayuktāḥ sarve devāḥ saharṣibhiḥ| brahmaṇamagrataḥ kṛtvā idaṃ vacanamabruvan||

त्वया त्यक्तं महादेव लिङ्गं त्रैलोक्यवन्दितम। तस्य चानयने नान्यः समर्थः स्यान्महेश्वर।।

tvayā tyaktaṃ mahādeva liṅgaṃ trailokyavanditam| tasya cānayane nānyaḥ samarthaḥ syānmaheśvara||

इत्येवमुक्तो भगवान देवो ब्रह्मादिभिर्हरः। जगाम ऋषिभिः सार्द्ध देवदारुवनाश्रमम।।

ityevamukto bhagavān devo brahmādibhirharaḥ| jagāma ṛṣibhiḥ sārddha devadāruvanāśramam||

तत्र गत्वा महादेवो हस्तिरूपधरो हरः। करेण जग्राह ततो लीलया परमेश्वरः।।

tatra gatvā mahādevo hastirūpadharo haraḥ| kareṇa jagrāha tato līlayā parameśvaraḥ||

तमादाय महादेवः स्तूयमानो महर्षिभिः। निवेशयामास तदा सरःपार्श्वे तु पश्चिमे।।

tamādāya mahādevaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ| niveśayāmāsa tadā saraḥpārśve tu paścime||

ततो देवाः सर्व एव ऋषयश्च तपोधनाः। आत्मानं सफलं दष्ट्वा स्तवं चक्रुर्महेश्वरे।।

tato devāḥ sarva eva ṛṣayaśca tapodhanāḥ| ātmānaṃ saphalaṃ daṣṭvā stavaṃ cakrurmaheśvare||

मु�जकेशिन सर्वलोकवरप्रद सर्वानुग्रहकर कमलेशय कुशेशय हृदयेशय ज�आनोदधे शंभो विभो महायज�अ महायाज�इ क सर्वयज�अमय सर्वय5हृदय सर्वयज�असंस्तुत निराश्रय (20) समुद्रेशय अत्रिसंभव भक्तानुकम्पिन अभग्नयोग योगधर वासुकिमहामणि- विद्योतितविग्रह हरितनयन त्रिलोचन जटाधर नीलकण्ठ चन्द्रार्धधर उमाशरीरार्धहर गजचर्मधर दुस्तरसंसारमहासंहारकर(25) प्रसीद भक्तजनवत्सल एवं स्तुतो देवगणैः सुभक्त्या सब्रहामुख्यैश्च पितामहेन। त्यक्त्वा तदा हस्तिरूपं महात्मा लिङ्गे तदा संनिधानं चकार।।

mu�jakeśin sarvalokavaraprada sarvānugrahakara kamaleśaya kuśeśaya hṛdayeśaya j�ānodadhe śaṃbho vibho mahāyaj�a mahāyāj�i ka sarvayaj�amaya sarvaya5hṛdaya sarvayaj�asaṃstuta nirāśraya (20) samudreśaya atrisaṃbhava bhaktānukampin abhagnayoga yogadhara vāsukimahāmaṇi- vidyotitavigraha haritanayana trilocana jaṭādhara nīlakaṇṭha candrārdhadhara umāśarīrārdhahara gajacarmadhara dustarasaṃsāramahāsaṃhārakara(25) prasīda bhaktajanavatsala evaṃ stuto devagaṇaiḥ subhaktyā sabrahāmukhyaiśca pitāmahena| tyaktvā tadā hastirūpaṃ mahātmā liṅge tadā saṃnidhānaṃ cakāra||

पुलस्त्य उवाच। गते त्रैलोक्यराज्ये तु दानवेषु पुरन्दरः। जगाम ब्रह्मसदनं सह देवैः शचीपतिः।।

pulastya uvāca| gate trailokyarājye tu dānaveṣu purandaraḥ| jagāma brahmasadanaṃ saha devaiḥ śacīpatiḥ||

तत्रापश्यत स देवेशं ब्रह्माणं कमलोद्भवम। ऋषिभिः सार्धमासीनं पितरं स्वं च कश्यपम।।

tatrāpaśyat sa deveśaṃ brahmāṇaṃ kamalodbhavam| ṛṣibhiḥ sārdhamāsīnaṃ pitaraṃ svaṃ ca kaśyapam||

ततो ननाम शिरसा शक्रः सुरगणैः सह। ब्रह्माणं कश्यपं चैव तांश्च सर्वास्तपोधनान।।

tato nanāma śirasā śakraḥ suragaṇaiḥ saha| brahmāṇaṃ kaśyapaṃ caiva tāṃśca sarvāstapodhanān||

प्रोवाचेन्द्रः सुरैः सार्ध देवनाथं पितामहम। पितामह हृतं राज्यं बलिना बलिना मम।।

provācendraḥ suraiḥ sārdha devanāthaṃ pitāmaham| pitāmaha hṛtaṃ rājyaṃ balinā balinā mama||

ब्रह्मा प्रोवाच शक्रैतद भुज्यते स्वकृतं फलम। शक्रः पप्रच्छ भो ब्रूहि किं मया दुष्कृतं कृतम।।

brahmā provāca śakraitad bhujyate svakṛtaṃ phalam| śakraḥ papraccha bho brūhi kiṃ mayā duṣkṛtaṃ kṛtam||

कश्यपो ऽप्याह देवेशं भ्रूणहत्या कृता त्वया। दित्युदरात त्वया गर्भः कृत्तो वै बहुधा बलात।।

kaśyapo 'pyāha deveśaṃ bhrūṇahatyā kṛtā tvayā| dityudarāt tvayā garbhaḥ kṛtto vai bahudhā balāt||

पितरं प्राह देवेन्द्रः स मातुर्देषतो विभो। कृन्तनं प्राप्तवान गर्भो यदशौचा हि सा भवत।।

pitaraṃ prāha devendraḥ sa māturdeṣato vibho| kṛntanaṃ prāptavān garbho yadaśaucā hi sā bhavat||

ततो ऽब्रवीत कश्यपस्तु मातुर्देषः स दासताम। गतस्ततो विनिहतो दासो ऽपि कुलिशेन भो।।

tato 'bravīt kaśyapastu māturdeṣaḥ sa dāsatām| gatastato vinihato dāso 'pi kuliśena bho||

तच्छ्रुत्वा कश्यपवचः प्राह शक्रः पितामहम। विनाशं पाप्मनो ब्रूहि प्रायश्चित्तं विभो मम।।

tacchrutvā kaśyapavacaḥ prāha śakraḥ pitāmaham| vināśaṃ pāpmano brūhi prāyaścittaṃ vibho mama||

ब्रह्मा प्रोवाच देवेशं वशिष्ठः कश्यपस्तथा। हितं सर्वस्य जगतः शक्रस्यापि विशेषतः।।

brahmā provāca deveśaṃ vaśiṣṭhaḥ kaśyapastathā| hitaṃ sarvasya jagataḥ śakrasyāpi viśeṣataḥ||

शङ्खचक्रगदापाणिर्माधवः पुरुषोत्तमः। तं प्रपद्यस्व शरणं स ते श्रेयो विधास्यति।।

śaṅkhacakragadāpāṇirmādhavaḥ puruṣottamaḥ| taṃ prapadyasva śaraṇaṃ sa te śreyo vidhāsyati||

सहस्राक्षो ऽपि वचनं गुरूणां स निशम्य वै। प्रोवाच स्वल्पकालेन कस्मिन प्राप्यो बहूदयः। तमूचुर्देवता मर्त्ये स्वल्पकाले महोदयः।।

sahasrākṣo 'pi vacanaṃ gurūṇāṃ sa niśamya vai| provāca svalpakālena kasmin prāpyo bahūdayaḥ| tamūcurdevatā martye svalpakāle mahodayaḥ||

इत्येवमुक्तः सुरराड विरि�चिना मरीचिपुत्रेण च कश्यपेन। तथैव मित्रावरुणात्मजेन वेगान्महीपृष्ठमवाप्य तस्थौ।।

ityevamuktaḥ surarāḍ viri�cinā marīciputreṇa ca kaśyapena| tathaiva mitrāvaruṇātmajena vegānmahīpṛṣṭhamavāpya tasthau||

कालि�जरस्योत्तरतः सुपुण्यस्तथा हिमाद्रेरपि दक्षिणस्थः। सुशस्थलात पूर्वत एव विश्रुतो वसोः पुरात पिश्चिमतो ऽवतस्थे।।

kāli�jarasyottarataḥ supuṇyastathā himādrerapi dakṣiṇasthaḥ| suśasthalāt pūrvata eva viśruto vasoḥ purāt piścimato 'vatasthe||

पूर्वं गयेन नृवरेम यत्र यष्टो ऽश्वमेधः शतकृत्सदक्षिणः। मनुष्येमेधः शतकृत्सहस्रकृन्नरेन्द्रसूयश्च सहस्रकृद वै।।

pūrvaṃ gayena nṛvarema yatra yaṣṭo 'śvamedhaḥ śatakṛtsadakṣiṇaḥ| manuṣyemedhaḥ śatakṛtsahasrakṛnnarendrasūyaśca sahasrakṛd vai||

तथा पुरा दुर्यजनः सुरासुरैः ख्यातो महामेध इति प्रसिद्धः। यत्रास्य चक्रे भगवान मुरारिः वास्तव्यमव्यक्ततनुः खमूर्तिमत। ख्यातिं जगामाथ गदाधरेति महाघवृक्षस्य शितः कुठारः।।

tathā purā duryajanaḥ surāsuraiḥ khyāto mahāmedha iti prasiddhaḥ| yatrāsya cakre bhagavān murāriḥ vāstavyamavyaktatanuḥ khamūrtimat| khyātiṃ jagāmātha gadādhareti mahāghavṛkṣasya śitaḥ kuṭhāraḥ||

यस्मिन द्विजेन्द्राः श्रुतिशास्त्रवर्जिताः समत्वमायान्ति पितामहेन। सकृत पितृन यत्र च संप्रपूज्य भक्त्या त्वनन्येन हि चेतसैव। फलं महामेधमखस्य मानवा लभन्त्यनन्त्यं भगवत्प्रसादात।।

yasmin dvijendrāḥ śrutiśāstravarjitāḥ samatvamāyānti pitāmahena| sakṛt pitṛn yatra ca saṃprapūjya bhaktyā tvananyena hi cetasaiva| phalaṃ mahāmedhamakhasya mānavā labhantyanantyaṃ bhagavatprasādāt||

महानदी यत्र सुरर्षिकन्या जलापदेशाद्धिमशैलमेत्य। चक्रे जगत्पापविनष्टिमग्र्यां संदर्शनप्राशनम�जनेन।।

mahānadī yatra surarṣikanyā jalāpadeśāddhimaśailametya| cakre jagatpāpavinaṣṭimagryāṃ saṃdarśanaprāśanama�janena||

तत्र शक्रः समभ्येत्य महानद्यास्तटे ऽद्भुते। आराधनाय देवस्य कृत्वाश्रममवस्थितः।।

tatra śakraḥ samabhyetya mahānadyāstaṭe 'dbhute| ārādhanāya devasya kṛtvāśramamavasthitaḥ||

प्रातःस्नायी त्वधःशायी एकभक्तस्त्वयाचितः। तपस्तेपे सहस्राक्षः स्तुवन देवं गदाधरम।।

prātaḥsnāyī tvadhaḥśāyī ekabhaktastvayācitaḥ| tapastepe sahasrākṣaḥ stuvan devaṃ gadādharam||

तस्यैवं तप्यतः स्मयग्जितसर्वेन्द्रियस्य हि। कामक्रोधविहीनस्य साग्रः संवत्सरो गतः।।

tasyaivaṃ tapyataḥ smayagjitasarvendriyasya hi| kāmakrodhavihīnasya sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ||

ततो गदाधरः प्रीतो वासवं प्राह नारद। गच्छ प्रीतो ऽस्मि भवतो मुक्तपापो ऽसि साम्प्रतम।।

tato gadādharaḥ prīto vāsavaṃ prāha nārada| gaccha prīto 'smi bhavato muktapāpo 'si sāmpratam||

निजं राज्यं च देवेश प्राप्स्यसे न चिरादिव। यतिष्यामि तथा शक्र भावि श्रेयो यता तव।।

nijaṃ rājyaṃ ca deveśa prāpsyase na cirādiva| yatiṣyāmi tathā śakra bhāvi śreyo yatā tava||

इत्येवमुक्तो ऽथ गदाधरेण विसर्जितः स्नाप्य मनोहरायाम। स्नातस्य देवस्य तदैनसो नरास्तं प्रोचुरस्माननुसासयस्व।।

ityevamukto 'tha gadādhareṇa visarjitaḥ snāpya manoharāyām| snātasya devasya tadainaso narāstaṃ procurasmānanusāsayasva||

प्रोवाच तान भीषणकर्मकारान नाम्ना पुलिन्दान मम पापसंभवाः। वसध्वमेवान्तरमद्रिसुख्ययोर्हिमाद्रिकालि�जरयोः पुलिन्दाः।।

provāca tān bhīṣaṇakarmakārān nāmnā pulindān mama pāpasaṃbhavāḥ| vasadhvamevāntaramadrisukhyayorhimādrikāli�jarayoḥ pulindāḥ||

इत्येवमुक्त्वा सुरराट पुलिन्दान विमुक्तपापो ऽमरसिद्धयक्षैः। संपूज्यमानो ऽनुजगाम चमं मातुस्तदा धर्मनिवासमीड्यम।।

ityevamuktvā surarāṭ pulindān vimuktapāpo 'marasiddhayakṣaiḥ| saṃpūjyamāno 'nujagāma camaṃ mātustadā dharmanivāsamīḍyam||

दृष्ट्वादितिं मूर्ध्नि कृता�जलिस्तु विनाम्रमौलिः समुपाजगाम। प्रणम्य पादौ कमलोदराभौ निवेदयामास तपस्तदात्मनः।।

dṛṣṭvāditiṃ mūrdhni kṛtā�jalistu vināmramauliḥ samupājagām| praṇamya pādau kamalodarābhau nivedayāmāsa tapastadātmanaḥ||

पप्रच्छ सा कारणमीश्वरं तम आघ्राय चालिङ्ग्य सहाश्रुदृष्ट्या। स चाचचक्षे बलिना रणे जयं तदात्मनो देवगणैश्च सार्धम।।

papraccha sā kāraṇamīśvaraṃ tam āghrāya cāliṅgya sahāśrudṛṣṭyā| sa cācacakṣe balinā raṇe jayaṃ tadātmano devagaṇaiśca sārdham||

श्रुत्वैव सा शोकपरिप्लुताङ्गी ज�आत्वा जितं दैत्यसुतैः सुतं तम। दुःखान्विता देवमनाद्यमीड्यं जगाम विष्णुं शरणं वरेण्यम।।

śrutvaiva sā śokapariplutāṅgī j�ātvā jitaṃ daityasutaiḥ sutaṃ tam| duḥkhānvitā devamanādyamīḍyaṃ jagāma viṣṇuṃ śaraṇaṃ vareṇyam||

नारद उवाच। कस्मिन जनित्री सुरसत्तमानां स्थाने हृषीकेशमनन्तमाद्यम। चराचरस्य प्रभवं पुराणमाराधयामास शुभे वद त्वम।।

nārada uvāca| kasmin janitrī surasattamānāṃ sthāne hṛṣīkeśamanantamādyam| carācarasya prabhavaṃ purāṇamārādhayāmāsa śubhe vada tvam||

पुलस्त्य उवाच। सुरारणिः शक्रमवेक्ष्य दीनं पराजितं दानवनायकेन। सिते ऽथ पक्षे मरार्क्षगेरऽके घृतार्चिषः स्यादथ सप्तमे ऽह्नि।। 50.31 दृष्ट्वैवे देवं त्रिदशाधिपं तं महोदये शक्रदिशाधिरूढम। निराशना संयतवाक सुचिता तदोपतस्थे शरणं सुरेन्द्रम।।

pulastya uvāca| surāraṇiḥ śakramavekṣya dīnaṃ parājitaṃ dānavanāyakena| site 'tha pakṣe marārkṣager'ke ghṛtārciṣaḥ syādatha saptame 'hni|| 50.31 dṛṣṭvaive devaṃ tridaśādhipaṃ taṃ mahodaye śakradiśādhirūḍham| nirāśanā saṃyatavāk sucitā tadopatasthe śaraṇaṃ surendram||

अदितिरुवाच। जयस्व दिव्याम्बुजकोशचौर जयस्व संसारतरोः कुठार। जयस्व पापेन्धनजातवेदस्तमौघसंरोध नमो नमस्ते।।

aditiruvāca| jayasva divyāmbujakośacaura jayasva saṃsārataroḥ kuṭhāra| jayasva pāpendhanajātavedastamaughasaṃrodha namo namaste||

नमो ऽसु ते भास्कर दिव्यमूर्ते त्रैलोक्यलक्ष्मीतिलकाय ते नमः। त्वं कारणं सर्वचराचरस्य नाथो ऽसि मां पालय विश्वमूर्ते।।

namo 'su te bhāskara divyamūrte trailokyalakṣmītilakāya te namaḥ| tvaṃ kāraṇaṃ sarvacarācarasya nātho 'si māṃ pālaya viśvamūrte||

त्वया जगन्नाथ जगन्मयेन नाथेन शक्रो निजराज्यहानिम। अवाप्तावान शत्रुपराभवं च ततो भवन्तं शरणं प्रपन्ना।।

tvayā jagannātha jaganmayena nāthena śakro nijarājyahānim| avāptāvān śatruparābhavaṃ ca tato bhavantaṃ śaraṇaṃ prapannā||

इत्येवमुक्त्वा सुरुपूजितं सा आलिख्य रक्तेन हि चन्दनेन। संपूजयित्वा करवीरपुष्यैः संधूप्य धूपैः कणमर्कभोज्यम।।

ityevamuktvā surupūjitaṃ sā ālikhya raktena hi candanena| saṃpūjayitvā karavīrapuṣyaiḥ saṃdhūpya dhūpaiḥ kaṇamarkabhojyam||

निवेद्य चैवाज्ययुतं महार्हमन्नं महेन्द्रस्य हिताय देवी। स्तवेन पुण्येन च संस्तुवन्ती स्थिता निराहारमथोपवासम।।

nivedya caivājyayutaṃ mahārhamannaṃ mahendrasya hitāya devī| stavena puṇyena ca saṃstuvantī sthitā nirāhāramathopavāsam||

ततो द्वितीये ऽह्नि कृतप्रणामा स्नात्वा विधानेन च पूजयित्वा। दत्त्वा द्विजेभ्यः कणकं तिलाज्यं ततो ऽग्रतः सा प्रयता बभूव।।

tato dvitīye 'hni kṛtapraṇāmā snātvā vidhānena ca pūjayitvā| dattvā dvijebhyaḥ kaṇakaṃ tilājyaṃ tato 'grataḥ sā prayatā babhūva||