Creation & Cosmology

भगवद्भक्तिमाहात्म्यं श्रुत्वा प्रीतस्तु नारदः। पुनः पप्रच्छ सनकं ज्ञानविज्ञानपारगम।।

bhagavadbhaktimāhātmyaṃ śrutvā prītastu nāradaḥ| punaḥ papraccha sanakaṃ jñānavijñānapāragam||

क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम। परया दयया तथवं ब्रूहिं शास्त्रार्थपारग।।

kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ tīrthānāṃ ca tathottamam| parayā dayayā tathavaṃ brūhiṃ śāstrārthapāraga||

शुणु ब्रह्मन्तरं गुह्यं सर्वसंपत्करं परम। दुःस्वन्पनाशनं पुण्यं धर्म्यं पापहरं शुभम।।

śuṇu brahmantaraṃ guhyaṃ sarvasaṃpatkaraṃ param| duḥsvanpanāśanaṃ puṇyaṃ dharmyaṃ pāpaharaṃ śubham||

श्रोतव्यं मुनिभिर्नित्यं दुष्टग्रहनिवारणम। सर्वरोगप्रशमनमायुर्वर्ध्दनकारणम।।

śrotavyaṃ munibhirnityaṃ duṣṭagrahanivāraṇam| sarvarogapraśamanamāyurvardhdanakāraṇam||

क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम। गङ्गायमुनयोर्योगं वदन्ति परमर्षयः।।

kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ tīrthānāṃ ca tathottamam| gaṅgāyamunayoryogaṃ vadanti paramarṣayaḥ||

सितासितोदकं तीर्थं ब्रह्माद्याः सर्वदेवताः। मुनयो मनवश्चैव सेवन्ते पुण्यकाङ्क्षिणः।।

sitāsitodakaṃ tīrthaṃ brahmādyāḥ sarvadevatāḥ| munayo manavaścaiva sevante puṇyakāṅkṣiṇaḥ||

गङ्गा पुण्यनदी ज्ञेया यतो विष्णुपदोद्भवा। रविजा यमुना ब्रह्मंस्तयोर्योगः शुभावहः।।

gaṅgā puṇyanadī jñeyā yato viṣṇupadodbhavā| ravijā yamunā brahmaṃstayoryogaḥ śubhāvahaḥ||

स्मृतार्तिनाशिनी गङ्गा नदीनां प्रवरा मुने। सर्वपापक्षयकरी सर्वोपद्र वनाशिनी।।

smṛtārtināśinī gaṅgā nadīnāṃ pravarā mune| sarvapāpakṣayakarī sarvopadra vanāśinī||

यानि क्षेत्राणि पुण्यानि समुद्रान्ते महीतले। तेषां पुण्यतमं ज्ञेयं प्रयागाख्यं महामुने।।

yāni kṣetrāṇi puṇyāni samudrānte mahītale| teṣāṃ puṇyatamaṃ jñeyaṃ prayāgākhyaṃ mahāmune||

इयाज वेधा यज्ञेन यत्र देवं रमापतिम। तथैव मुनयः सर्वे चक्रश्च विविधान्मखान।।

iyāja vedhā yajñena yatra devaṃ ramāpatim| tathaiva munayaḥ sarve cakraśca vividhānmakhān||

सर्वतीर्थाभिषेकाणि यानि पुण्यानि तानि वै। गङ्गाबिन्द्वभिषेकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम।।

sarvatīrthābhiṣekāṇi yāni puṇyāni tāni vai| gaṅgābindvabhiṣekasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm||

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शते स्थितः। सो ऽपि मुच्येत पापेभ्यः किमु गङ्गाभिषेकवान।।

gaṅgā gaṅgeti yo brūyādyojanānāṃ śate sthitaḥ| so 'pi mucyeta pāpebhyaḥ kimu gaṅgābhiṣekavān||

विष्णुपादोद्भवा देवी विश्वेश्वरशिरः स्थिता। संसेव्या मुनिभिर्देवः किं पुनः पामरैर्जनै।।

viṣṇupādodbhavā devī viśveśvaraśiraḥ sthitā| saṃsevyā munibhirdevaḥ kiṃ punaḥ pāmarairjanai||

यत्सैकतं ललाटे तु ध्रियते मनुजोत्तमैः। तत्रैव नेत्रं विज्ञेयं विध्यर्द्धाधः समुज्ज्वलत।।

yatsaikataṃ lalāṭe tu dhriyate manujottamaiḥ| tatraiva netraṃ vijñeyaṃ vidhyarddhādhaḥ samujjvalat||

यन्मज्जन महापुण्यं दुर्लभं त्रिदिवौकसाम। सारुप्यदायकं विष्णोः किमस्मात्कथ्यते परम।।

yanmajjana mahāpuṇyaṃ durlabhaṃ tridivaukasām| sārupyadāyakaṃ viṣṇoḥ kimasmātkathyate parama||

यत्र स्त्राताः पापिनो ऽपि सर्वपापविवर्जिताः। महद्विमानमारुढाः प्रयान्ति परमं पदम।।

yatra strātāḥ pāpino 'pi sarvapāpavivarjitāḥ| mahadvimānamāruḍhāḥ prayānti paramaṃ padam||

यत्र स्नाता महात्मानः पितृमातृकुलानि वै। सहस्राणि समुद्धृत्य विष्णुलोके व्रजन्ति वै।।

yatra snātā mahātmānaḥ pitṛmātṛkulāni vai| sahasrāṇi samuddhṛtya viṣṇuloke vrajanti vai||

स स्नातः सर्वतीर्थेषु यो गङ्गां स्मरति द्विच। पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषौ स्थितवान्नात्र संशयः।।

sa snātaḥ sarvatīrtheṣu yo gaṅgāṃ smarati dvica| puṇyakṣetreṣu sarveṣau sthitavānnātra saṃśayaḥ||

यत्र स्नातं नरं दृष्ट्वा पापो ऽपि स्वर्गभूमिभाक। मदङ्गस्पर्शेमात्रेण देवानामाधपो भवेत।।

yatra snātaṃ naraṃ dṛṣṭvā pāpo 'pi svargabhūmibhāk| madaṅgasparśemātreṇa devānāmādhapo bhavet||

तुलसीमूलसंभूता द्विजपादोद्भावा तथा। गङ्गोद्भवा तु मृल्लोकान्नयत्यच्युतरुपताम।।

tulasīmūlasaṃbhūtā dvijapādodbhāvā tathā| gaṅgodbhavā tu mṛllokānnayatyacyutarupatām||

गङ्गा च तुलसी चैव हरिभक्तिरचञ्चला। अत्यन्तदुर्ल्लभा नॄणां भक्तिर्द्धर्मप्रवक्तरि।।

gaṅgā ca tulasī caiva haribhaktiracañcalā| atyantadurllabhā nṝṇāṃ bhaktirddharmapravaktari||

सद्धर्मवक्तुः पदसंभवां मृदं गङ्गोद्भवां चैव तथा तुलस्याः। मूलोद्भवां भक्तियुतो मनुष्यो धृत्वा शिरस्येति पदं च विष्णोः।।

saddharmavaktuḥ padasaṃbhavāṃ mṛdaṃ gaṅgodbhavāṃ caiva tathā tulasyāḥ| mūlodbhavāṃ bhaktiyuto manuṣyo dhṛtvā śirasyeti padaṃ ca viṣṇoḥ||

कदा यास्याम्यहं गङ्गां कदा पश्यामि तामहम। वाञ्च्छत्यपि च यो ह्येवं सो ऽपि विष्णुपदं व्रजेत।।

kadā yāsyāmyahaṃ gaṅgāṃ kadā paśyāmi tāmaham| vāñcchatyapi ca yo hyevaṃ so 'pi viṣṇupadaṃ vrajet||

गङ्गाया महिमा ब्रह्मन्वक्तुं वर्षशतैरपि। न शक्यते विष्णुनापि किमन्यैर्बहुभाषितैः।।

gaṅgāyā mahimā brahmanvaktuṃ varṣaśatairapi| na śakyate viṣṇunāpi kimanyairbahubhāṣitaiḥ||

अहो माया जगत्सर्वं मोहयत्येतदद्भुतम। यतो वै नरकं यान्ति गङ्गानात्रि स्थिते ऽपि हि।।

aho māyā jagatsarvaṃ mohayatyetadadbhutam| yato vai narakaṃ yānti gaṅgānātri sthite 'pi hi||

संसारदुःख विच्छेदि गङ्गानाम प्रकीर्तितम। तथा तुलस्या भक्तिश्च हरिकीर्तिप्रवक्तरि।।

saṃsāraduḥkha vicchedi gaṅgānāma prakīrtitam| tathā tulasyā bhaktiśca harikīrtipravaktari||

सकृदप्युच्चरेद्यस्तु गङ्गेत्येवाक्षरद्वयम। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति।।

sakṛdapyuccaredyastu gaṅgetyevākṣaradvayam| sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati||

योजनत्रितयं यस्तु गङ्गायामधिगच्छति। सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं समेति हि।।

yojanatritayaṃ yastu gaṅgāyāmadhigacchati| sarvapāpavinirmuktaḥ sūryalokaṃ sameti hi||

सेयं गङ्गा महापुण्या नदी भक्त्या निषेविता। मेषतौलिमृगाकर्षु पावयत्यखिलं जगत।।

seyaṃ gaṅgā mahāpuṇyā nadī bhaktyā niṣevitā| meṣataulimṛgākarṣu pāvayatyakhilaṃ jagat||

गोदावरी भीमरथी कृष्णा रेवा सरस्वती। तुङ्गभद्रा च कावेरी कालिंन्दी बाहुदा तथा।।

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇā revā sarasvatī| tuṅgabhadrā ca kāverī kāliṃndī bāhudā tathā||

वेत्रवती ताम्रपर्णी सरयूश्च द्विजोत्तम। एवमादिषु तीर्थेषु गङ्गा मुख्यतमा स्मृता।।

vetravatī tāmraparṇī sarayūśca dvijottama| evamādiṣu tīrtheṣu gaṅgā mukhyatamā smṛtā||

यथा सर्वगतो विष्णुर्जगव्द्याप्य प्रतिष्टितः। तथेयं व्यापिनी गङ्गा सर्वपापप्रणाशिनी।।

yathā sarvagato viṣṇurjagavdyāpya pratiṣṭitaḥ| tatheyaṃ vyāpinī gaṅgā sarvapāpapraṇāśinī||

अहो गङ्गा जगद्धात्री स्नानपानादिभिर्जगत। पुनाति पावनीत्येषा न कथं सेव्यते नृभिः।।

aho gaṅgā jagaddhātrī snānapānādibhirjagat| punāti pāvanītyeṣā na kathaṃ sevyate nṛbhiḥ||

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम। वाराणसीति विख्यातं सर्वदेवनिषेवितम।।

tīrthānāmuttamaṃ tīrthaṃ kṣetrāṇāṃ kṣetramuttamam| vārāṇasīti vikhyātaṃ sarvadevaniṣevitam||

ते एव श्रवणे धन्ये संविदाते बहुश्रुतम। इह श्रुतिमतां पुंसां काशी याभ्यां श्रुतासकृत।।

te eva śravaṇe dhanye saṃvidāte bahuśrutam| iha śrutimatāṃ puṃsāṃ kāśī yābhyāṃ śrutāsakṛt||

ये यं स्मरन्ति संस्थानमविमुक्तं द्विजोत्तमम। निर्धूतसर्वपापास्ते शिवलोकं व्रजन्ति वै।।

ye yaṃ smaranti saṃsthānamavimuktaṃ dvijottamam| nirdhūtasarvapāpāste śivalokaṃ vrajanti vai||

योजनानां शतस्थो ऽपि अविमुक्तं स्मरेद्यदि। बहुपातकपूर्णो ऽपि पदं गच्छत्यनामयम।।

yojanānāṃ śatastho 'pi avimuktaṃ smaredyadi| bahupātakapūrṇo 'pi padaṃ gacchatyanāmayam||

प्राणप्रयाणसमये यो ऽविमुक्तं स्मरेद्वूज। सो ऽपि पापविनिर्मुक्तः शैवं पदमवान्पुयात।।

prāṇaprayāṇasamaye yo 'vimuktaṃ smaredvūja| so 'pi pāpavinirmuktaḥ śaivaṃ padamavānpuyāt||

काशीस्मरणजं पुण्यं भुक्त्वा स्वर्गे तदन्ततः। पृथिव्यामेकराडू भूत्वा काशीं प्राप्य च मुक्तिभाक।।

kāśīsmaraṇajaṃ puṇyaṃ bhuktvā svarge tadantataḥ| pṛthivyāmekarāḍū bhūtvā kāśīṃ prāpya ca muktibhāk||

बहुनात्र किमुक्तेन वाराणस्या गुणान्प्रति। नामापि गृह्णातां काश्याश्चतुर्वर्गो न दूरतः।।

bahunātra kimuktena vārāṇasyā guṇānprati| nāmāpi gṛhṇātāṃ kāśyāścaturvargo na dūrataḥ||

गङ्गायमुनयोर्योगो ऽधिकः काश्या अपि द्विजा। यस्य दर्शनमात्रेण नरा यान्ति परां गतिम।।

gaṅgāyamunayoryogo 'dhikaḥ kāśyā api dvijā| yasya darśanamātreṇa narā yānti parāṃ gatim||

मकरस्थे रवौ गङ्गा यत्र कुत्रावगाहिता। पुनाति स्त्रानपानाद्यैर्नयन्तीन्द्रपुरं जगत।।

makarasthe ravau gaṅgā yatra kutrāvagāhitā| punāti strānapānādyairnayantīndrapuraṃ jagat||

यो गङ्गां भजते नित्यं शङ्करो लोकशङ्करः। लिङ्गरुपीं कथं तस्या महिमा परिकीर्त्यते।।

yo gaṅgāṃ bhajate nityaṃ śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ| liṅgarupīṃ kathaṃ tasyā mahimā parikīrtyate||

हरिरुपधरं लिङ्गं लिङ्गरुपधरो हरिः। ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृच्चानयोः कुधीः।।

harirupadharaṃ liṅgaṃ liṅgarupadharo hariḥ| īṣadapyantaraṃ nāsti bhedakṛccānayoḥ kudhīḥ||

अनादिनिधने देवे हरिशङ्करसंज्ञिते। अज्ञानसागरे मग्ना भेदं कुर्वन्ति पापिनः।।

anādinidhane deve hariśaṅkarasaṃjñite| ajñānasāgare magnā bhedaṃ kurvanti pāpinaḥ||

यो देवो जगतामशः कारणानां च कारणम। युगान्ते निगदन्त्येतद्रुद्ररुपधरो हरिः।।

yo devo jagatāmaśaḥ kāraṇānāṃ ca kāraṇam| yugānte nigadantyetadrudrarupadharo hariḥ||

रुद्रो वै विष्णुरुपेण पालयत्यखिलञ्जगत। ब्रह्मरुपेण सृजति प्रान्तेः हयेतत्रयं हरः।।

rudro vai viṣṇurupeṇa pālayatyakhilañjagat| brahmarupeṇa sṛjati prānteḥ hayetatrayaṃ haraḥ||

हरिशङ्करयोर्मध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः। भेदं करोति सो ऽभ्येति नरकं भृशदारुणम।।

hariśaṅkarayormadhye brahmaṇaścāpi yo naraḥ| bhedaṃ karoti so 'bhyeti narakaṃ bhṛśadāruṇam||

हरं हरिं विधातारं यः पश्यत्येकरुपिणम। स याति परंमानन्दं शास्त्राणामेष विष्वयः।।

haraṃ hariṃ vidhātāraṃ yaḥ paśyatyekarupiṇam| sa yāti paraṃmānandaṃ śāstrāṇāmeṣa viṣvayaḥ||

यो ऽसावनादिः सर्वज्ञो जगतामादिकृद्विभुः। नित्यं संनिहितस्तत्र लिङ्गरुपी जनार्दनः।।

yo 'sāvanādiḥ sarvajño jagatāmādikṛdvibhuḥ| nityaṃ saṃnihitastatra liṅgarupī janārdanaḥ||

काशीविश्वेश्वरं लिङ्गज्योतिर्लिङ्गं तदुच्यते। तं दृष्ट्वा परमं ज्योतिराप्रोति मनुजोत्तमः।।

kāśīviśveśvaraṃ liṅgajyotirliṅgaṃ taducyate| taṃ dṛṣṭvā paramaṃ jyotirāproti manujottamaḥ||

काशीप्रदक्षिणा येन कृता त्रैलोक्यपावनी। सत्पद्वीपासाब्धिशैला भूः परिक्रमितामुना।।

kāśīpradakṣiṇā yena kṛtā trailokyapāvanī| satpadvīpāsābdhiśailā bhūḥ parikramitāmunā||

धातुमृद्दारपाषाणलेख्याद्या मूर्तयो ऽमलाः। शिवस्य वाच्युतस्यापि तासु संनिहितो हरिः।।

dhātumṛddārapāṣāṇalekhyādyā mūrtayo 'malāḥ| śivasya vācyutasyāpi tāsu saṃnihito hariḥ||

तुलसीकाननं यत्र यत्र पह्मवनं द्विजा। पुराणपठनं यत्र यत्र संनिहितो हरिः।।

tulasīkānanaṃ yatra yatra pahmavanaṃ dvijā| purāṇapaṭhanaṃ yatra yatra saṃnihito hariḥ||

पुराणसंहितावक्ता हरिरित्यभिधीयते। तद्भक्तिं कुर्वतां नॄणां गङ्गास्त्रानां दिने दिने।।

purāṇasaṃhitāvaktā harirityabhidhīyate| tadbhaktiṃ kurvatāṃ nṝṇāṃ gaṅgāstrānāṃ dine dine||

पुराणश्रवणे भक्तिर्गङ्गास्त्रानसमा द्विज। तद्वक्तरि च या भक्तिः सा प्रयागोपमा स्मृता।।

purāṇaśravaṇe bhaktirgaṅgāstrānasamā dvija| tadvaktari ca yā bhaktiḥ sā prayāgopamā smṛtā||

पुराणधर्मकथनैर्यः समुद्धरते जगत। संसारसागरे मग्नं स हरिः परिकीर्तितः।।

purāṇadharmakathanairyaḥ samuddharate jagat| saṃsārasāgare magnaṃ sa hariḥ parikīrtitaḥ||

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः। नास्ति विष्णुसमं दैवं नास्ति तत्त्वं गुरोः परम।।

nāsti gaṅgāsamaṃ tīrthaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ| nāsti viṣṇusamaṃ daivaṃ nāsti tattvaṃ guroḥ param||

वर्णानां ब्राह्मणः श्रेष्ठस्तारकाणां यथा शशी। यथा पयोधिः सिन्धूनां तथा गङ्गा परा स्मृता।।

varṇānāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhastārakāṇāṃ yathā śaśī| yathā payodhiḥ sindhūnāṃ tathā gaṅgā parā smṛtā||

नास्ति शान्तिसमो बन्धुर्नास्ति सत्यात्परं तपः। नास्ति मोक्षात्परो लाभो नास्ति गङ्गासमा नदी।।

nāsti śāntisamo bandhurnāsti satyātparaṃ tapaḥ| nāsti mokṣātparo lābho nāsti gaṅgāsamā nadī||

गङ्गायाः परमं नाम पापारण्यदवानलः। भवव्याधिहरा गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयन्ततः।।

gaṅgāyāḥ paramaṃ nāma pāpāraṇyadavānalaḥ| bhavavyādhiharā gaṅgā tasmātsevyā prayantataḥ||

गायत्री जाह्नवी चोभे सर्वपापहरे स्मृते। एतयोर्भक्तिहीनो यस्तं विद्यात्पतितं द्विज।।

gāyatrī jāhnavī cobhe sarvapāpahare smṛte| etayorbhaktihīno yastaṃ vidyātpatitaṃ dvija||

गायत्री छन्दसां माता माता लोकस्य जाह्नवी। उभे ते सर्वपापानां नाशकारणतां गते।।

gāyatrī chandasāṃ mātā mātā lokasya jāhnavī| ubhe te sarvapāpānāṃ nāśakāraṇatāṃ gate||

यस्य प्रसन्ना गायत्री तस्य गङ्गा प्रसीदति। विष्णुशक्तियुते ते द्वे समकामप्रसिद्धेदे।।

yasya prasannā gāyatrī tasya gaṅgā prasīdati| viṣṇuśaktiyute te dve samakāmaprasiddhede||

धर्मार्थकामरुपाणां फलरुपे निरञ्जने। सर्वलोकानुग्रहार्थं प्रवर्तेते महोत्तमे।।

dharmārthakāmarupāṇāṃ phalarupe nirañjane| sarvalokānugrahārthaṃ pravartete mahottame||

अतीव दुर्ल्लभा नॄणां गायत्री जाह्नवी तथा। तथैव तुलसीभक्तिर्हरिभक्तिश्च सात्त्विकी।।

atīva durllabhā nṝṇāṃ gāyatrī jāhnavī tathā| tathaiva tulasībhaktirharibhaktiśca sāttvikī||

अहो गङ्गा महाभागा स्मृता पापप्रणाशिनी। हरिलोकप्रदा दृष्टा पीता सारुप्यदायिनी। यत्र स्त्राता नरा यान्ति विष्णोः पदमनुत्तमम।।

aho gaṅgā mahābhāgā smṛtā pāpapraṇāśinī| harilokapradā dṛṣṭā pītā sārupyadāyinī| yatra strātā narā yānti viṣṇoḥ padamanuttamam||

नारायणो जगद्धाता वासुदेवः सनातनः। गङ्गास्त्रानपराणां तु वाञ्छितार्थफलप्रदः।।

nārāyaṇo jagaddhātā vāsudevaḥ sanātanaḥ| gaṅgāstrānaparāṇāṃ tu vāñchitārthaphalapradaḥ||

गङ्गाजलकरणेनापि यः सिक्तो मनुजोत्तमः। सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम।।

gaṅgājalakaraṇenāpi yaḥ sikto manujottamaḥ| sarvapāpavinirmuktaḥ prayāti paramaṃ padam||

यद्विन्दुसेवनादेव सगरान्वयसम्भवः। विसृज्यराक्षसं भावं संप्रात्पः परमं पदम।।

yadvindusevanādeva sagarānvayasambhavaḥ| visṛjyarākṣasaṃ bhāvaṃ saṃprātpaḥ paramaṃ padam||

को ऽसौ राक्षसभावाद्धि मोचितः सगरावन्वये। सगरः को मुनिश्रेष्ठ तन्म्रमाख्यातुमर्हसि।।

ko 'sau rākṣasabhāvāddhi mocitaḥ sagarāvanvaye| sagaraḥ ko muniśreṣṭha tanmramākhyātumarhasi||

श्रुणुष्व मुनिशार्दूल गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम। यज्जलस्पर्शमात्रेण पावितं सागरं कुलम। गतं विष्णुपदं विप्र सर्वलोकोत्तमोत्तमम।।

śruṇuṣva muniśārdūla gaṅgāmāhātmyamuttamam| yajjalasparśamātreṇa pāvitaṃ sāgaraṃ kulam| gataṃ viṣṇupadaṃ vipra sarvalokottamottamam||

आसीद्रविकुले बाहुर्नाम वृकात्मजः। बुभुजे पृथिवीं सर्वां धर्मतो धर्मतत्परः।।

āsīdravikule bāhurnāma vṛkātmajaḥ| bubhuje pṛthivīṃ sarvāṃ dharmato dharmatatparaḥ||

ब्रह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये च जन्तवः। स्थापिताः स्वस्वधर्मेषु तेन बाहुर्विशांपतिः।।

brahmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścānye ca jantavaḥ| sthāpitāḥ svasvadharmeṣu tena bāhurviśāṃpatiḥ||

अश्वमेधैरियाजासौ सत्पद्वीपेषु सत्पभिः। अतर्प्पयद्भूमिदेवान गोभूस्वर्णाशुकादिभिः।।

aśvamedhairiyājāsau satpadvīpeṣu satpabhiḥ| atarppayadbhūmidevān gobhūsvarṇāśukādibhiḥ||

अशासन्नीतिशास्त्रेण यथेष्टं परिपन्थिनः। मेने कृतार्थमात्मानमन्यातपनिवारणम।।

aśāsannītiśāstreṇa yatheṣṭaṃ paripanthinaḥ| mene kṛtārthamātmānamanyātapanivāraṇam||

चन्दनानि मनोज्ञानि बलिं यत्सर्वदा जनाः। भूषिता भूषणौर्दिव्यैस्तद्राष्ट्रे सुखिनो मुने।।

candanāni manojñāni baliṃ yatsarvadā janāḥ| bhūṣitā bhūṣaṇaurdivyaistadrāṣṭre sukhino mune||

अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता।।

akṛṣṭapacyā pṛthivī phalapuṣpasamanvitā||

ववर्ष भूमौ देवेन्द्रः काले काले मुनिश्वरः। आधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः।।

vavarṣa bhūmau devendraḥ kāle kāle muniśvaraḥ| ādharmaniratāpāye prajā dharmeṇa rakṣitāḥ||

एकदा तस्य भूपस्य सर्वसंपद्विनाशकृत। अहॄङ्कारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः।।

ekadā tasya bhūpasya sarvasaṃpadvināśakṛt| ahṝṅkāro mahāñjajñe sāsūyo lopahetukaḥ||

अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली। कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्यो ऽस्ति को ऽपरः।।

ahaṃ rājā samastānāṃ lokānāṃ pālako balī| karttā mahākratūnāṃ ca mattaḥ pūjyo 'sti ko 'paraḥ||

अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयरयः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्र विशारदः।।

ahaṃ vicakṣaṇaḥ śrīmāñjitāḥ sarve mayarayaḥ| vedavedāṅgatattvajño nītiśāstra viśāradaḥ||

अजेयो ऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः को ऽन्यो ऽधिको भुवि। अहॄङ्कारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि।।

ajeyo 'vyāhataiśvaryo mattaḥ ko 'nyo 'dhiko bhuvi| ahṝṅkāraparasyaivaṃ jātāsūyā pareṣvapi||

असूयातो ऽभवत्कामस्तस्य राज्ञो मुनीश्वर। एषु स्थितेषु तु नरो विनाषं यत्यसंशयम।।

asūyāto 'bhavatkāmastasya rājño munīśvara| eṣu sthiteṣu tu naro vināṣaṃ yatyasaṃśayam||

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता। एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम।।

yauvanaṃ dhanasaṃpattiḥ prabhutvamavivekitā| ekaikamapyanarthāya kimu yatra catuṣṭayam||

तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी। स्वदेहनाशिनी विग्र सर्वसंपद्विनाशिनी।।

tasyāsūyā nu mahatī jātā lokavirodhinī| svadehanāśinī vigra sarvasaṃpadvināśinī||

असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते। तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत।।

asūyāviṣṭamanasi yadi saṃpatpravarttate| tuṣāgniṃ vāyusaṃyogamiva jānīhi suvrata||

असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा। परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च।।

asūyopetamanasāṃ dambhācāravatāṃ tathā| paruṣoktiratānāṃ ca sukhaṃ neha paratra ca||

असूयाविष्टचित्ता नां सदा निष्ठुरभाषिणाम। प्रियावा तनया वापि बान्धवा अप्यरातयः।।

asūyāviṣṭacittā nāṃ sadā niṣṭhurabhāṣiṇām| priyāvā tanayā vāpi bāndhavā apyarātayaḥ||

मनोभिलाषं कुरुते यः समीक्ष्य परस्त्रियम। स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः।।

manobhilāṣaṃ kurute yaḥ samīkṣya parastriyam| sa svasaṃpadvināśāya kuṭhāro nātra saṃśayaḥ||

यः स्वश्रेयोविनाशाय कुर्याद्यत्नं नरो मुने। सर्वेषां श्रेयसं दृष्ट्वा स कुर्यान्मत्सूरं कुधीः।।

yaḥ svaśreyovināśāya kuryādyatnaṃ naro mune| sarveṣāṃ śreyasaṃ dṛṣṭvā sa kuryānmatsūraṃ kudhīḥ||

मित्रापत्यगृहक्षेत्र धनधान्यपषुष्वपि। हानिमिच्छन्नरः कुर्यादसूयां सततं द्विज।।

mitrāpatyagṛhakṣetra dhanadhānyapaṣuṣvapi| hānimicchannaraḥ kuryādasūyāṃ satataṃ dvija||

अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः। हैहयास्ताललजङ्घाश्च बलिनो ऽरातयो ऽभवन।।

atha tasyāvinītasya hyasūyāviṣṭacetasaḥ| haihayāstālalajaṅghāśca balino 'rātayo 'bhavan||

यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः सौभाग्यं तस्य वर्द्धते। स एव विमुखो यस्य सौभाग्यं तस्य हीयते।।

yasyānukūlo lakṣmīśaḥ saubhāgyaṃ tasya varddhate| sa eva vimukho yasya saubhāgyaṃ tasya hīyate||

तावत्पुत्राश्च पौत्राश्च धनधान्यगृहादयः। यावदीक्षेत लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन नारद।।

tāvatputrāśca pautrāśca dhanadhānyagṛhādayaḥ| yāvadīkṣeta lakṣmīśaḥ kṛpāpāṅgena nārada||

अपि मूर्खान्धबधिरजडाः शूरा विवेकिनः। श्लाध्या भवन्ति विप्रेन्द्र प्रेक्षिता माधवेन ये।।

api mūrkhāndhabadhirajaḍāḥ śūrā vivekinaḥ| ślādhyā bhavanti viprendra prekṣitā mādhavena ye||

सौभाग्यं तस्य हीयेत यस्यासूयादिलाञ्छनम। जायते नात्र संदेहो जन्तुद्वेषो विशेषतः।।

saubhāgyaṃ tasya hīyeta yasyāsūyādilāñchanam| jāyate nātra saṃdeho jantudveṣo viśeṣataḥ||

सततं यस्य कस्यापि यो द्वेषं कुरुते नरः। तस्य सर्वाणि नश्यन्ति श्रेयांसि मुनिसतम।।

satataṃ yasya kasyāpi yo dveṣaṃ kurute naraḥ| tasya sarvāṇi naśyanti śreyāṃsi munisatam||

असूया वर्द्धते यस्य तस्य विष्णुः पराङ्मुखः। धनं धान्यं मही संपनद्विश्यति ततो ध्रुवम।।

asūyā varddhate yasya tasya viṣṇuḥ parāṅmukhaḥ| dhanaṃ dhānyaṃ mahī saṃpanadviśyati tato dhruvam||

विवेकं हन्त्यहॄङ्कारस्त्वविवेकात्तु जीविनाम। आपदः संभवन्त्येवेत्यहॄङ्कारं त्यजेत्ततः।।

vivekaṃ hantyahṝṅkārastvavivekāttu jīvinām| āpadaḥ saṃbhavantyevetyahṝṅkāraṃ tyajettataḥ||

अहं कारो भवेद्यस्य तस्य नाशो ऽतिवेगतः। असूयाविसृष्टमनसस्तस्य राज्ञः परैः सह।।

ahaṃ kāro bhavedyasya tasya nāśo 'tivegataḥ| asūyāvisṛṣṭamanasastasya rājñaḥ paraiḥ saha||

आयोधनमभीद्धोरं मासमेकं निरन्तरम। हैहयैस्तालजङ्घैश्च रिपुभिः स पराजितः।।

āyodhanamabhīddhoraṃ māsamekaṃ nirantaram| haihayaistālajaṅghaiśca ripubhiḥ sa parājitaḥ||

स तु बाहुस्ततो दुःखी अन्तर्वत्न्या स्वभार्यया। अवाप परमां तुष्टिं तत्र दृष्ट्वा महत्सरः।।

sa tu bāhustato duḥkhī antarvatnyā svabhāryayā| avāpa paramāṃ tuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahatsaraḥ||

असूयोपेतमनसस्तस्य भावं निरीक्ष्य च। सरोगतविहङ्गास्ते लीनाश्चित्रमिदं महत।।

asūyopetamanasastasya bhāvaṃ nirīkṣya ca| sarogatavihaṅgāste līnāścitramidaṃ mahat||

अहो कष्टमहो रुपं घोरमत्र समागतम। विशन्तस्त्वरया वासमित्यूचुस्ते विहङ्गमाः।।

aho kaṣṭamaho rupaṃ ghoramatra samāgatam| viśantastvarayā vāsamityūcuste vihaṅgamāḥ||

सो ऽवगाह्यसरोभूपः पत्नीभ्यां सहितो मुता। पीत्वा जलं च सुखदं वृक्षमूलमुपाश्रितः।।

so 'vagāhyasarobhūpaḥ patnībhyāṃ sahito mutā| pītvā jalaṃ ca sukhadaṃ vṛkṣamūlamupāśritaḥ||

तस्मिन्बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः। दुर्गुणान्विगणय्यास्यधिग्धिगित्यब्रुवन्प्रजाः।।

tasminbāhau vanaṃ yāte tenaiva parirakṣitāḥ| durguṇānvigaṇayyāsyadhigdhigityabruvanprajāḥ||

यो वा को वा गुणी मर्त्यः सर्वश्वाध्यतरोद्विजः। सर्वसंपत्समायुक्तो ऽप्यगुणीनिन्दितो जनैः।।

yo vā ko vā guṇī martyaḥ sarvaśvādhyatarodvijaḥ| sarvasaṃpatsamāyukto 'pyaguṇīnindito janaiḥ||

अपकीर्तिसमो मृत्युर्लोकेष्वन्यो न विद्यते। यदा बाहुर्वनं यातस्तदा तद्रागगा जनाः। संतुष्टिं परमां याता दवथौ विगते यथा।।

apakīrtisamo mṛtyurlokeṣvanyo na vidyate| yadā bāhurvanaṃ yātastadā tadrāgagā janāḥ| saṃtuṣṭiṃ paramāṃ yātā davathau vigate yathā||

निन्दातो बहुशो बाहुर्मृतवत्काननेस्थितः। निहत्य कर्म च यशो लोके द्वजवरोत्तम।।

nindāto bahuśo bāhurmṛtavatkānanesthitaḥ| nihatya karma ca yaśo loke dvajavarottama||

नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्मास्ति क्रोधसमो रिपुः। नास्ति निन्दासमं पापं नास्ति मोहसमासवः।।

nāstyakīrtisamo mṛtyurmāsti krodhasamo ripuḥ| nāsti nindāsamaṃ pāpaṃ nāsti mohasamāsavaḥ||

नास्त्यसूयासमा कीर्तिर्नास्ति कामसमो ऽनलः। नास्ति रागसमः पाशो नास्ति सङ्गसमं विषम।।

nāstyasūyāsamā kīrtirnāsti kāmasamo 'nalaḥ| nāsti rāgasamaḥ pāśo nāsti saṅgasamaṃ viṣam||

एवं विलप्यबहुधा बाहुरत्यन्तदुःखितः। जीर्णाङ्गोमनसस्तापाद वृद्धभावादभूदसौ।।

evaṃ vilapyabahudhā bāhuratyantaduḥkhitaḥ| jīrṇāṅgomanasastāpād vṛddhabhāvādabhūdasau||

गते बहुतिथे काले और्वाश्रमसमीपतः। स बाहुर्व्याधिना ग्रस्ते ममार मुनिसत्तम।।

gate bahutithe kāle aurvāśramasamīpataḥ| sa bāhurvyādhinā graste mamāra munisattama||

तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा। चिरं विलप्य बहुधा सहगन्तुं मनो दधे।।

tasya bhāryā ca duḥkhārtā kaniṣṭhā garbhiṇī tadā| ciraṃ vilapya bahudhā sahagantuṃ mano dadhe||

समानीय चसैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता। समारोप्य तन्पूरुढं स्वयं समुपचक्रमे।।

samānīya casaidhāṃsi citāṃ kṛtvātiduḥkhitā| samāropya tanpūruḍhaṃ svayaṃ samupacakrame||

एतस्मिन्नन्तरे धीमनौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः। एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना।।

etasminnantare dhīmanaurvastejonidhirmuniḥ| etadvijñātavānsarvaṃ parameṇa samādhinā||

भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञामुनीश्वराः। गतासूया महात्नानः पश्यन्तिज्ञान चक्षुषा।।

bhūtaṃ bhavyaṃ varttamānaṃ trikālajñāmunīśvarāḥ| gatāsūyā mahātnānaḥ paśyantijñāna cakṣuṣā||

तपोभिस्तेजसां राशिरौर्वपुण्यसमो मुनिः। संप्रात्पस्तत्र साध्वी च यत्र बाहुप्रिया स्थिता।।

tapobhistejasāṃ rāśiraurvapuṇyasamo muniḥ| saṃprātpastatra sādhvī ca yatra bāhupriyā sthitā||

चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः। प्रोवाच धर्ममूलानि वाक्यानि मुनिसत्तमः।।

citāmāroḍhumudyuktāṃ tāṃ dṛṣṭvā munisattamaḥ| provāca dharmamūlāni vākyāni munisattamaḥ||

राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम। तवोदरे चक्रवर्ती शनुहन्ता हि तिष्टति।।

rājavaryapriye sādhvi mā kuruṣvātisāhasam| tavodare cakravartī śanuhantā hi tiṣṭati||

बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा। रजस्वला राजसुतेनारोहति चिन्ताशुभो।।

bālāpatyāśca garbhiṇyo hyadṛṣṭaṛtavastathā| rajasvalā rājasutenārohati cintāśubho||

ब्रह्महत्यादिपापानां प्रोक्ता निष्कृतिरुत्तमैः। दाम्भिनोनिन्दकस्यापि भ्रूणघ्रस्य न निष्कृतिः।।

brahmahatyādipāpānāṃ proktā niṣkṛtiruttamaiḥ| dāmbhinonindakasyāpi bhrūṇaghrasya na niṣkṛtiḥ||

नास्तिकस्य कृतन्घस्य धर्मोपेक्षाकरस्य च। विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिर्नास्ति सुव्रते।।

nāstikasya kṛtanghasya dharmopekṣākarasya ca| viśvāsaghātakasyāpi niṣkṛtirnāsti suvrate||

तस्मादेतन्महत्पापं कर्त्तुं नार्हसि शोभने। यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शान्तिमेष्यति।।

tasmādetanmahatpāpaṃ karttuṃ nārhasi śobhane| yadetadduḥkhamutpannaṃ tatsarvaṃ śāntimeṣyati||

इत्युक्ता मुनिना साध्वी विश्वस्य तदनुग्रहम। विललापातिदुःखार्ता समुह्यधवपत्कुजौ।।

ityuktā muninā sādhvī viśvasya tadanugraham| vilalāpātiduḥkhārtā samuhyadhavapatkujau||

और्वो ऽपि तां पुनः प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदुः। मारोदीराज ननये श्रियमग्र्ये गमिष्यसि।।

aurvo 'pi tāṃ punaḥ prāha sarvaśāstrārthakoviduḥ| mārodīrāja nanaye śriyamagrye gamiṣyasi||

मा भुं चास्त्रमाहाभागेप्रेतो दाह्यो ऽद्य सज्जनैः। तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचिता क्रि पाम।।

mā bhuṃ cāstramāhābhāgepreto dāhyo 'dya sajjanaiḥ| tasmācchokaṃ parityajya kuru kālocitā kri pām||

पण्डिते वापिमूर्खे वा दरिद्रे वाश्रियान्विते। दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा मृत्योःसर्वत्रतुल्यता।।

paṇḍite vāpimūrkhe vā daridre vāśriyānvite| durvṛtte vā suvṛtte vā mṛtyoḥsarvatratulyatā||

नगरे वा तथामन्ये दैन्यमत्रातिरिच्यते।।

nagare vā tathāmanye dainyamatrātiricyate||

यद्यत्पुरातनं कर्मतत्तदेर्विह युज्यते। कारणं दैवमेवात्र मन्ये सोपाधिका जनाः।।

yadyatpurātanaṃ karmatattaderviha yujyate| kāraṇaṃ daivamevātra manye sopādhikā janāḥ||

गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वापि वार्द्धके। मृत्योर्वशं प्रयातव्यं जन्तुभिः कमलानने।।

garbhe vā bālyabhāve vā yauvane vāpi vārddhake| mṛtyorvaśaṃ prayātavyaṃ jantubhiḥ kamalānane||

हन्ति पाति च गोविन्द्रो जन्तून्कर्मवशे स्थितान। प्रवादं रोपयन्त्यज्ञा हेतुमात्रेषु जन्तुषु।।

hanti pāti ca govindro jantūnkarmavaśe sthitān| pravādaṃ ropayantyajñā hetumātreṣu jantuṣu||

तस्मादुःखं परित्यज्य सुखिती भव सुव्रते। कुरु पत्युश्च कर्माणि विवेकेन स्थिरा भव।।

tasmāduḥkhaṃ parityajya sukhitī bhava suvrate| kuru patyuśca karmāṇi vivekena sthirā bhava||

एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामथुतैर्गृतम। सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम।।

etaccharīraṃ duḥkhānāṃ vyādhīnāmathutairgṛtam| sukhābhāsaṃ bahukleśaṃ karmapāśena yantritam||

इत्याश्चास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत। त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम।।

ityāścāsya mahābuddhistayā kāryāṇyakārayat| tyaktaśokā ca sā tanvī natā prāha munīśvaram||

किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकाङ्क्षिणः। नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले।।

kimatra citraṃ yatsantaḥ parārthaphalakāṅkṣiṇaḥ| nahi drumāśca bhogārthaṃ phalanti jagatītale||

यो ऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत। स एव विष्णुःसत्त्वस्थो यतः परिहिते स्थितः।।

yo 'nyaduḥkhāni vijñāya sādhuvākyaiḥ prabodhayet| sa eva viṣṇuḥsattvastho yataḥ parihite sthitaḥ||

अन्य दुःखेन यो दुःखी यो ऽन्यहर्षेण हर्षितः। स एव जगतामीशो नररुपधरो हरिः।।

anya duḥkhena yo duḥkhī yo 'nyaharṣeṇa harṣitaḥ| sa eva jagatāmīśo nararupadharo hariḥ||

सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये। सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि।।

sadbhiḥ śrutāni śāstrāṇi paraduḥkhavimuktaye| sarveṣāṃ duḥkhanāśāya iti santo vadanti hi||

यत्र सन्तः प्रवर्त्तते तत्र दुःखं न बाधते। वर्तते यत्र मार्ताण्डः कथं तत्रतमो भवेत।।

yatra santaḥ pravarttate tatra duḥkhaṃ na bādhate| vartate yatra mārtāṇḍaḥ kathaṃ tatratamo bhavet||

इत्येवं वादिनी सा तु स्वपत्युश्चापराः क्रियाः। चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः।।

ityevaṃ vādinī sā tu svapatyuścāparāḥ kriyāḥ| cakāra tatsarastīre muniproktavidhānataḥ||

स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन। चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः। प्रपेदे परमं धाम नत्वा चौर्वं मुनीश्वरम।।

sthite tatra munau rājā devarāḍiva saṃjvalan| citāmadhyādviniṣkramya vimānavaramāsthitaḥ| prapede paramaṃ dhāma natvā caurvaṃ munīśvaram||

महापातकयुक्ता वा युक्ता वा चोपपातकैः। परं पदं प्रयान्त्येव महद्भिरवलोकिताः।।

mahāpātakayuktā vā yuktā vā copapātakaiḥ| paraṃ padaṃ prayāntyeva mahadbhiravalokitāḥ||

कलेवरं वा तद्भस्म तद्धूमं वापि सत्तम। यदि पश्यति पुण्यात्मा स प्रयाति परां गतिम।।

kalevaraṃ vā tadbhasma taddhūmaṃ vāpi sattama| yadi paśyati puṇyātmā sa prayāti parāṃ gatim||

पत्युः कृतक्रिया सा तु गत्वाश्रमपदंमुनेः। चकार तस्य शुश्रूषां सपत्न्या सह नारद।।

patyuḥ kṛtakriyā sā tu gatvāśramapadaṃmuneḥ| cakāra tasya śuśrūṣāṃ sapatnyā saha nārad||

एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर। चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषआं प्रतिवासररम।।

evamaurvāśrame te dve bāhubhārye munīśvara| cakrāte bhaktibhāvena śuśrūṣaāṃ prativāsararam||

गते वर्षार्ध्दके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज। तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः संपदं प्रति।।

gate varṣārdhdake kāle jyeṣṭhā rājñī tu yā dvija| tasyāḥ pāpamatirjātā sapatnyāḥ saṃpadaṃ prati||

ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया। न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया।।

tatastayā garo dattaḥ kaniṣṭhāyai tu pāpayā| na svaprabhāvaṃ cakre vai garo muniniṣevayā||

भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सामुदिनं मुनेः। चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा।।

bhūlepanādibhiḥ samyagyataḥ sāmudinaṃ muneḥ| cakāra sevāṃ tenāsau jīrṇapuṇyena karmaṇā||

ततो मास त्रये ऽतीते गरेण सहितंसुतम। सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा।।

tato māsa traye 'tīte gareṇa sahitaṃsutam| suṣāva suśubhe kāle śuśrūṣānaṣṭakilbiṣā||

अहो सत्संगतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत। न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम।।

aho satsaṃgatirloke kiṃ pāpaṃ na vināśayet| na tadātisukhaṃ kiṃ vā narāṇāṃ puṇyakarmaṇām||

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारीतं परैः। तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम।।

jñānājñānakṛtaṃ pāpaṃ yaccānyatkārītaṃ paraiḥ| tatsarvaṃ nāśayatyāśu paricaryā mahātmanām||

जडो ऽपि याति पूज्यत्वं सत्संगाज्जगतीतलं। कलामात्रो ऽपि शीताशुः शंभुना स्वीकृतो यथा।।

jaḍo 'pi yāti pūjyatvaṃ satsaṃgājjagatītalaṃ| kalāmātro 'pi śītāśuḥ śaṃbhunā svīkṛto yathā||

सत्संगतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा। इहामुत्र च विग्नेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः।।

satsaṃgatiḥ parāmṛddhiṃ dadāti hi nṛṇāṃ sadā| ihāmutra ca vignendra santaḥ pūjyatamāstataḥ||

अहो महग्दुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वरा। गर्भं प्रात्पो गरो जीर्णो मासत्रयमहो ऽद्भुतम।।

aho mahagduṇānvaktuṃ kaḥ samartho munīśvarā| garbhaṃ prātpo garo jīrṇo māsatrayamaho 'dbhutam||

गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः। जातकर्म चचकारासौ तन्नाम सगरेति च।।

gareṇa sahitaṃ putraṃ dṛṣṭvā tejonidhirmuniḥ| jātakarma cacakārāsau tannāma sagareti ca||

पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम। चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः।।

pupoṣa sagaraṃ bālaṃ tanmātā prītipūrvakam| caulopavītakarmāṇi tathā cakre munīśvaraḥ||

शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित। समर्थं सगरं दृष्ट्वा किञ्चिदुद्भिन्नशैशवम।।

śāstrāṇyadhyāpayāmāsa rājayogyāni mantravit| samarthaṃ sagaraṃ dṛṣṭvā kiñcidudbhinnaśaiśavam||

मन्त्रवत्सर्व शास्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः। सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने।।

mantravatsarva śāstrāstraṃ dattavānsa munīśvaraḥ| sagaraḥ śikṣitastena samyagaurvarṣiṇā mune||

बभूव बलवान्धर्मि कृतज्ञो गुणवान्सुधीः। धर्मज्ञः सो ऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः। सभित्कुशांवुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत।।

babhūva balavāndharmi kṛtajño guṇavānsudhīḥ| dharmajñaḥ so 'pi sagaro muneramitatejasaḥ| sabhitkuśāṃvupuṣpādi pratyahaṃ samupānayat||

स कदाचिद्गुणिनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः।।

sa kadācidguṇinidhiḥ praṇipatya svamātaram| uvāca prāñjalirbhūtvā sagaro vinayānvitaḥ||

मातर्गतः पिता कुत्र किंनामा कस्य वंशजः। तत्सर्वं मेसमाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम।।

mātargataḥ pitā kutra kiṃnāmā kasya vaṃśajaḥ| tatsarvaṃ mesamācakṣva śrotuṃ kautūhalaṃ mama||

पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तो ऽपि मृतोपमाः।।

pitrā vihīnā ye loke jīvanto 'pi mṛtopamāḥ||

दरीद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः। यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते।।

darīdro 'pi pitā yasya hyāste sa dhanadopamaḥ| yasya mātā pitā nāsti sukhaṃ tasya na vidyate||

धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः। मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः। अपुत्रस्य वृथां जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि।।

dharmahīno yathā mūrkhaḥ paratreha ca ninditaḥ| mātāpitṛvihīnasya ajñasyāpyavivekinaḥ| aputrasya vṛthāṃ janma ṛṇagrastasya caiva hi||

चन्द्रहीना यथा रात्रिः पह्महीनं यथा सरः। पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः।।

candrahīnā yathā rātriḥ pahmahīnaṃ yathā saraḥ| patihīnā yathā nārī pitṛhīnastathā śiśuḥ||

धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही। पशुहीनो यथा वैश्यस्तया पित्रा विनार्भक्तः।।

dharmahīno yathā jantuḥ karmahīno yathā gṛhī| paśuhīno yathā vaiśyastayā pitrā vinārbhaktaḥ||

सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा। तपो यथा दयाहीनं सथा पित्रा विवार्भकः।।

satyahīnaṃ yathā vākyaṃ sādhuhīnā yathā sabhā| tapo yathā dayāhīnaṃ sathā pitrā vivārbhakaḥ||

वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी। बेदहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भक्तः।।

vṛkṣahīnaṃ yathāraṇyaṃ jalahīnā yathā nadī| bedahīno yathā vājī tathā pitrā vinārbhaktaḥ||

यथा लगुतरो लोके मातर्याव्ञापरो नरः। तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितः सुतः।।

yathā lagutaro loke mātaryāvñāparo naraḥ| tathā pitrā vihīnastu bahuduḥkhānvitaḥ sutaḥ||

इतीतितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वास्य दुःखिता। संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत।।

itītitaṃ sutenaiṣā śrutvā niḥśvāsya duḥkhitā| saṃpṛṣṭaṃ tadyathāvṛttaṃ sarvaṃ tasmai nyavedayat||

तच्छुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्त लोचनः। हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा।।

tacchutvā sagaraḥ kruddhaḥ kopasaṃrakta locanaḥ| haniṣyāmītyarātīnsa pratijñāmakarottadā||

प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः। प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना वदा।।

pradakṣiṇīkṛtya muniṃ jananīṃ ca praṇamya saḥ| prasthāpitaḥ pratasthe ca tenaiva muninā vadā||

और्वाश्रमाद्रिनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक शुचिः। वशिष्टं स्वकुलाचार्यं प्रात्पः प्रीतिसमन्वितः।।

aurvāśramādriniṣkrāntaḥ sagaraḥ satyavāk śuciḥ| vaśiṣṭaṃ svakulācāryaṃ prātpaḥ prītisamanvitaḥ||

प्रणम्य गुरवे तस्मै विशिष्टाय महात्मने। सर्वं विज्ञापत्रामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते।।

praṇamya gurave tasmai viśiṣṭāya mahātmane| sarvaṃ vijñāpatrāmāsa jñānadṛṣṭyā vijānate||

ऐन्द्रास्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्रेयं सगरो नृपः। तेनैव मुनिनावाप खड्गं वज्रोपमं धनुः।।

aindrāstraṃ vāruṇaṃ brāhmamāgreyaṃ sagaro nṛpaḥ| tenaiva munināvāpa khaḍgaṃ vajropamaṃ dhanuḥ||

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान। आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम।।

tatastenābhyanujñātaḥ sagaraḥ saumanasyavān| āśīrbhirarcitaḥ sadyaḥ pratasthe praṇipatya tam||

एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः। सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गासिनः।।

ekenaiva tu cāpena sa śūraḥ paripanthinaḥ| saputrapautrānsagaṇānakarotsvargāsinaḥ||

तच्चापमुक्तबाणाग्निसंततास्तदरातवः। केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः।।

taccāpamuktabāṇāgnisaṃtatāstadarātavaḥ| kecidvinaṣṭā saṃtrastāstathā cānye pradudruvuḥ||

केचिद्विशीर्ण केशाश्चवल्मीकोपरि संस्थिताः। तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्राश्च विविशुर्जनलम।।

kecidviśīrṇa keśāścavalmīkopari saṃsthitāḥ| tṛṇānyabhakṣayankecinnagrāśca viviśurjanalam||

शकाश्च यवनाश्वेवतथा चान्ये महीभृतः। सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्टं प्राणलोलुपाः।।

śakāśca yavanāśvevatathā cānye mahībhṛtaḥ| satvaraṃ śaraṇaṃ jagmurvaśiṣṭaṃ prāṇalolupāḥ||

जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान। चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्रात्प श्चाचार्यसन्निधिम।।

jitakṣitirbāhuputro ripūngurusamīpagān| cārairvijñātavānsadyaḥ prātpa ścācāryasannidhim||

तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्टः शरणागतांस्तान। त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विवारयामास तदा क्षणेन।।

tamāgataṃ bāhusutaṃ niśamya munirvaśiṣṭaḥ śaraṇāgatāṃstān| trātuṃ ca śiṣyābhihitaṃ ca kartuṃ vivārayāmāsa tadā kṣaṇena||

चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान। अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदवहिष्कृतान।।

cakāra muṇḍāñśabarānyavanāṃllambamūrddhajān| andhāṃśca śmaśrulānsarvānmuṇḍānvedavahiṣkṛtān||

वसिष्टमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः। प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम।।

vasiṣṭamuninā tena hataprāyānnirīkṣya saḥ| prahasanprāha sagaraḥ svaguruṃ tapaso nidhim||

।। सागर उवाच भो भो गुरो दुराचारानेतान्रक्षसि तान्वृथा। सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान।।

|| sāgara uvāca bho bho guro durācārānetānrakṣasi tānvṛthā| sarvathāhaṃ haniṣyāmi matpiturdeśahārakān||

उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः। स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः।।

upekṣeta samarthaḥ sandharmasya paripanthinaḥ| sa eva sarvanāśāya hetubhūto na saṃśayaḥ||

बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जताः सकलं जगत। त एव बलहीनाश्चेद्भजन्ते ऽत्यन्तसाधुताम।।

bāndhavaṃ prathamaṃ matvā durjatāḥ sakalaṃ jagat| ta eva balahīnāścedbhajante 'tyantasādhutām||

अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः। तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम।।

aho māyākṛtaṃ karma khalāḥ kaśmalacetasaḥ| tāvatkurvanti kāryāṇi yāvatsyātprabalaṃ balam||

दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम। साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत।।

dāsabhāvaṃ ca śatrūṇāṃ vārastrīṇāṃ ca sauhṛdam| sādhubhāvaṃ ca sarpāṇāṃ śreyaskāmo na viśvaset||

प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः। तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्य विपर्यये।।

prahāsaṃ kurvate nityaṃ yāndantāndarśayankhalāḥ| tāneva darśayantyāśu svasāmarthya viparyaye||

पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च। अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः।।

piśunā jihvayā pūrvaṃ paruṣaṃ pravadanti ca| atīva karuṇaṃ vākyaṃ vadantyeva tathābalāḥ||

श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः। साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत।।

śreyaskāmo bhavedyastu nītiśāstrārthakovidaḥ| sādhutvaṃ samabhāvaṃ ca khalānāṃ naiva viśvaset||

दुर्जनं प्रणतिं यान्ते मित्रं कैतवशीलितम। दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः।।

durjanaṃ praṇatiṃ yānte mitraṃ kaitavaśīlitam| duṣṭāṃ bhāryāṃ ca viśvasto mṛta eva na saṃśayaḥ||

मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरुपव्याघ्रकर्मिणः। हत्वैतानखिलान दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे।।

mā rakṣa tasmādetānvai gorupavyāghrakarmiṇaḥ| hatvaitānakhilān duṣṭāṃstvatprasādānmahīṃ bhaje||

वशिष्टस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः। कराभ्यां सगस्ययाङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह।।

vaśiṣṭastadvacaḥ śrutvā suprīto munisattamaḥ| karābhyāṃ sagasyayāṅgaṃ spṛśannidamuvāca ha||

साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत। तथापि मद्वचऋ श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि।।

sādhu sādhu mahābhāga satyaṃ vadasi suvrata| tathāpi madvacaṛ śrutvā parāṃ śāntiṃ labhiṣyasi||

मयैते निहिताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः। हातानां हनवे कीर्तिः का समुत्पद्यते वद।।

mayaite nihitāḥ pūrvaṃ tvatpratijñāvirodhinaḥ| hātānāṃ hanave kīrtiḥ kā samutpadyate vada||

भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः। तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः।।

bhūmīśa jantavaḥ sarve karmapāśena yantritāḥ| tathāpi pāpairnihatāḥ kimarthaṃ haṃsi tānpunaḥ||

देहस्तु पापजनितः पूर्वपमेवैनसा हतः। आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः।।

dehastu pāpajanitaḥ pūrvapamevainasā hataḥ| ātmā hyabhedyaḥ pūrṇatvācchāstrāṇāmeṣa niścayaḥ||

स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः। कर्माणि दैवमूलानि देवाधीनमिदं जगत।।

svakarmaphalabhogānāṃ hetumātrā hi jantavaḥ| karmāṇi daivamūlāni devādhīnamidaṃ jagat||

आत्मा ह्यभेद्यः रक्षिता दुष्टशिक्षिता। ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद।।

ātmā hyabhedyaḥ rakṣitā duṣṭaśikṣitā| tato narairasvatantraiḥ kiṃ kāryaṃ sādhyate vada||

शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते। पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः।।

śarīraṃ pāpasaṃbhūtaṃ pāpenaiva pravartate| pāpamūlamidaṃ jñātvā kathaṃ hantuṃ samudyataḥ||

आत्मा शुद्धो ऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः। तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः।।

ātmā śuddho 'pi dehastho dehīti procyate budhaiḥ| tasmādidaṃ vapurbhūpa pāpamūlaṃ na saṃśayaḥ||

पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज। भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत।।

pāpamūlavapurhantuḥ kā kīrtistava bāhuja| bhaviṣyatīti niścitya naitānhiṃsīstataḥ suta||

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः। स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा।।

iti śrutvā gurorvākyaṃ virarāma sa kopataḥ| spṛśankareṇa sagaraṃ nandanaṃ munayastadā||

अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः। राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः।।

athātharvanidhistasya sagarasya mahātmanaḥ| rājyābhiṣekaṃ kṛtavānmunibhiḥ saha suvrataiḥ||

भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमति स्तथा। काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनसत्तम।।

bhāryādvayaṃ ca tasyāsītkeśinī sumati stathā| kāśyapasya vidarbhasya tanaye munasattama||

राज्ये प्रतिष्टिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः। वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ।।

rājye pratiṣṭite dṛṣṭvā muniraurvastaponidhiḥ| vanādāgatya rājānaṃ saṃbhāṣya svāśramaṃ yayau||

कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितोमुनिः। वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित।।

kadācittasya bhūpasya bhāryābhyāṃ prārthitomuniḥ| varaṃ dadāvapatyārthamaurvo bhārgavamantravit||

क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः। केशितीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयम।।

kṣaṇaṃ dhyānasthito bhūtvā trikālajño munīśvaraḥ| keśitīṃ sumatiṃ caiva idamāha praharṣayam||

एका वंशधरं चैकमन्या षड्युतानि च। अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम।।

ekā vaṃśadharaṃ caikamanyā ṣaḍyutāni ca| apatyārthaṃ mahābhāge vṛṇutāṃ ca yathepsitam||

अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद। केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम।।

atha śrutvā vacastasya muneraurvasya nārada| keśinyekaṃ sutaṃ vavre vaṃśasantānakāraṇam||

षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः। नाम्नासमञ्जाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम।।

ṣaṣṭisahasrāṇi sumatyā hyabhavansutāḥ| nāmnāsamañjāḥ keśinyāstanayo munisattama||

असमञ्जास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः। तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः।।

asamañjāstu karmāṇi cakāronmattaceṣṭitaḥ| taṃ dṛṣṭvā sāgarāḥ sarve hyāsandurvṛttacetasaḥ||

तद्वालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः। चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हिनम।।

tadvālabhāvaṃ saṃduṣṭaṃ jñātvā bāhusuto nṛpaḥ| cintayāmāsa vidhivatputrakarma vigarhinam||

अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः। कारुकैस्ताड्यते वह्णिरयःसंयोगमात्रतः।।

aho kaṣṭatarā loke durjanānāṃ hi saṃgatiḥ| kārukaistāḍyate vahṇirayaḥsaṃyogamātrataḥ||

अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमञ्जसः। शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः।।

aṃśumānnāma tanayo babhūva hyasamañjasaḥ| śāstrajño guṇavāndharmī pitāmahahite rataḥ||

दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्रव कारिणः। अनुष्टानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते।।

durvṛttāḥ sāgarāḥ sarve lokopadrava kāriṇaḥ| anuṣṭānavatāṃ nityamantarāyā bhavanti te||

हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधित्रद्दिजैः। बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः।।

hutāni yāni yajñeṣu havīṃṣi vidhitraddijaiḥ| bubhuje tāni sarvāṇi nirākṛtya divaukasaḥ||

स्वर्गादाहृत्य सवतं रम्भाद्या देवयोषितः। भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः।।

svargādāhṛtya savataṃ rambhādyā devayoṣitaḥ| bhajanti sāgarāstā vai kacagrahabalātkṛtāḥ||

पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः। भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः।।

pārijātādivṛkṣāṇāṃ puṣpāṇyāhṛtya te khalāḥ| bhūṣayanti svadehāni madyapānaparāyaṇāḥ||

साधुवृत्तीः समाजह्नुः सदाचाराननाशयन। मित्रैश्च योद्रुमारब्धा बलिनो ऽत्यन्तपापिनः।।

sādhuvṛttīḥ samājahnuḥ sadācārānanāśayan| mitraiśca yodrumārabdhā balino 'tyantapāpinaḥ||

एतद्दृष्ट्वातिदुःखार्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः। विचारं परमं चक्रुरेतेषुं नाशहेतवे।।

etaddṛṣṭvātiduḥkhārtā devā indrapurogamāḥ| vicāraṃ paramaṃ cakrureteṣuṃ nāśahetave||

निश्चित्य विवुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम। कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरुपिणः।।

niścitya vivudhāḥ sarve pātālāntaragocaram| kapilaṃ devadeveśaṃ yayuḥ pracchannarupiṇaḥ||

ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानैदैकविग्रहम। प्राणम्य दण्डवद्रूमौ तुष्टुवुव्रिदशास्ततः।।

dhyāyantamātmanātmānaṃ parānaidaikavigraham| prāṇamya daṇḍavadrūmau tuṣṭuvuvridaśāstataḥ||

नमस्ते योगिने तुभ्यां साङ्ख्ययोगरताय च। नररुपप्रतिच्छिन्नविष्णवे जिष्णवे नमः।।

namaste yogine tubhyāṃ sāṅkhyayogaratāya ca| nararupapraticchinnaviṣṇave jiṣṇave namaḥ||

नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे। संसारारण्यदावाग्रे धर्मपालनसेतवे।।

namaḥ pareśabhaktāya lokānugrahahetave| saṃsārāraṇyadāvāgre dharmapālanasetave||

महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः। सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान।।

mahate vītarāgāya tubhyaṃ bhūyo namo namaḥ| sāgaraiḥ pīḍitānasmāṃstrāyasva śaraṇāgatān||

ये तु नाशमिहेच्छन्ति यशोबलधनायुषाम। त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्वार्यं सुगेतमाः।।

ye tu nāśamihecchanti yaśobaladhanāyuṣām| ta eva lokānbādhante nātrāśvāryaṃ sugetamāḥ||

यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः। तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः।।

yastu bādhitumiccheta janānniraparādhinaḥ| taṃ vidyātsarvalokeṣu pāpabhogarataṃ surāḥ||

कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा। तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा।।

karmaṇā manasā vācā yastvanyānbādhate sadā| taṃ hanti daivamevāśu nātra kāryā vicāraṇā||

अल्पैरहोभिरे वैते नाशमेष्यन्ति सागराः। इत्युक्तं मुनिना तेन कपिलेन महात्मना। प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः।।

alpairahobhire vaite nāśameṣyanti sāgarāḥ| ityuktaṃ muninā tena kapilena mahātmanā| praṇamya taṃ yathānyāyaṃ gatā nākaṃ divaukasaḥ||

अत्रान्तरे तु सगरोवसिष्टाद्यैर्महर्षिभिः। आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम।।

atrāntare tu sagarovasiṣṭādyairmaharṣibhiḥ| ārebhe hayamedhākhyaṃ yajñaṃ karttumanuttamam||

तद्यज्ञे योजितं सत्पिमपहृत्य सुरेश्वरः। पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्टति।।

tadyajñe yojitaṃ satpimapahṛtya sureśvaraḥ| pātāle sthāpayāmāsa kapilo yatra tiṣṭati||

गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः। अन्वेष्टुं बभ्रभुर्लोकान भूरादींश्च सुविस्मिताः।।

gūḍhavigrahaśakreṇa hṛtamaśvaṃ tu sāgarāḥ| anveṣṭuṃ babhrabhurlokān bhūrādīṃśca suvismitāḥ||

अहष्टसत्पयस्ते च पातालं गन्तु मुद्यताः। चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक।।

ahaṣṭasatpayaste ca pātālaṃ gantu mudyatāḥ| cakhnurmahītalaṃ sarvamekaiko yojanaṃ pṛthak||

मृत्तिकां खनितां ते चौदधितीरे समाकिरन। तद्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः।।

mṛttikāṃ khanitāṃ te caudadhitīre samākiran| tadvāreṇa gatāḥ sarve pātālaṃ sagarātmajāḥ||

विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः।।

vicinvanti hayaṃ tatra madonmattā vicetasaḥ||

तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम। कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके।।

tatrāpaśyanmahātmānaṃ koṭisūryasamaprabham| kapilaṃ dhyānanirataṃ vājinaṃ ca tadantike||

ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वातिवेगतः। हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्रवन्तः समासदन।।

tataḥ sarve tu saṃrabdhā muniṃ dṛṣṭvātivegataḥ| hantumudyuktamanaso vidravantaḥ samāsadan||

हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम। गुह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम।।

hanyatāṃ hanyatāmeṣa vadhyatāṃ vadhyatāmayam| guhyatāṃ gṛhyatāmāśu ityūcuste parasparam||

हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्यानतत्परम। सन्ति चारो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत।।

hṛtāśvaṃ sādhubhāvena bakavaddhyānatatparam| santi cāro khalā loke kurvantyāḍambaraṃ mahat||

इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम। समस्तेन्द्रियसंदोहं नियम्यात्मानमात्मनि।।

ityuccaranto jahasuḥ kapilaṃ te munīśvaram| samastendriyasaṃdohaṃ niyamyātmānamātmani||

आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि।।

āsthitaḥ kapilasteṣāṃ tatkarma jñātavānnahi||

आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम। पद्भिः संताडयामासुर्बुहूं च जगृहुः परे।।

āsannamṛtyavaste tu vinaṣṭamatayo munim| padbhiḥ saṃtāḍayāmāsurbuhūṃ ca jagṛhuḥ pare||

ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा। उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्रवकारिणः।।

tatastyaktasamādhistu sa munirvismitastadā| uvāca bhāvagambhīraṃ lokopadravakāriṇaḥ||

ऐश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम। अहॄङ्कारविमूढानां विवेको नैव जायते।।

aiśvaryamadamattānāṃ kṣudhitānāṃ ca kāminām| ahṝṅkāravimūḍhānāṃ viveko naiva jāyate||

निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा। तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम।।

nidherādhāramātreṇa mahī jvalati sarvadā| tadeva mānavā bhuktvā jvalantīti kimadbhutam||

किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः। महीरुहां श्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः।।

kimatra citraṃ sujanaṃ bādhante yadi durjanāḥ| mahīruhāṃ ścānutaṭe pātayanti nadīrayāḥ||

यत्र श्रीर्यौंवनं वापि शारदा वापि तिष्टति। तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मुर्खत्वं चापि जायते।।

yatra śrīryauṃvanaṃ vāpi śāradā vāpi tiṣṭati| tatrāśrīrvṛddhatā nityaṃ murkhatvaṃ cāpi jāyate||

अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते। नामसाम्यादहो चित्रं धत्तूरो ऽपिमदप्रदः।।

aho kanakamāhātmyamākhyātuṃ kena śakyate| nāmasāmyādaho citraṃ dhattūro 'pimadapradaḥ||

भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी। यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम।।

bhavedyadi khalasya śrīḥ saiva lokavināśinī| yathā sakhāgneḥ pavanaḥ pannagasya yathā viṣam||

अहो धनमदान्दस्तु पश्यन्नपि न पश्यति। यदि पश्यत्यामहितं स पश्यति न संशयः।।

aho dhanamadāndastu paśyannapi na paśyati| yadi paśyatyāmahitaṃ sa paśyati na saṃśayaḥ||

इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजे ऽनलम। स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात।।

ityuktvā kapilaḥ kruddho netrābhyāṃ sasṛje 'nalam| sa vahniḥ sāgarānsarvānbhasmasādakarotkṣaṇāt||

यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः। अकालप्रलयं मत्वा चुक्रुशुः शोकलालसाः।।

yannetrajānalaṃ dṛṣṭvā pātālatalavāsinaḥ| akālapralayaṃ matvā cukruśuḥ śokalālasāḥ||

तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः। सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः।।

tadagnitāpitāḥ sarve dandaśūkāśca rākṣasāḥ| sāgaraṃ viviśuḥ śīghraṃ satāṃ kopo hi duḥsahaḥ||

अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा। देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते।।

atha tasya mahīpasya samāgamyādhvaraṃ tadā| devadūta uvācedaṃ sarvaṃ vṛttaṃ hi yakṣate||

एतत्समाकर्ण्य वचः सगरः सर्ववित्प्रभुः। दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचाति हर्षितः।।

etatsamākarṇya vacaḥ sagaraḥ sarvavitprabhuḥ| daivena śikṣitā duṣṭā ityuvācāti harṣitaḥ||

माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयो ऽपि वा। अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते।।

mātā vā janako vāpi bhrātā vā tanayo 'pi vā| adharmaṃ kurute yastu sa eva ripuriṣyate||

यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत। तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः।।

yastvadharmeṣu nirataḥ sarvalokavirodhakṛt| taṃ ripuṃ paramaṃ vidyācchāstrāṇāmeṣa nirṇayaḥ||

सगरः पुत्रनाशे ऽपि न शुशोच मुनीश्वरः। दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साह कारणम।।

sagaraḥ putranāśe 'pi na śuśoca munīśvaraḥ| durvṛttanidhanaṃ yasmātsatāmutsāha kāraṇam||

यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः। पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कतवान्प्रभुः।।

yajñeṣvanadhikāratvādaputrāṇāmiti smṛteḥ| pautraṃ tamaṃśumantaṃ hi putratve katavānprabhuḥ||

असमञ्जःसुतं तु सुधीयं वाग्विदांवरम। युयोज सारविद्भूयो ह्यश्चानयनकर्मणि।।

asamañjaḥsutaṃ tu sudhīyaṃ vāgvidāṃvaram| yuyoja sāravidbhūyo hyaścānayanakarmaṇi||

स गतस्तद्विलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम। कपिलं तेजसांराशिं साष्टाङ्गंप्रणनामहा।।

sa gatastadviladvāre dṛṣṭvā taṃ munipuṅgavam| kapilaṃ tejasāṃrāśiṃ sāṣṭāṅgaṃpraṇanāmahā||

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनये नाग्रतः स्थितः। उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम।।

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vinaye nāgrataḥ sthitaḥ| uvāca śāntamanasaṃ devadevaṃ sanātanam||

दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्वतत। परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः।।

dauḥśīlyaṃ yatkṛtaṃ brahmanmatpitṛvyaiḥ kṣamasvatat| paropakāraniratāḥ kṣamāsārā hi sādhavaḥ||

दुर्जनेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः। नहि संहरतेज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः।।

durjaneṣvapi sattveṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ| nahi saṃharatejyotsnāṃ candraścāṇḍālaveśmanaḥ||

बाध्यमानो ऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद्भवेत। ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणो ऽमरैः शशी।।

bādhyamāno 'pi sujanaḥ sarveṣāṃ sukhakṛdbhavet| dadāti paramāṃ tuṣṭiṃ bhakṣyamāṇo 'maraiḥ śaśī||

दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः। सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनोजनः।।

dāritaśchinna evāpi hyāmodenaiva candanaḥ| saurabhaṃ kurute sarvaṃ tathaiva sujanojanaḥ||

क्षान्त्या च तपसा चारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः। संजातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम।।

kṣāntyā ca tapasā cāraistadguṇajñā munīśvarāḥ| saṃjātaṃ śāsituṃ lokāṃstvāṃ viduḥ puruṣottama||

नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये। नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च।।

namo brahmanmune tubhyaṃ namaste brahmamūrttaye| namo brahmaṇyaśīlāya brahmadhyānaparāya ca||

इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा। वरं वरय चेत्याह प्रसन्नो ऽस्मि तवानघ।।

iti stuto munistena prasannavadanastadā| varaṃ varaya cetyāha prasanno 'smi tavānagha||

एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्यतम। प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत।।

evamukte tu muninā hyaṃśumānpraṇipatyatam| prāpayāsmatpitṝnbrāhmaṃ lokamityabhyabhāṣata||

ततस्तस्यादिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम। गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम।।

tatastasyādisaṃtuṣṭo muniḥ provāca sādaram| gaṅgāmānīya pautraste nayiṣyati pitṝndivam||

त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी। कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम।।

tvatpautreṇa samānītā gaṅgā puṇyajalā nadī| kṛtvaitāndhūtapāpānvai nayiṣyati paraṃ padam||

प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम। पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत।।

prāpayainaṃ hayaṃ vatsa yataḥ syātpūrṇamadhvaram| pitāmahāntikaṃ prāpya sāśvaṃ vṛttaṃ nyavedayat||

सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्रह्मणैः सह। विधाय तपसा विष्णुमाराध्यापपदंहरेः।।

sagarastena paśunā taṃ yajñaṃ brahmaṇaiḥ saha| vidhāya tapasā viṣṇumārādhyāpapadaṃhareḥ||

जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः। तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः।।

jajñe hyaṃśumataḥ putro dilīpa iti viśrutaḥ| tasmādbhagīratho jāto yo gaṅgāmānayaddivaḥ||

भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने। गङ्गां भगीरथायाः चिन्तयामा स धारणे।।

bhagīrathasya tapasā tuṣṭo brahmā dadau mune| gaṅgāṃ bhagīrathāyāḥ cintayāmā sa dhāraṇe||

ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम। आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन।।

tataśca śivamārādhya taddvārā svarṇadīṃ bhuvam| ānīya tajjalaiḥ spṛṣṭvā pūtānninye divaṃ pitṝn||

भगीरथान्वये जातः सुदसो नाम भूपतिः। यस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः।।

bhagīrathānvaye jātaḥ sudaso nāma bhūpatiḥ| yasya putro mitrasahaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ||

वशिष्टशापात्प्रात्पः स सौदासो राक्षसीं तनुम। गङ्गाबिन्दुनिषेवेणंपुनर्मुक्तो नृपो ऽभवत।।

vaśiṣṭaśāpātprātpaḥ sa saudāso rākṣasīṃ tanum| gaṅgābinduniṣeveṇaṃpunarmukto nṛpo 'bhavat||

शत्पः कथं वसिष्टेन सौन्दासो नृपसत्तमः। गङ्गाबिन्दूभिषेकेण पुनः शुद्धो ऽबयत्कथम।।

śatpaḥ kathaṃ vasiṣṭena saundāso nṛpasattamaḥ| gaṅgābindūbhiṣekeṇa punaḥ śuddho 'bayatkatham||

सर्वमेतदशेषेण भ्रातर्मे वक्तुमह्रसि। शृण्वतां वदतां चैव गङ्गाख्यानं शुभावहम।।

sarvametadaśeṣeṇa bhrātarme vaktumahrasi| śṛṇvatāṃ vadatāṃ caiva gaṅgākhyānaṃ śubhāvaham||

सौदासः सर्वधर्मज्ञः सर्वज्ञो गुणवाञ्छुचिः। बुभुजे पृथिवीं सर्वां पितृवद्रञ्जयन्प्रजाः।।

saudāsaḥ sarvadharmajñaḥ sarvajño guṇavāñchuciḥ| bubhuje pṛthivīṃ sarvāṃ pitṛvadrañjayanprajāḥ||

सगेरण यथा पूर्वं महीयं सत्पसागरा। रक्षिता तद्वदमुना सर्वधर्माविरोधिना।।

sageraṇa yathā pūrvaṃ mahīyaṃ satpasāgarā| rakṣitā tadvadamunā sarvadharmāvirodhinā||

पुत्रपौत्रसमायुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः। त्रिंशदष्टसहस्राणि बुभुजे पृथिवीं युवा।।

putrapautrasamāyuktaḥ sarvaiśvaryasamanvitaḥ| triṃśadaṣṭasahasrāṇi bubhuje pṛthivīṃ yuvā||

सौदासस्त्वेकदा राजा मृगयाभिरतिर्वनम। विवेश्व सबलः सम्यक शोधितं ह्यासमन्त्रिभिः।।

saudāsastvekadā rājā mṛgayābhiratirvanam| viveśva sabalaḥ samyak śodhitaṃ hyāsamantribhiḥ||

निषादैः सदितस्तत्र विनिघ्रन्मूगलञ्चयम। आससाद नदीं रेवां धर्मज्ञः स पिपासितः।।

niṣādaiḥ saditastatra vinighranmūgalañcayam| āsasāda nadīṃ revāṃ dharmajñaḥ sa pipāsitaḥ||

सुदासतनयस्तत्र स्नात्वा कृत्वाह्निकं मुने। भुक्त्वा च मन्त्रिभिः सार्ध्दं तां निशां तत्र चावसत।।

sudāsatanayastatra snātvā kṛtvāhnikaṃ mune| bhuktvā ca mantribhiḥ sārdhdaṃ tāṃ niśāṃ tatra cāvasat||

ततः प्रातः समुथाय कृत्वा पौर्वाह्निकीं क्रियाम। बभ्राम मन्त्रिसहितो नर्मदातीरजे वने।।

tataḥ prātaḥ samuthāya kṛtvā paurvāhnikīṃ kriyām| babhrāma mantrisahito narmadātīraje vane||

वनाद्वनान्तरं गच्छन्नेक एव महीपत्तिः। आकर्णकृष्टबाणः सत कृष्णसारं समन्वगात।।

vanādvanāntaraṃ gacchanneka eva mahīpattiḥ| ākarṇakṛṣṭabāṇaḥ sat kṛṣṇasāraṃ samanvagāt||

दूरसैन्यो ऽश्वमारूढः स राजानुव्रजन्मृगम। व्याघ्रद्वयं गुहासंस्थमपश्थमपश्यत्सुरते रतम।।

dūrasainyo 'śvamārūḍhaḥ sa rājānuvrajanmṛgam| vyāghradvayaṃ guhāsaṃsthamapaśthamapaśyatsurate ratam||

मृगपृष्टं परित्यज्य व्याघ्रयोः संमुखं ययौ। धनुःसंहितबाणेन तेनासौ शरशास्त्रवित।।

mṛgapṛṣṭaṃ parityajya vyāghrayoḥ saṃmukhaṃ yayau| dhanuḥsaṃhitabāṇena tenāsau śaraśāstravit||

तां व्याघ्रीं पातयामास तीक्ष्णाग्रनतपर्वणा। पतमाना तु साव्याघ्री षट्रत्रिंशद्योजनायता।।

tāṃ vyāghrīṃ pātayāmāsa tīkṣṇāgranataparvaṇā| patamānā tu sāvyāghrī ṣaṭratriṃśadyojanāyatā||

तडित्वद्धोरनिर्घोषा राक्षसी विकृताभवत। पतितां स्वप्रियां वीक्ष्य द्विषन्स व्याघ्रराक्षसः।।

taḍitvaddhoranirghoṣā rākṣasī vikṛtābhavat| patitāṃ svapriyāṃ vīkṣya dviṣansa vyāghrarākṣasaḥ||

प्रतिक्रियां करिष्यामीत्युक्तवा चान्तर्दधे तदा। राजा तु भयसंविग्नो वनेसैन्यं समेत्य च।।

pratikriyāṃ kariṣyāmītyuktavā cāntardadhe tadā| rājā tu bhayasaṃvigno vanesainyaṃ sametya ca||

तद्रृत्तं कथयन्सर्वान्स्वां पुरीं स न्यवर्त्तत। शङ्कमानस्तु तद्रक्षःकृत्या द्राजा सुदासजः।।

tadrṛttaṃ kathayansarvānsvāṃ purīṃ sa nyavarttata| śaṅkamānastu tadrakṣaḥkṛtyā drājā sudāsajaḥ||

परितत्याज मृगयां ततः प्रभृति नारद। गते बहुतिथे काले हयमेधमखं नृपः।।

paritatyāja mṛgayāṃ tataḥ prabhṛti nārada| gate bahutithe kāle hayamedhamakhaṃ nṛpaḥ||

समारेभे प्रसन्नात्मा वशिष्टाद्यमुनीश्वरैः। तत्र ब्रह्मादिदेवेभ्यो हविर्दत्त्वा यथाविधि।।

samārebhe prasannātmā vaśiṣṭādyamunīśvaraiḥ| tatra brahmādidevebhyo havirdattvā yathāvidhi||

समाप्य यज्ञनिष्क्रान्तो वशिष्टः स्त्रातको ऽपि च। अत्रान्तरे राक्षसो ऽसौ नृपहिसितभार्यकः। कर्तुं प्रतिक्रियां राज्ञे समायातोरुषान्वितः।।

samāpya yajñaniṣkrānto vaśiṣṭaḥ strātako 'pi ca| atrāntare rākṣaso 'sau nṛpahisitabhāryakaḥ| kartuṃ pratikriyāṃ rājñe samāyātoruṣānvitaḥ||

स राक्षसस्तस्य गुरौ प्रयाते वशिष्टवेषं तु तदैव धृत्वा। राजानमभ्येत्य जगाद भोक्ष्ये मांसं समिच्छाम्यहमित्युवाच।।

sa rākṣasastasya gurau prayāte vaśiṣṭaveṣaṃ tu tadaiva dhṛtvā| rājānamabhyetya jagāda bhokṣye māṃsaṃ samicchāmyahamityuvāca||

भूयः समास्थाय स सूदवषं पक्त्वामिषं मानुपमस्य वादात। स्थितश्च राजापि हरि यपात्रे धृत्वा गुरोरागमनं प्रतीक्षन।।

bhūyaḥ samāsthāya sa sūdavaṣaṃ paktvāmiṣaṃ mānupamasya vādāt| sthitaśca rājāpi hari yapātre dhṛtvā gurorāgamanaṃ pratīkṣan||

तन्मांसं हेमपात्रस्थं सौदासो विनयान्वितः। समागताय गुरुवे ददौ तस्मौ ससादरम।।

tanmāṃsaṃ hemapātrasthaṃ saudāso vinayānvitaḥ| samāgatāya guruve dadau tasmau sasādaram||

तं दृष्ट्वा चिन्तयामास गुरुः किमिति विस्मितः।।

taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa guruḥ kimiti vismitaḥ||

अपश्यन्मानुषं मासं परमेण समाधिना। अहो ऽस्य राज्ञो दौःशील्यमभक्ष्यं दत्तवान्मम।।

apaśyanmānuṣaṃ māsaṃ parameṇa samādhinā| aho 'sya rājño dauḥśīlyamabhakṣyaṃ dattavānmama||

इति विरमयमापन्नः प्रमन्युरभवन्मुनिः। अभो ऽज्यं मद्विघाताय दत्त हि पृथिवीपते।।

iti viramayamāpannaḥ pramanyurabhavanmuniḥ| abho 'jyaṃ madvighātāya datta hi pṛthivīpate||

तस्मात्तवापि भवतु ह्येतदेव हि भोजनम। नृमांसं रक्षसामेव भोज्यं दत्तं मम त्वया।।

tasmāttavāpi bhavatu hyetadeva hi bhojanam| nṛmāṃsaṃ rakṣasāmeva bhojyaṃ dattaṃ mama tvayā||

तद्याहि राक्षसत्वं त्वं तदाहारोचितं नृपा। इति शापं ददत्यस्मिन्सौदासो भयविह्वूलः।।

tadyāhi rākṣasatvaṃ tvaṃ tadāhārocitaṃ nṛpā| iti śāpaṃ dadatyasminsaudāso bhayavihvūlaḥ||

आज्ञत्पो भवतैवेति सकंपो ऽस्म व्यजिज्ञपत। भूराशृ चिन्तयामास वशिष्टस्तेन नोदितः।।

ājñatpo bhavataiveti sakaṃpo 'sma vyajijñapat| bhūrāśṛ cintayāmāsa vaśiṣṭastena noditaḥ||

रक्षसा वञ्चितं भूपं ज्ञातवान दिव्यचक्षुषा। राजापि जलमादाय वशिष्टं शप्तुमुद्यतः।।

rakṣasā vañcitaṃ bhūpaṃ jñātavān divyacakṣuṣā| rājāpi jalamādāya vaśiṣṭaṃ śaptumudyataḥ||

समुद्यतं गुरुं शप्तं दृष्ट्वा भूयो रुषान्वितम। मदयन्ती प्रियातस्य प्रत्युवाचाथ सुव्रता।।

samudyataṃ guruṃ śaptaṃ dṛṣṭvā bhūyo ruṣānvitam| madayantī priyātasya pratyuvācātha suvratā||

भो भो क्षत्रियदायाद कोप संहर्तुमर्हसि। त्वया यत्कर्म भोक्तव्यं तत्प्रात्पं नात्र संशयः।।

bho bho kṣatriyadāyāda kopa saṃhartumarhasi| tvayā yatkarma bhoktavyaṃ tatprātpaṃ nātra saṃśayaḥ||

गुरु तुकृत्य हुङ्कृत्य यो वदेन्मृढधीर्नरः। अरण्ये निर्जले देश स भवेद्धह्यराक्षसः।।

guru tukṛtya huṅkṛtya yo vadenmṛḍhadhīrnaraḥ| araṇye nirjale deśa sa bhaveddhahyarākṣasaḥ||

जितेन्द्रिया जितक्रोधा गुरु शुश्रूषणे रताः। प्रयान्ति ब्रह्मसदनमिति शास्त्रेषु निश्चयः।।

jitendriyā jitakrodhā guru śuśrūṣaṇe ratāḥ| prayānti brahmasadanamiti śāstreṣu niścayaḥ||

तयोक्तो भूपतिः कोपं त्यक्त्वा भार्यां ननन्द च। जलं कुत्र क्षिपामीति चिन्तयामास चात्मना।।

tayokto bhūpatiḥ kopaṃ tyaktvā bhāryāṃ nananda ca| jalaṃ kutra kṣipāmīti cintayāmāsa cātmanā||

तज्जलं यत्र संसिक्तं तद्भवेद्भस्म निश्चितम। इति मत्वा जलं तत्तु पादयोर्न्यक्षिपत्स्वयम।।

tajjalaṃ yatra saṃsiktaṃ tadbhavedbhasma niścitam| iti matvā jalaṃ tattu pādayornyakṣipatsvayam||

तज्जलस्पशिमात्रेण पादौ कल्माषतां गतौ। कल्माषपाद इत्येवं ततः प्रभृति विस्तृतः।।

tajjalaspaśimātreṇa pādau kalmāṣatāṃ gatau| kalmāṣapāda ityevaṃ tataḥ prabhṛti vistṛtaḥ||

कल्माषपादो मतिमान प्रिययाश्चासितस्तदा। मनसा सो ऽतिभीतस्तु ववन्दे चरणं गुरोः।।

kalmāṣapādo matimān priyayāścāsitastadā| manasā so 'tibhītastu vavande caraṇaṃ guroḥ||

उवाच च प्रपन्नस्तं प्राञ्जलिर्नयकोविदः। क्षमस्व भगवन्सर्वं नापराधः कृतो मया।।

uvāca ca prapannastaṃ prāñjalirnayakovidaḥ| kṣamasva bhagavansarvaṃ nāparādhaḥ kṛto mayā||

तच्छुत्वोवाच भूपालं मुनिर्निःश्वस्य दुःखितः। आत्मानं गर्हयामास ह्यविवेकपरायणम।।

tacchutvovāca bhūpālaṃ munirniḥśvasya duḥkhitaḥ| ātmānaṃ garhayāmāsa hyavivekaparāyaṇam||

अविवेरो हि सर्वेषामापदां परमं पदम। विवेकरहितो लोके पशुरेव न संशयः।।

avivero hi sarveṣāmāpadāṃ paramaṃ padam| vivekarahito loke paśureva na saṃśayaḥ||

राज्ञा त्वजानता नूनमेतत्कर्मोचितं कृतम। विवेकरहितो ऽज्ञो ऽहं यतः पापं समाचरेत।।

rājñā tvajānatā nūnametatkarmocitaṃ kṛtam| vivekarahito 'jño 'haṃ yataḥ pāpaṃ samācaret||

विवेकनियतो याति यो वा को वापि निर्वृत्तिम। विवेकहीनमान्पोति को वा यो वाप्यनिर्वृतिम।।

vivekaniyato yāti yo vā ko vāpi nirvṛttim| vivekahīnamānpoti ko vā yo vāpyanirvṛtim||

इत्युक्तवा चात्मनात्मानं प्रत्युवाच मुनिर्नृपम। नात्यन्तिङ्कं भवेदेतद्दादशाब्दं भविष्यति।।

ityuktavā cātmanātmānaṃ pratyuvāca munirnṛpam| nātyantiṅkaṃ bhavedetaddādaśābdaṃ bhaviṣyati||

गङ्गाबिन्दूभिषिक्तस्तु त्यक्त्त्वा वै राक्षसीं तनुम। पूर्वरुपं त्वमापन्नो भोक्ष्यसे मेदिनीमिमाम।।

gaṅgābindūbhiṣiktastu tyakttvā vai rākṣasīṃ tanum| pūrvarupaṃ tvamāpanno bhokṣyase medinīmimām||

तद्विन्दुसेकसंभूतज्ञानेन गतकल्मषः।। हरिसेवापरो भूत्वा परां शान्तिं गमिष्यसि।। शुभावहम

tadvindusekasaṃbhūtajñānena gatakalmaṣaḥ|| harisevāparo bhūtvā parāṃ śāntiṃ gamiṣyasi|| śubhāvaham

इत्युक्त्वाथर्वविद्भूपं वशिष्टः स्वाश्रमं ययौ। राजापि दुःखसंपन्नो राक्षसीं तानुमाश्रितः।।

ityuktvātharvavidbhūpaṃ vaśiṣṭaḥ svāśramaṃ yayau| rājāpi duḥkhasaṃpanno rākṣasīṃ tānumāśritaḥ||

क्षुत्पपासाविशेषार्तो नित्यं क्रोधपरायणः। कृष्णक्षपाद्युतिर्भीमो बभ्राम विजने वने।।

kṣutpapāsāviśeṣārto nityaṃ krodhaparāyaṇaḥ| kṛṣṇakṣapādyutirbhīmo babhrāma vijane vane||

मृगांश्च विविधांस्तत्र मानुषांश्च सरीसृपान। विहङ्गमान्प्लवङ्गांश्च प्रशस्तांस्तानभक्षयत।।

mṛgāṃśca vividhāṃstatra mānuṣāṃśca sarīsṛpān| vihaṅgamānplavaṅgāṃśca praśastāṃstānabhakṣayat||

अस्थिभिर्बहुभिर्भूयः पीतरक्तकलेवरैः। रक्तान्तप्रेतकेशैशअच चित्रासीद्भूर्भयङ्करी।।

asthibhirbahubhirbhūyaḥ pītaraktakalevaraiḥ| raktāntapretakeśaiśaaca citrāsīdbhūrbhayaṅkarī||

ऋतुत्रये स पृथिवीं शतयो जनविस्तृताम। कृत्वातिदुःखितां पश्चाद्वनान्तरमुपागमत।।

ṛtutraye sa pṛthivīṃ śatayo janavistṛtām| kṛtvātiduḥkhitāṃ paścādvanāntaramupāgamat||

तत्रापि कृतवान्नित्यं नरमांसाशनं सदा। जगाम नर्मदातीरं मुनिसिद्धनिषेवितम।।

tatrāpi kṛtavānnityaṃ naramāṃsāśanaṃ sadā| jagāma narmadātīraṃ munisiddhaniṣevitam||

विचरन्नर्मदातीरे सर्वलोकभयङ्करः। अपश्यत्कञ्चन मुनिं रमन्तं प्रियया सह।।

vicarannarmadātīre sarvalokabhayaṅkaraḥ| apaśyatkañcana muniṃ ramantaṃ priyayā saha||

क्षुधानलेन संतत्पस्तं मुनिं समुपाद्रवत। जाग्राह चातिवेगेन व्याधो मृगशिशं यथा।।

kṣudhānalena saṃtatpastaṃ muniṃ samupādravat| jāgrāha cātivegena vyādho mṛgaśiśaṃ yathā||

ब्राह्मणी स्वपतिं वीक्ष्य निशाचरकरस्थितम। शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रोवाच भयविह्वाला।।

brāhmaṇī svapatiṃ vīkṣya niśācarakarasthitam| śirasyañjalimādhāya provāca bhayavihvālā||

भो भो नृपतिशार्दूल त्राहि मां भयविह्वलाम। प्राणप्रिय प्रदानेन कुरु पूर्णं मनोरथम।।

bho bho nṛpatiśārdūla trāhi māṃ bhayavihvalām| prāṇapriya pradānena kuru pūrṇaṃ manoratham||

नान्मा मित्रसहस्त्वं हि सूर्यवंशसमुद्भवः। न राक्षसस्ततो ऽनाथां पाहि मां विजने वने।।

nānmā mitrasahastvaṃ hi sūryavaṃśasamudbhavaḥ| na rākṣasastato 'nāthāṃ pāhi māṃ vijane vane||

या नारी भर्त्तृरहिता जीवत्यपि मृतोपमा। तथापि बालवैधव्यं किं वक्ष्याम्यरिमर्दन।।

yā nārī bharttṛrahitā jīvatyapi mṛtopamā| tathāpi bālavaidhavyaṃ kiṃ vakṣyāmyarimardana||

न मातापितरौ जाने नापि बन्धुं च कञ्चन। पतिरेव परो बन्धुः परमं जीवनं मम।।

na mātāpitarau jāne nāpi bandhuṃ ca kañcana| patireva paro bandhuḥ paramaṃ jīvanaṃ mama||

भवान्येत्त्यखिलान्धर्मान्योषितां वर्त्तनं यथा। त्रायस्व बन्धुरहितां बालापत्यां जनेश्वर।।

bhavānyettyakhilāndharmānyoṣitāṃ varttanaṃ yathā| trāyasva bandhurahitāṃ bālāpatyāṃ janeśvara||

कथं जीवामि पत्यास्मिन्हीना हि विजने वने। दुहिताहं भगवतस्त्राहि मां पतिदानतः।।

kathaṃ jīvāmi patyāsminhīnā hi vijane vane| duhitāhaṃ bhagavatastrāhi māṃ patidānataḥ||

प्रणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति। वदन्तीति महाप्राज्ञाः प्राणदानं कुरुष्व मे।।

praṇadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati| vadantīti mahāprājñāḥ prāṇadānaṃ kuruṣva me||

इत्युक्तावा सा पपातास्य राक्षसस्य पदाग्रतः। एवं संप्रार्थ्यमानो ऽपि ब्राह्मण्या राक्षसो द्विजम।।

ityuktāvā sā papātāsya rākṣasasya padāgrataḥ| evaṃ saṃprārthyamāno 'pi brāhmaṇyā rākṣaso dvijam||

ततो विलप्य बहुधा तस्य पत्नी पतिव्रता। पूर्वशापहतं भूपमशपत्क्रोधिता पुनः।।

tato vilapya bahudhā tasya patnī pativratā| pūrvaśāpahataṃ bhūpamaśapatkrodhitā punaḥ||

पतिं मे सुरतासक्तं यस्माद्धिंसितवान्बलात। तस्मात्स्त्रीसङ्गमं प्रात्पस्त्वमपि प्राप्स्यसे मृतिम।।

patiṃ me suratāsaktaṃ yasmāddhiṃsitavānbalāt| tasmātstrīsaṅgamaṃ prātpastvamapi prāpsyase mṛtim||

शत्वैवं ब्राह्मणी क्रुद्धा पुनः शापान्तरं ददौ। राक्षसत्वं ध्रुवं ते ऽस्तु मत्पतिर्भक्षितो यतः।।

śatvaivaṃ brāhmaṇī kruddhā punaḥ śāpāntaraṃ dadau| rākṣasatvaṃ dhruvaṃ te 'stu matpatirbhakṣito yataḥ||

सो ऽपि शापद्वयं श्रुत्वा तया दत्तं निशाचरः। प्रमन्युः प्राहि विसृजन्कोपादङ्गारसंचयम।।

so 'pi śāpadvayaṃ śrutvā tayā dattaṃ niśācaraḥ| pramanyuḥ prāhi visṛjankopādaṅgārasaṃcayam||

दुष्टे कस्मात्प्रदत्तं मेवृथा शापद्वयं त्वया। एकस्यैवापराधस्य शापस्त्वेको ममोचितः।।

duṣṭe kasmātpradattaṃ mevṛthā śāpadvayaṃ tvayā| ekasyaivāparādhasya śāpastveko mamocitaḥ||

यस्मात्क्षिपसि दुष्टाग्येमयि शापन्तरं ततः। पिशाचयोनिमद्यैव याहि पुत्रसमन्विता।।

yasmātkṣipasi duṣṭāgyemayi śāpantaraṃ tataḥ| piśācayonimadyaiva yāhi putrasamanvitā||

तेनैवं ब्रह्मणी शत्पा पिशाचत्वं तदा गता। क्षुधार्ता सुस्वरं भीमारुरोदापत्यसंयुता।।

tenaivaṃ brahmaṇī śatpā piśācatvaṃ tadā gatā| kṣudhārtā susvaraṃ bhīmārurodāpatyasaṃyutā||

राक्षसश्च पिशाची च क्रोशन्तौ निर्जने वने। जग्मतुर्नर्मदातीरे वनं राक्षससेवितम।।

rākṣasaśca piśācī ca krośantau nirjane vane| jagmaturnarmadātīre vanaṃ rākṣasasevitam||

औदासीन्यं गुरौ कृत्वा राक्षसीं तनुमा श्रितः। तत्रास्ते दुःखसंतत्पः कश्चिल्लोकविरोधकृत।।

audāsīnyaṃ gurau kṛtvā rākṣasīṃ tanumā śritaḥ| tatrāste duḥkhasaṃtatpaḥ kaścillokavirodhakṛt||

राक्षसं च पिशाचीं च दृष्ट्वा रववटमागतौ। उवाच क्रोधबहुलो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः।।

rākṣasaṃ ca piśācīṃ ca dṛṣṭvā ravavaṭamāgatau| uvāca krodhabahulo vaṭastho brahmarākṣasaḥ||

किमर्थमागतौ भीमौ युवां मत्स्थानमीप्सितम। ईदृशौ केन पापेन जातौ मे ब्रुवतां ध्रुवम।।

kimarthamāgatau bhīmau yuvāṃ matsthānamīpsitam| īdṛśau kena pāpena jātau me bruvatāṃ dhruvam||

सौदासस्तद्वचः श्रुत्वातया यच्चात्मना कृतम। सर्वं निवेदयित्वास्मै पश्चादेतदुवाच ह।।

saudāsastadvacaḥ śrutvātayā yaccātmanā kṛtam| sarvaṃ nivedayitvāsmai paścādetaduvāca ha||

कस्त्वं वद महाभाग त्वया वै किं कृतं पुरा। सख्युर्ममाति स्नेहेन तत्सर्वं वक्तुमर्हसि।।

kastvaṃ vada mahābhāga tvayā vai kiṃ kṛtaṃ purā| sakhyurmamāti snehena tatsarvaṃ vaktumarhasi||

करोति वञ्चनं मित्रे यो वा को वापि दुष्टधीः। स हि पापपालं भुङ्क्ते यातनास्तु युगायुतम।।

karoti vañcanaṃ mitre yo vā ko vāpi duṣṭadhīḥ| sa hi pāpapālaṃ bhuṅkte yātanāstu yugāyutam||

जन्तूनां सर्वदुःखानि क्षीयन्ते मित्रदर्शनात। तस्मान्मित्रेषु मतिमान्न कुर्याद्वंयनं कदा।।

jantūnāṃ sarvaduḥkhāni kṣīyante mitradarśanāt| tasmānmitreṣu matimānna kuryādvaṃyanaṃ kadā||

कल्माषपादेनेत्युक्तो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः। उवाच प्रीतिमापन्नो धर्मवाक्यानि नारद।।

kalmāṣapādenetyukto vaṭastho brahmarākṣasaḥ| uvāca prītimāpanno dharmavākyāni nārada||

अहमासं पुरा विप्रो मागधो वेदपारगः। सोमदत्त इति ख्यातो नान्मा धर्मपरायणः।।

ahamāsaṃ purā vipro māgadho vedapāragaḥ| somadatta iti khyāto nānmā dharmaparāyaṇaḥ||

प्रमत्तो ऽहं महाभाग विद्यया वयसा धनैः। औदासीन्यं गुरोः कृत्वा प्रात्पवानीदृशीं गतिम।।

pramatto 'haṃ mahābhāga vidyayā vayasā dhanaiḥ| audāsīnyaṃ guroḥ kṛtvā prātpavānīdṛśīṃ gatim||

नलभे ऽहं सुखं किं चिज्जिताहारो ऽतिदुःखितः। मया तु भक्षिता विप्राः शतशो ऽथ सहस्रशः।।

nalabhe 'haṃ sukhaṃ kiṃ cijjitāhāro 'tiduḥkhitaḥ| mayā tu bhakṣitā viprāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ||

क्षुत्पिपासापरो नित्यमन्तस्तापेन पीडितः। जगत्रासकरो नित्यं मांसाशनपरायणः।।

kṣutpipāsāparo nityamantastāpena pīḍitaḥ| jagatrāsakaro nityaṃ māṃsāśanaparāyaṇaḥ||

गुर्ववज्ञा मनुष्याणां राक्षसत्वप्रदायिनी। मयानुभूतमेतद्धि ततः श्रीमान्न चाचरेत।।

gurvavajñā manuṣyāṇāṃ rākṣasatvapradāyinī| mayānubhūtametaddhi tataḥ śrīmānna cācaret||

गुरुस्तु कीदृशः प्रोक्तः कस्त्वयाश्लाघितः पुरा। तद्वदस्व सरवे सर्वं परं कौतूहलं हि मे।।

gurustu kīdṛśaḥ proktaḥ kastvayāślāghitaḥ purā| tadvadasva sarave sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me||

गुरवः सन्ति बहवः पूज्या वन्द्याश्च सादरम। यातानहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमनाः सरवे।।

guravaḥ santi bahavaḥ pūjyā vandyāśca sādaram| yātānahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ sarave||

अध्यापकश्च वेदानां वेदार्थयुतिबैधकः। शास्त्रवक्ता धर्मवक्ता नीतिशास्त्रोपदेशकः।।

adhyāpakaśca vedānāṃ vedārthayutibaidhakaḥ| śāstravaktā dharmavaktā nītiśāstropadeśakaḥ||

मन्त्रोपदेशव्याख्याख्याकृद्वेदसदंहृत्तथा। व्रतोपदेशकश्चैव भयत्रातान्नदो हि च।।

mantropadeśavyākhyākhyākṛdvedasadaṃhṛttathā| vratopadeśakaścaiva bhayatrātānnado hi ca||

श्वशुरो मातुलश्चैव ज्येष्ठभ्राता पिता तथा। उपनेता निषेक्ता च संस्कर्त्ता मित्रसत्तम।।

śvaśuro mātulaścaiva jyeṣṭhabhrātā pitā tathā| upanetā niṣektā ca saṃskarttā mitrasattama||

एते हि गुरवः प्रोक्ताः पूज्या वन्द्यश्च सादरम।।

ete hi guravaḥ proktāḥ pūjyā vandyaśca sādaram||

गुरवो बहवः प्रोक्ता एतेषां कतमो वरः। तुल्याः सर्वे ऽप्युत सरवे तद्यथावद्धि ब्रूहि मे।।

guravo bahavaḥ proktā eteṣāṃ katamo varaḥ| tulyāḥ sarve 'pyuta sarave tadyathāvaddhi brūhi me||

साधु साधु महाप्राज्ञ यत्पृष्टं तद्वदामि ते। गुरुमाहात्म्यकथनं श्रवणं चानुमोदनम।।

sādhu sādhu mahāprājña yatpṛṣṭaṃ tadvadāmi te| gurumāhātmyakathanaṃ śravaṇaṃ cānumodanam||

सर्वेषां श्रेय आधत्ते तस्माद्वक्ष्यामि सांप्रतम। एते समानपूजार्हाः सर्वदा नात्र संशयः।।

sarveṣāṃ śreya ādhatte tasmādvakṣyāmi sāṃpratam| ete samānapūjārhāḥ sarvadā nātra saṃśayaḥ||

तथापि श्रुणु वक्ष्यामि शास्त्राणां सारनिश्चयम। अध्यापकाश्च वेदानां मन्त्रव्याख्याकृतस्तथा।।

tathāpi śruṇu vakṣyāmi śāstrāṇāṃ sāraniścayam| adhyāpakāśca vedānāṃ mantravyākhyākṛtastathā||

पिता च धर्मवक्ता च विशेषगुरवः स्मृताः एतेषामपि भूपाल शृणुष्व प्रवरं गुरुम।।।।

pitā ca dharmavaktā ca viśeṣaguravaḥ smṛtāḥ eteṣāmapi bhūpāla śṛṇuṣva pravaraṃ gurum||||

सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञैर्भाषितं प्रवदामि ते। यः पुराणानि वदति धर्मयुक्तानि पणडितः।।

sarvaśāstrārthatatvajñairbhāṣitaṃ pravadāmi te| yaḥ purāṇāni vadati dharmayuktāni paṇaḍitaḥ||

संसारपाशविच्छेदकरणानि स उत्तमः। देवपूजार्हकर्माणि देवतापूजने फलम।।

saṃsārapāśavicchedakaraṇāni sa uttamaḥ| devapūjārhakarmāṇi devatāpūjane phalam||

जायते च पुराणेभ्यस्तस्मात्तानीह देवताः। सर्ववेदार्थसाराणि पुराणानीति भूपते।।

jāyate ca purāṇebhyastasmāttānīha devatāḥ| sarvavedārthasārāṇi purāṇānīti bhūpate||

वदन्ति मुनयश्चैव तदूक्ता परमो गुरुः। यः संसारार्णत्वं तर्त्तुमुद्योगं कुरुते नरः।।

vadanti munayaścaiva tadūktā paramo guruḥ| yaḥ saṃsārārṇatvaṃ tarttumudyogaṃ kurute naraḥ||

श्रुणुयात्स पुराणानि इति शास्त्रविभागकृत। प्रोक्तवान्सर्वधर्माश्च पुराणेषु महीपते।।

śruṇuyātsa purāṇāni iti śāstravibhāgakṛt| proktavānsarvadharmāśca purāṇeṣu mahīpate||

तर्कस्तु वादहेतुः स्यान्नीतिस्त्वैहिकसाधनम। पुराणानि महाबुद्धे इहामुत्र सुखाय हि।।

tarkastu vādahetuḥ syānnītistvaihikasādhanam| purāṇāni mahābuddhe ihāmutra sukhāya hi||

यः शृणोति पुराणानि सततं भक्तिसंयुतः। तस्य स्यान्निर्मला बुद्धिर्भूयो धर्मपरायणः।।

yaḥ śṛṇoti purāṇāni satataṃ bhaktisaṃyutaḥ| tasya syānnirmalā buddhirbhūyo dharmaparāyaṇaḥ||

पुराणश्रवणाद्भक्तिर्जायते श्रीपतौ शुभा। विष्णुभक्तनृणां भूप धर्मे बुद्धिः प्रवर्त्तते।।

purāṇaśravaṇādbhaktirjāyate śrīpatau śubhā| viṣṇubhaktanṛṇāṃ bhūpa dharme buddhiḥ pravarttate||

धर्मात्पापानि नश्यन्ति ज्ञानं शुद्धं च जायते। धर्मार्थकाममोक्षाणां ये फलान्यभिलिप्सवः।।

dharmātpāpāni naśyanti jñānaṃ śuddhaṃ ca jāyate| dharmārthakāmamokṣāṇāṃ ye phalānyabhilipsavaḥ||

श्रुणुयुस्ते पुराणानि प्राहुरित्थं पुराविदः। अहं तु गौतममुनेः सर्वज्ञाद्रूह्यवादिनः।।

śruṇuyuste purāṇāni prāhuritthaṃ purāvidaḥ| ahaṃ tu gautamamuneḥ sarvajñādrūhyavādinaḥ||

श्रुतवान्सर्वधर्मार्थ गङ्गातीरे मनोरमे। कदाचित्परमेशस्य पूजां कर्त्तुमहं गतः।।

śrutavānsarvadharmārtha gaṅgātīre manorame| kadācitparameśasya pūjāṃ karttumahaṃ gataḥ||

उपस्थितायापि तस्मै प्रणामं न ह्यकारिषम। स तु शान्तो महाबुद्धिर्गौन्तमस्तेजसां निधिः।।

upasthitāyāpi tasmai praṇāmaṃ na hyakāriṣam| sa tu śānto mahābuddhirgauntamastejasāṃ nidhiḥ||

मन्त्रोदितानि कर्मणि करोतीतिमुदं य यौ। यस्त्वर्चितो मया देवः शिवः सर्वजगद्गुरुः।।

mantroditāni karmaṇi karotītimudaṃ ya yau| yastvarcito mayā devaḥ śivaḥ sarvajagadguruḥ||

गुर्ववज्ञा कृतायेन राक्षसंत्वे नियुक्तवान। ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि यो ऽवज्ञां कुरुते गुरोः।।

gurvavajñā kṛtāyena rākṣasaṃtve niyuktavān| jñānato 'jñānato vāpi yo 'vajñāṃ kurute guroḥ||

तस्यैवाशु प्रणश्यन्ति धीविद्यार्थात्मजक्रियाः। शुश्रूषां कुरुते यस्तु गुरुणां सादरं नरः।।

tasyaivāśu praṇaśyanti dhīvidyārthātmajakriyāḥ| śuśrūṣāṃ kurute yastu guruṇāṃ sādaraṃ naraḥ||

तस्य संपद्भवेद्भूप इति प्राहुर्विपश्चितः। तेन शापेन दग्धो ऽहमन्तश्चैव क्षधाग्निना।।

tasya saṃpadbhavedbhūpa iti prāhurvipaścitaḥ| tena śāpena dagdho 'hamantaścaiva kṣadhāgninā||

मोक्षं कदा प्रयास्यामि न जाने नृपसत्तम। एवं वदति विप्रेन्द्र वटस्थे ऽस्मिन्निशाचरे।।

mokṣaṃ kadā prayāsyāmi na jāne nṛpasattama| evaṃ vadati viprendra vaṭasthe 'sminniśācare||

धर्मशास्त्रप्रसंगेन तयोः पापं क्षयं गतम। एतस्मिन्नन्तरे प्रात्पः कश्चिद्विप्रो ऽतिधार्मिकः।।

dharmaśāstraprasaṃgena tayoḥ pāpaṃ kṣayaṃ gatam| etasminnantare prātpaḥ kaścidvipro 'tidhārmikaḥ||

कलिङ्गदेशसंभूतो नान्म्रा गर्ग इति स्मृतः। वहन्गङ्गाजलं स्कन्धे स्तुवन विश्वेश्वरं प्रभुम।।

kaliṅgadeśasaṃbhūto nānmrā garga iti smṛtaḥ| vahangaṅgājalaṃ skandhe stuvan viśveśvaraṃ prabhum||

गायन्नामानि तस्यैव मुदा हृष्टतन रुहः। तमागतं मुनिं दृष्ट्वा पिशाचीराक्षसौ च तौ।।

gāyannāmāni tasyaiva mudā hṛṣṭatan ruhaḥ| tamāgataṃ muniṃ dṛṣṭvā piśācīrākṣasau ca tau||

प्रात्पा नः पारणेत्युक्त्वा प्राद्ववन्नूर्ध्वबाहवः। तेन कीर्तितनामानि श्रुत्वा दूरे व्यवस्थिताः। अशक्तास्तं धर्षयितुमिदमूचुश्च राक्षसाः।।

prātpā naḥ pāraṇetyuktvā prādvavannūrdhvabāhavaḥ| tena kīrtitanāmāni śrutvā dūre vyavasthitāḥ| aśaktāstaṃ dharṣayitumidamūcuśca rākṣasāḥ||

अहो विप्र महाभाग नमस्तुभ्य महात्मने। नामकीर्तनमाहात्म्याद्राक्षसा दूरगावयम।।

aho vipra mahābhāga namastubhya mahātmane| nāmakīrtanamāhātmyādrākṣasā dūragāvayam||

अस्माभिर्भक्षिताः पूर्वं विप्राः कोटिसहस्रः। नामप्रावरणं विप्र रक्षति त्वां महाभययात।।

asmābhirbhakṣitāḥ pūrvaṃ viprāḥ koṭisahasraḥ| nāmaprāvaraṇaṃ vipra rakṣati tvāṃ mahābhayayāt||

नामश्रवणमात्रेण राक्षसा अपि भो वयम। परां शान्तिं समापन्ना महिम्ना ह्यच्युतस्य वै।।

nāmaśravaṇamātreṇa rākṣasā api bho vayam| parāṃ śāntiṃ samāpannā mahimnā hyacyutasya vai||

सर्वथा त्वं महाभाग रागादिरुहितोह्यसि। गङ्गाजलाभिषेकेण पाह्यस्मात्पातकोच्चयात।।

sarvathā tvaṃ mahābhāga rāgādiruhitohyasi| gaṅgājalābhiṣekeṇa pāhyasmātpātakoccayāt||

हरिसे वापरो भूत्वा यश्चात्मानं तु तारयेत। स तारयेनगत्सर्वमिति शंसन्ति सूरयः।।

harise vāparo bhūtvā yaścātmānaṃ tu tārayet| sa tārayenagatsarvamiti śaṃsanti sūrayaḥ||

अवहाय हरेर्नाम घोरसंसारभेषजम। केनोपायेन लभ्येत मुक्तिः सर्वत्र दुर्लभा।।

avahāya harernāma ghorasaṃsārabheṣajam| kenopāyena labhyeta muktiḥ sarvatra durlabhā||

लोहोडुपेन प्रतरन्निमजत्युदके यथा। तयैवाकृतपुण्यास्तु तारयन्ति कथं परान।।

lohoḍupena pratarannimajatyudake yathā| tayaivākṛtapuṇyāstu tārayanti kathaṃ parān||

अहो चरित्रं महतां सर्वलोकसुखा वहम। यथा हि सर्वलोकानामानन्दाय कलानिधिः।।

aho caritraṃ mahatāṃ sarvalokasukhā vaham| yathā hi sarvalokānāmānandāya kalānidhiḥ||

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पवित्राणि द्विजोत्तम। तानि सर्वाणि गङ्गायाः कणस्यापि समानिन।।

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni pavitrāṇi dvijottam| tāni sarvāṇi gaṅgāyāḥ kaṇasyāpi samānina||

तुलसीदलप्रदलसंमिश्रमपि सर्षपमात्रकम। गङ्गाजलं पुनात्येव कुलानामेकविंशतिम।।

tulasīdalapradalasaṃmiśramapi sarṣapamātrakam| gaṅgājalaṃ punātyeva kulānāmekaviṃśatim||

तस्माद्विप्र महाभाग सर्वशास्त्रार्थकोविद। गङ्गाजलप्रदानेन पाह्मस्मान्पापकर्मिणः।।

tasmādvipra mahābhāga sarvaśāstrārthakovida| gaṅgājalapradānena pāhmasmānpāpakarmiṇaḥ||

इत्याख्यातं राक्षसैस्तैर्गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम। निशम्य विस्मया विष्टो बभूव द्विजसतमः।।

ityākhyātaṃ rākṣasaistairgaṅgāmāhātmyamuttamam| niśamya vismayā viṣṭo babhūva dvijasatamaḥ||

एषामपीद्दशी भक्तिर्गङ्गायां लोकमातरि। किमु ज्ञानप्रभावाणां महतां पुण्यशालिनाम।।

eṣāmapīddaśī bhaktirgaṅgāyāṃ lokamātari| kimu jñānaprabhāvāṇāṃ mahatāṃ puṇyaśālinām||

अथासौ मनसा धर्मं विनिश्चित्य द्रिजोत्तमः। सर्वपूतहितो भक्तः प्राप्रोतीति परं पदम।।

athāsau manasā dharmaṃ viniścitya drijottamaḥ| sarvapūtahito bhaktaḥ prāprotīti paraṃ padam||

ततो विप्रः कृपाविष्टो गङ्गाजलप्रनुत्तममम। तुलसीदलसंमिश्रं तेषु रक्षःस्वसेचयत।।

tato vipraḥ kṛpāviṣṭo gaṅgājalapranuttamamam| tulasīdalasaṃmiśraṃ teṣu rakṣaḥsvasecayat||

राक्षसास्तेन सिक्तास्तु सर्षपोपमबिन्दुना। विमृज्य राक्षसं भावमभवन्देवतोपमाः।।

rākṣasāstena siktāstu sarṣapopamabindunā| vimṛjya rākṣasaṃ bhāvamabhavandevatopamāḥ||

ब्राह्मणं सम्यक्ते जग्मुर्हस्तथैव च। कोटिसूर्यप्रतीकाशा बभूवुर्विवुधर्षभाः।।

brāhmaṇaṃ samyakte jagmurhastathaiva ca| koṭisūryapratīkāśā babhūvurvivudharṣabhāḥ||

शङ्खचक्रगदाचिह्ना हरिसारुप्यमागताः। स्तुवन्तो ब्राह्मणं सम्यक्ते जग्मुर्ह रिमान्दिरम।।

śaṅkhacakragadācihnā harisārupyamāgatāḥ| stuvanto brāhmaṇaṃ samyakte jagmurha rimāndiram||

राजा कल्माषपादस्तु निजरुपं समास्थितः। जगाम महतीं चिन्तां दृष्ट्वा तान्मुक्तिगानधान।।

rājā kalmāṣapādastu nijarupaṃ samāsthitaḥ| jagāma mahatīṃ cintāṃ dṛṣṭvā tānmuktigānadhān||

तस्मिन राज्ञि सुदुःखार्ते गूढरुपा सरस्वती। धर्ममूलं महावाक्यं बभाषे ऽगाधया गिरा।।

tasmin rājñi suduḥkhārte gūḍharupā sarasvatī| dharmamūlaṃ mahāvākyaṃ babhāṣe 'gādhayā girā||

भो भो राजन्महाभाग न दुःखं गन्तुमर्हसि। राजस्तवापि भागान्ते महच्छ्रेयो भविष्यति।।

bho bho rājanmahābhāga na duḥkhaṃ gantumarhasi| rājastavāpi bhāgānte mahacchreyo bhaviṣyati||

सत्कर्मधूतपापा ये हरिभक्तिपरायणाः। प्रयान्ति नात्र संदेहस्तद्विष्णोः परमं पदम।।

satkarmadhūtapāpā ye haribhaktiparāyaṇāḥ| prayānti nātra saṃdehastadviṣṇoḥ paramaṃ padam||

सर्वभूतदयायुक्ता धर्ममार्गप्रवर्तिनः। प्रयान्ति परमं स्थानं गुरुपूजापरायणाः।।

sarvabhūtadayāyuktā dharmamārgapravartinaḥ| prayānti paramaṃ sthānaṃ gurupūjāparāyaṇāḥ||

इतीरितं समाकर्ण्य भारत्या नृपसतमः। मनसा निर्वृत्तिं प्राप्यसस्मार च गुरोर्वचः।।

itīritaṃ samākarṇya bhāratyā nṛpasatamaḥ| manasā nirvṛttiṃ prāpyasasmāra ca gurorvacaḥ||

स्तुवन्गुरुं च तं विग्नं हरिं चैवातिहर्षितः। पीर्ववृत्तं च विप्राय सर्वं तस्मै न्यवेदयत।।

stuvanguruṃ ca taṃ vignaṃ hariṃ caivātiharṣitaḥ| pīrvavṛttaṃ ca viprāya sarvaṃ tasmai nyavedayat||

ततो नृपस्तु कालिङ्गं प्रणम्य विधिर्वमुने। नामानि व्याहरन्विष्णोः सद्यो वाराणसीं ययौ।।

tato nṛpastu kāliṅgaṃ praṇamya vidhirvamune| nāmāni vyāharanviṣṇoḥ sadyo vārāṇasīṃ yayau||

षण्मासं तत्र गङ्गायां स्नात्वा दृष्ट्वा सदानिवम। ब्राह्मणीदत्तश पात्तु मुक्तो मित्रसहो ऽभवत।।

ṣaṇmāsaṃ tatra gaṅgāyāṃ snātvā dṛṣṭvā sadānivam| brāhmaṇīdattaśa pāttu mukto mitrasaho 'bhavat||

ततस्तु स्वपुरीं प्रात्पो वसिष्टेन महात्मना। अभिषिक्तो मुनुश्रेष्ठ स्वकं राज्यमपालयत।।

tatastu svapurīṃ prātpo vasiṣṭena mahātmanā| abhiṣikto munuśreṣṭha svakaṃ rājyamapālayat||

पालयित्वा महीं कृत्स्त्रां भुक्त्वा भोगान्स्त्रियं विना। वशिष्टात्प्राप्य सन्तानं गतो मोक्षं नृपोत्तमः।।

pālayitvā mahīṃ kṛtstrāṃ bhuktvā bhogānstriyaṃ vinā| vaśiṣṭātprāpya santānaṃ gato mokṣaṃ nṛpottamaḥ||

नैतच्चित्रं द्विजश्रेष्ठ विष्णोर्वाराणसीगुणान। गृणञ्छृण्वन्स्मरन्गङ्गां पीत्वा मुक्तो भवेन्नरः।।

naitaccitraṃ dvijaśreṣṭha viṣṇorvārāṇasīguṇān| gṛṇañchṛṇvansmarangaṅgāṃ pītvā mukto bhavennaraḥ||

तस्मान्माहिम्ने विप्रेन्द्र गङ्गायाः शक्यते नहि। पारं गन्तुं सुराधीशैर्ब्रह्मविष्णुशिवरपि।।

tasmānmāhimne viprendra gaṅgāyāḥ śakyate nahi| pāraṃ gantuṃ surādhīśairbrahmaviṣṇuśivarapi||

यन्नामस्मरणादेव महापातककोटिभिः। विमुक्तो ब्रह्मसदनं नरो याति न संशयः।।

yannāmasmaraṇādeva mahāpātakakoṭibhiḥ| vimukto brahmasadanaṃ naro yāti na saṃśayaḥ||

गङ्गा गङ्गेति यन्नाम सकृदप्युच्यते यदा। तदैव पापनिमुक्तो ब्रह्मलोके महीयते।।

gaṅgā gaṅgeti yannāma sakṛdapyucyate yadā| tadaiva pāpanimukto brahmaloke mahīyate||

विष्णुपादाग्रसंभूता या गङ्गेत्यभिधीयते। तदुत्पत्तिं वद भ्रातरनुग्राह्यो ऽस्मि ते यदि।।

viṣṇupādāgrasaṃbhūtā yā gaṅgetyabhidhīyate| tadutpattiṃ vada bhrātaranugrāhyo 'smi te yadi||

शृणु नारद वक्ष्यामि गङ्गोत्पत्तिं तवानघ। वदृतां शृण्वतां चैंव पुण्यदां पापनाशिनीम।।

śṛṇu nārada vakṣyāmi gaṅgotpattiṃ tavānagha| vadṛtāṃ śṛṇvatāṃ caiṃva puṇyadāṃ pāpanāśinīm||

आसीदिन्द्रादिदेवानां जनकः कश्यपो मुनिः। दक्षात्मजे तस्य भार्ये दितिश्चादितिरेव च।।

āsīdindrādidevānāṃ janakaḥ kaśyapo muniḥ| dakṣātmaje tasya bhārye ditiścāditireva ca||

अगदितिर्देवमातास्ति दैत्यानां जननी दितिः। ते तयोरात्मजा विप्र परस्परजयैषिणः।।

agaditirdevamātāsti daityānāṃ jananī ditiḥ| te tayorātmajā vipra parasparajayaiṣiṇaḥ||

सदा सपूर्वदेवास्तु यतो दैत्याः प्रकीर्तिताः। आदिर दैत्यो दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुर्बली।।

sadā sapūrvadevāstu yato daityāḥ prakīrtitāḥ| ādir daityo diteḥ putro hiraṇyakaśipurbalī||

प्रह्लादस्तस्य पुत्रो ऽभूत्सुमहान्दैत्यसत्तमः। विरोचन स्तस्य सुतो बभूव द्विजभक्तिमान।।

prahlādastasya putro 'bhūtsumahāndaityasattamaḥ| virocana stasya suto babhūva dvijabhaktimān||

तस्य पुत्रो ऽतितेजस्वी बलिरासीत्प्रतापवान। स एव वाहिनीपालो दैत्यानामभवन्मुनेः।।

tasya putro 'titejasvī balirāsītpratāpavān| sa eva vāhinīpālo daityānāmabhavanmuneḥ||

बलेन महता युक्तो बुभुजे मेदिनीमिमाम। विजित्य वसुधां सर्वां स्वर्गं जेतुं मनो दधे।।

balena mahatā yukto bubhuje medinīmimām| vijitya vasudhāṃ sarvāṃ svargaṃ jetuṃ mano dadhe||

गजाश्च यस्यायुतकोटिलक्षास्तावन्त एवाश्चरथा मुनीन्द्र। गजेगजे पञ्चशती पदातेः किं वर्ण्यते तस्य चमूर्वरिष्टा।।

gajāśca yasyāyutakoṭilakṣāstāvanta evāścarathā munīndra| gajegaje pañcaśatī padāteḥ kiṃ varṇyate tasya camūrvariṣṭā||

अमात्यकोट्यग्रसरावमात्यौ कुम्भाण्डनामाप्यथ कूपकर्णः। पित्रा समं शौर्यपराक्रमाभ्यां बाणो बलेः पुत्रशतग्रजो ऽभूत।।

amātyakoṭyagrasarāvamātyau kumbhāṇḍanāmāpyatha kūpakarṇaḥ| pitrā samaṃ śauryaparākramābhyāṃ bāṇo baleḥ putraśatagrajo 'bhūt||

बलिः सुराञ्जेतुमनाः प्रवृत्तः सैन्येन युक्तो महता प्रतस्थे। ध्वजातपर्त्रैर्गगनाबुराशेस्तरङ्गविद्युत्स्मरणं प्रकुर्वन।।

baliḥ surāñjetumanāḥ pravṛttaḥ sainyena yukto mahatā pratasthe| dhvajātapartrairgaganāburāśestaraṅgavidyutsmaraṇaṃ prakurvan||

अवाप्य वृत्रारिपुरं सुरारी रुरोघ दैत्यैर्मृगराजगाढैः। सुरश्च युद्धाय पुरात्तथैव विनिर्ययुर्वज्रकरादयश्च।।

avāpya vṛtrāripuraṃ surārī rurogha daityairmṛgarājagāḍhaiḥ| suraśca yuddhāya purāttathaiva viniryayurvajrakarādayaśca||

ततः प्रववृते युद्धं घोरं गीर्वाणदैत्ययो। कल्पान्तमेघानिर्धोषं डिण्डिंमध्वनिसंभ्रमम।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghoraṃ gīrvāṇadaityayo| kalpāntameghānirdhoṣaṃ ḍiṇḍiṃmadhvanisaṃbhramam||

मुमुचुः शरजालानि दःत्याः सुमनसां बले। देवाश्च दैत्यसेनासु संग्रामे ऽत्यन्तदारुणे।।

mumucuḥ śarajālāni daḥtyāḥ sumanasāṃ bale| devāśca daityasenāsu saṃgrāme 'tyantadāruṇe||

जहि दारय भिन्धीते छिन्धि मारय ताडय। इत्येवं सुमहान्घोषो वदतां सेनयोरभूत।।

jahi dāraya bhindhīte chindhi māraya tāḍaya| ityevaṃ sumahānghoṣo vadatāṃ senayorabhūt||

शरदुन्दुभिनिध्वानैः सिंहनादैः सिंहनादैः सुरद्विषाम। भाङ्कारैः स्यन्दनानां च बाणक्रेङ्गारनिःस्वनैः।।

śaradundubhinidhvānaiḥ siṃhanādaiḥ siṃhanādaiḥ suradviṣām| bhāṅkāraiḥ syandanānāṃ ca bāṇakreṅgāraniḥsvanaiḥ||

अश्वानां हेषितैश्चैव गजानां बृंहितैस्तथा। टङ्गारैर्धनुषां चैव लोकः शब्दत्मयो ऽभवत।।

aśvānāṃ heṣitaiścaiva gajānāṃ bṛṃhitaistathā| ṭaṅgārairdhanuṣāṃ caiva lokaḥ śabdatmayo 'bhavat||

सुरासुरविनिर्मुक्तबाणनिष्पेषजानले। अकालप्रलयं मेने निरीक्ष्य सकलं जगत।।

surāsuravinirmuktabāṇaniṣpeṣajānale| akālapralayaṃ mene nirīkṣya sakalaṃ jagat||

बभौ देवद्विषां सेना स्फुरच्छस्त्रौघधारिणी। चलद्विद्युन्निभा रात्रिश्छादिता जलदैरिव।।

babhau devadviṣāṃ senā sphuracchastraughadhāriṇī| caladvidyunnibhā rātriśchāditā jaladairiva||

तस्मिन्युद्धे महाधोरैर्गिरीन क्षित्पान सुरारिभिः। नाराचैश्चूर्णयामासुर्वेवास्ते लघुविक्रमाः।।

tasminyuddhe mahādhorairgirīn kṣitpān surāribhiḥ| nārācaiścūrṇayāmāsurvevāste laghuvikramāḥ||

केचित्सताडयामासुर्नागैर्नागान्रथान्रथैः। अश्वैरश्वांश्च केचित्तु गदादण्डैरथार्द्दयन।।

kecitsatāḍayāmāsurnāgairnāgānrathānrathaiḥ| aśvairaśvāṃśca kecittu gadādaṇḍairathārddayan||

परिधैस्ताडिताः केचित्पेतुः शोणितकर्द्दमे। समुक्त्रान्तासवः केचिद्विमानानि समाश्रिताः।।

paridhaistāḍitāḥ kecitpetuḥ śoṇitakarddame| samuktrāntāsavaḥ kecidvimānāni samāśritāḥ||

ये दैत्या निहता देवैः प्रसह्य सङ्गरे तदा। ते देवभावमापन्ना दैतेयान्समुपाद्रवन।।

ye daityā nihatā devaiḥ prasahya saṅgare tadā| te devabhāvamāpannā daiteyānsamupādravan||

अथ दैत्यगणाः क्रुद्वास्तड्यमानाः सुर्वैर्भृशम। शस्त्रैर्बहुविधैर्द्देवान्निजध्नुरतिदारुणाः।।

atha daityagaṇāḥ krudvāstaḍyamānāḥ survairbhṛśam| śastrairbahuvidhairddevānnijadhnuratidāruṇāḥ||

दृषद्भिर्भिदिपालैश्च खड्गैः परशुतोमरैः। परिधैश्छुरिकाभिश्च कुन्तैश्चक्रैश्च शङ्कुभिः।।

dṛṣadbhirbhidipālaiśca khaḍgaiḥ paraśutomaraiḥ| paridhaiśchurikābhiśca kuntaiścakraiśca śaṅkubhiḥ||

मुसलैरङ्कुशेश्वैव लाङ्गलैः पट्टिशैस्तथा। शक्त्योपलैः शतघ्रीभिः पाशैश्च तलमुष्टिभिः।।

musalairaṅkuśeśvaiva lāṅgalaiḥ paṭṭiśaistathā| śaktyopalaiḥ śataghrībhiḥ pāśaiśca talamuṣṭibhiḥ||

शूलैर्नालीकनाराचैः क्षेपणीयैःसमुद्ररैः। रथाश्वनागपदगैः सङ्कुलो ववृधे रणः।।

śūlairnālīkanārācaiḥ kṣepaṇīyaiḥsamudraraiḥ| rathāśvanāgapadagaiḥ saṅkulo vavṛdhe raṇaḥ||

देवाश्च विविधास्त्राणि दैतेयेभ्यः समाक्षिपन। एवमष्टसहस्राणि युद्धमासीत्सुदारुणम।।

devāśca vividhāstrāṇi daiteyebhyaḥ samākṣipan| evamaṣṭasahasrāṇi yuddhamāsītsudāruṇam||

अथ दैत्यबले वृद्धे पराभूता दिवौकसः। सुरलोकं परित्यतज्य सर्वे भीताः प्रदुद्रुवुः।।

atha daityabale vṛddhe parābhūtā divaukasaḥ| suralokaṃ parityatajya sarve bhītāḥ pradudruvuḥ||

नररुपपरिच्छन्ना विचेरु रवनीतले। वैरोचनिस्त्रिभुवनं नारायणपरायणः।।

nararupaparicchannā viceru ravanītale| vairocanistribhuvanaṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ||

बुभुजे ऽव्याहतैश्चर्यप्रवृद्धश्रीर्महाबलः। इत्याज चाश्वमेघैः स विष्णुप्रीणनतत्परः।।

bubhuje 'vyāhataiścaryapravṛddhaśrīrmahābalaḥ| ityāja cāśvameghaiḥ sa viṣṇuprīṇanatatparaḥ||

इन्द्रत्वं चाकरोत्स्वर्गे दिक्पालत्वं तथैव च। देवानां प्रीणनार्थाय यैः क्रियन्ते द्विजैर्मखाः।।

indratvaṃ cākarotsvarge dikpālatvaṃ tathaiva ca| devānāṃ prīṇanārthāya yaiḥ kriyante dvijairmakhāḥ||

तेषु यज्ञेषु सर्वेषु हविर्भुङ्क्ते स दैत्यराट। अदितिः स्वात्मजान्वीक्ष्य देवमातातिदुःखिता।।

teṣu yajñeṣu sarveṣu havirbhuṅkte sa daityarāṭ| aditiḥ svātmajānvīkṣya devamātātiduḥkhitā||

हरिध्यानपरा भूत्वा तपस्तेपे ऽतिदुष्करम। किञ्चित्कालं समासीना तिष्टन्ती च ततः परम।।

haridhyānaparā bhūtvā tapastepe 'tiduṣkaram| kiñcitkālaṃ samāsīnā tiṣṭantī ca tataḥ param||

पादेनैकेन सुचिरं ततः पादाग्रमात्रतः। कञ्चित्कालं फलाहारा ततः शीर्णदलाशना।।

pādenaikena suciraṃ tataḥ pādāgramātrataḥ| kañcitkālaṃ phalāhārā tataḥ śīrṇadalāśanā||

ततो जलाशमा वायुभोजनाहारवर्जिता। सञ्चिदानन्दसन्दोहं ध्यायत्यात्मानमत्मना।।

tato jalāśamā vāyubhojanāhāravarjitā| sañcidānandasandohaṃ dhyāyatyātmānamatmanā||

दिव्याब्दानां सहस्रं सा तपो ऽतप्यत नारद। दुरन्तं तत्तपः श्रुत्वा दैतेया मायिनो ऽदितिम।।

divyābdānāṃ sahasraṃ sā tapo 'tapyata nārada| durantaṃ tattapaḥ śrutvā daiteyā māyino 'ditim||

देवतारुपमास्थाय संप्रोचुर्बलिनोदिताः। किमर्थं तप्यते मातः शरीरपरिशोषणम।।

devatārupamāsthāya saṃprocurbalinoditāḥ| kimarthaṃ tapyate mātaḥ śarīrapariśoṣaṇam||

यदि जनन्ति दैतेया महहुखं ततो भवेत। त्यजेदं दुःखबहुलं कायशोषणकारणम।।

yadi jananti daiteyā mahahukhaṃ tato bhavet| tyajedaṃ duḥkhabahulaṃ kāyaśoṣaṇakāraṇam||

प्रयाससाध्यं सुकृतं न प्रशंसन्ति पण्डिताः। शरीरं यन्ततो रक्ष्यं धर्मसाधनतत्परैः।।

prayāsasādhyaṃ sukṛtaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ| śarīraṃ yantato rakṣyaṃ dharmasādhanatatparaiḥ||

ये शरीरमुपेक्षन्ते ते स्युरात्मविघातिनः। सुखं त्वं तिष्ट सुभगे पुत्रानस्मान्न खेदय।।

ye śarīramupekṣante te syurātmavighātinaḥ| sukhaṃ tvaṃ tiṣṭa subhage putrānasmānna khedaya||

मात्रा हीना जना मातर्मृतप्राया न संशयः। गावो वा पशवो वापियत्र गावो महीरुहाः।।

mātrā hīnā janā mātarmṛtaprāyā na saṃśayaḥ| gāvo vā paśavo vāpiyatra gāvo mahīruhāḥ||

न लभन्ते सुखं किञ्चिन्मात्रा हीना मृतोपमाः। दरिद्रो वापि रोगी वा देशान्तरगतो ऽपि वा।।

na labhante sukhaṃ kiñcinmātrā hīnā mṛtopamāḥ| daridro vāpi rogī vā deśāntaragato 'pi vā||

मातुर्दर्शनमात्रेण लभते परमां मुदम। अन्ने वा सलिले वापि धनादौ वा प्रियासु च।।

māturdarśanamātreṇa labhate paramāṃ mudam| anne vā salile vāpi dhanādau vā priyāsu ca||

कदाचिद्विमुखो याति जनो मातरि को ऽपि न। यस्य माता गृहे नास्ति यत्र धर्मपरायणा। साध्वी च स्त्री पतिप्राणा गन्तव्यं तेन वै वनम।।

kadācidvimukho yāti jano mātari ko 'pi na| yasya mātā gṛhe nāsti yatra dharmaparāyaṇā| sādhvī ca strī patiprāṇā gantavyaṃ tena vai vanam||

धर्मश्च नारायणभक्तिहीनां धनं च सद्भोगविवर्जितं हि। गृहं च मार्यातनयेर्विहीनं यथा तथा मातृविहीनमर्त्यः।।

dharmaśca nārāyaṇabhaktihīnāṃ dhanaṃ ca sadbhogavivarjitaṃ hi| gṛhaṃ ca māryātanayervihīnaṃ yathā tathā mātṛvihīnamartyaḥ||

तस्माद्देवि परित्राहि दुःखार्तानात्मजांस्तवा। इत्युक्ताप्यदितिर्दैप्यैर्न चचाल समाधितः।।

tasmāddevi paritrāhi duḥkhārtānātmajāṃstavā| ityuktāpyaditirdaipyairna cacāla samādhitaḥ||

एवमुक्त्वासुराः सर्वे हरिध्यानपरायणाम। निरीक्ष्य क्रोधसंयुक्ता हन्तुं चक्रुर्मनोरथम।।

evamuktvāsurāḥ sarve haridhyānaparāyaṇām| nirīkṣya krodhasaṃyuktā hantuṃ cakrurmanoratham||

कल्पान्तमेघनिर्घोषाः क्रोधसंरक्तलोचनाः। दंष्ट्रग्रैरसृजन्वह्निं सो ऽदहत्काननं क्षणात।।

kalpāntameghanirghoṣāḥ krodhasaṃraktalocanāḥ| daṃṣṭragrairasṛjanvahniṃ so 'dahatkānanaṃ kṣaṇāt||

शतयोजनविस्तीर्णं नानाजीवसमाकुलम। तेनैव दग्धा दैतेया ये प्रधर्षयितुं गताः।।

śatayojanavistīrṇaṃ nānājīvasamākulam| tenaiva dagdhā daiteyā ye pradharṣayituṃ gatāḥ||

सैवावशिष्टा जननी सुराणामब्दाच्छतादच्युतसक्तचिता। संरक्षिता विष्णुसुदर्शनेन दैत्यान्तकेन स्वजनानुकम्पिना।।

saivāvaśiṣṭā jananī surāṇāmabdācchatādacyutasaktacitā| saṃrakṣitā viṣṇusudarśanena daityāntakena svajanānukampinā||

अहो ह्यत्यद्भुतं प्रोक्तं त्वया भ्रातरिदं मम। स वह्निरदितिं मुक्त्वा कथं तानदहत्क्षणात।।

aho hyatyadbhutaṃ proktaṃ tvayā bhrātaridaṃ mama| sa vahniraditiṃ muktvā kathaṃ tānadahatkṣaṇāt||

वदादितेर्महासत्त्वं विशेषाश्चर्यकारणम। परोपदेशनिरताः सज्जना हि मुनीश्वराः।।

vadāditermahāsattvaṃ viśeṣāścaryakāraṇam| paropadeśaniratāḥ sajjanā hi munīśvarāḥ||

शृणु नारद माहात्म्यं हरिभक्तिरतात्मनाम। हरिध्यानपरान्साधून्कः समर्थः प्रबाधितुम।।

śṛṇu nārada māhātmyaṃ haribhaktiratātmanām| haridhyānaparānsādhūnkaḥ samarthaḥ prabādhitum||

हरिभक्तिपरो यत्र तत्र ब्रह्मा हरिः शिवः। देवाः सिद्धा मुनीश्वाश्च नित्यं तिष्टन्ति सत्तमाः।।

haribhaktiparo yatra tatra brahmā hariḥ śivaḥ| devāḥ siddhā munīśvāśca nityaṃ tiṣṭanti sattamāḥ||

हरिरास्ते महाभाग हृदये शान्तचेतसाम। हरिनामपराणां च किमु ध्यानरतात्मनाम।।

harirāste mahābhāga hṛdaye śāntacetasām| harināmaparāṇāṃ ca kimu dhyānaratātmanām||

शिवपूजारतो वापि विष्णुपूजापरो ऽपि वा। यत्र तिष्टति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वाश्च देवताः।।

śivapūjārato vāpi viṣṇupūjāparo 'pi vā| yatra tiṣṭati tatraiva lakṣmīḥ sarvāśca devatāḥ||

यत्र पूजापरो विष्णोर्वह्निस्तत्र न बाधते। राजा वा तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि।।

yatra pūjāparo viṣṇorvahnistatra na bādhate| rājā vā taskaro vāpi vyādhayaśca na santi hi||

प्रेताः पिशाचाः कूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा। डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्ते ऽच्युतार्चकम।।

pretāḥ piśācāḥ kūṣmāṇḍagrahā bālagrahāstathā| ḍākinyo rākṣasāścaiva na bādhante 'cyutārcakam||

परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः। नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः।। ट

parapīḍāratā ye tu bhūtavetālakādayaḥ| naśyanti yatra sadbhakto harilakṣmyarcane rataḥ|| ṭa

जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः। यत्र तिष्टति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः।।

jitendriyaḥ sarvahito dharmakarmaparāyaṇaḥ| yatra tiṣṭati tatraiva sarvatīrthāni devatāḥ||

निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र तिष्टन्ति योगिनः। तत्रैव सर्वश्रेयांसि तत्तीर्थं तत्तपोवनम।।

nimiṣaṃ nimiṣārddhaṃ vā yatra tiṣṭanti yoginaḥ| tatraiva sarvaśreyāṃsi tattīrthaṃ tattapovanam||

यन्नामोच्चारणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः। स्तोत्रैर्वाप्यर्हणाभिर्वा किमु ध्यानेन कथ्यते।।

yannāmoccāraṇādeva sarve naśyantyupadravāḥ| stotrairvāpyarhaṇābhirvā kimu dhyānena kathyate||

एवं तेनाग्निना विप्र दग्धं सासुरकाननम। सादितिर्नैव दग्धाभूद्विष्णुचक्राभिर क्षिता।।

evaṃ tenāgninā vipra dagdhaṃ sāsurakānanam| sāditirnaiva dagdhābhūdviṣṇucakrābhira kṣitā||

ततः प्रसन्नवदनः पह्मपत्रायतेक्षणः। प्रादुरासीत्समीपे ऽस्याः शङ्खचक्रगदाधरः।।

tataḥ prasannavadanaḥ pahmapatrāyatekṣaṇaḥ| prādurāsītsamīpe 'syāḥ śaṅkhacakragadādharaḥ||

ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभाभाषितदिङ्मुखः। स्पृशन्करेण पुण्येन प्राह कश्यपवल्लभाम।।

īṣadvāsyasphuraddantaprabhābhāṣitadiṅmukhaḥ| spṛśankareṇa puṇyena prāha kaśyapavallabhām||

देवमातः प्रसन्नो ऽस्मि तपसाराधितस्त्वया। चिरं श्रान्तासि भद्रं ते भविशष्यति न संशयः।।

devamātaḥ prasanno 'smi tapasārādhitastvayā| ciraṃ śrāntāsi bhadraṃ te bhaviśaṣyati na saṃśayaḥ||

वरं वरय दास्यामि यत्ते मनसि रोचते। मा भैर्भद्रे महाभागे ध्रुवं श्रेयो भविष्यति।।

varaṃ varaya dāsyāmi yatte manasi rocate| mā bhairbhadre mahābhāge dhruvaṃ śreyo bhaviṣyati||

इत्युक्तादेवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा। तुष्टाव प्रणिपत्यैनं सर्वलोकसुखावहम।।

ityuktādevamātā sā devadevena cakriṇā| tuṣṭāva praṇipatyainaṃ sarvalokasukhāvaham||

नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिञ्जनार्दना। सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण।।

namaste devadeveśa sarvavyāpiñjanārdanā| sattvādiguṇabhedena lokavyāpārakāraṇa||

नमस्ते बहुपरुपायारुपाय च महात्मने। सर्वैकरुपरुपाय निर्गुणाय गुणात्मने।।

namaste bahuparupāyārupāya ca mahātmane| sarvaikaruparupāya nirguṇāya guṇātmane||

नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानरुपिणे। सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने।।

namaste lokanāthāya paramajñānarupiṇe| sadbhaktajanavātsalyaśāline maṅgalātmane||

यस्यावताररुपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः। तमादिपुरुषं देवं नमामि ह्यर्थसिद्धये।।

yasyāvatārarupāṇi hyarcayanti munīśvarāḥ| tamādipuruṣaṃ devaṃ namāmi hyarthasiddhaye||

श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः। तं नमामि जगद्धेतुं समायं चाप्यमायिनम।।

śrutayo yaṃ na jānanti na jānanti ca sūrayaḥ| taṃ namāmi jagaddhetuṃ samāyaṃ cāpyamāyinam||

यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम। जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दें सर्ववन्दितम।।

yasyāvalokanaṃ citraṃ māyopadravakāraṇam| jagadrūpaṃ jagaddhetuṃ taṃ vandeṃ sarvavanditam||

यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः। अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम।।

yatpādāmbujakiñjalkasevārakṣitamastakāḥ| avāpuḥ paramāṃ siddhiṃ taṃ vande kamalādhavam||

यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न वै विदुः। अत्यासन्नं च भक्तानां तं वन्दे भक्तसंगिनम।।

yasya brahmādayo devā mahimānaṃ na vai viduḥ| atyāsannaṃ ca bhaktānāṃ taṃ vande bhaktasaṃginam||

यो देवस्त्यक्तसङ्गानां शान्तानं करुणार्णवः। करोति ह्यात्मनः सङ्गं तं देवं सङ्गवर्जितम।।

yo devastyaktasaṅgānāṃ śāntānaṃ karuṇārṇavaḥ| karoti hyātmanaḥ saṅgaṃ taṃ devaṃ saṅgavarjitam||

यज्ञेश्वरं यज्ञकर्मसु निष्टितम। नमामि यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकम।।

yajñeśvaraṃ yajñakarmasu niṣṭitam| namāmi yajñaphaladaṃ yajñakarmaprabodhakam||

अजामिलो ऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु। प्रात्पवान्परमं धाम तं वन्दे लोकसाक्षिणम।।

ajāmilo 'pi pāpātmā yannāmoccāraṇādanu| prātpavānparamaṃ dhāma taṃ vande lokasākṣiṇam||

हरिरुपी महादेवः शिवरुपी जनार्दनः। इति लोकस्य नेता यस्तं नमामि जगद्गुरुम।।

harirupī mahādevaḥ śivarupī janārdanaḥ| iti lokasya netā yastaṃ namāmi jagadgurum||

ब्रह्माद्या अपि देवेशा यन्मायापाशयन्त्रिताः। न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम।।

brahmādyā api deveśā yanmāyāpāśayantritāḥ| na jānanti paraṃ bhāvaṃ taṃ vande sarvanāyakam||

ह्यत्पह्मस्थो ऽपिञ्योग्यानां दूरस्थ इव भासते। प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम।।

hyatpahmastho 'piñyogyānāṃ dūrastha iva bhāsate| pramāṇātītasadbhāvastaṃ vande jñānasākṣiṇam||

यन्मुखः द्र्वाह्यणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियो ऽजनि। ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पद्यां शूद्रो ऽभ्यजायत।।

yanmukhaḥ drvāhyaṇo jāto bāhubhyāṃ kṣatriyo 'jani| ūrvorvaiśyaḥ samutpannaḥ padyāṃ śūdro 'bhyajāyata||

मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः। मुखादग्निस्तर्थेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत।।

manasaścandramā jāto jātaḥ sūryaśca cakṣuṣaḥ| mukhādagnistarthendraśca prāṇādvāyurajāyata||

ऋग्यजुःसामरुपाय सत्यस्वरगतात्मने। षडङ्गरुपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः।।

ṛgyajuḥsāmarupāya satyasvaragatātmane| ṣaḍaṅgarupiṇe tubhyaṃ bhūyobhūyo namo namaḥ||

त्वमिन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः। त्वमग्निर्निरृतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः।।

tvamindraḥ pavanaḥ somastvamīśānastvamantakaḥ| tvamagnirnirṛtiścaiva varuṇastvaṃ divākaraḥ||

देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः। गिरयः सिद्धगन्धर्वानद्यो भूमिश्च सागराः।।

devāśca sthāvarāścaiva piśācāścaiva rākṣasāḥ| girayaḥ siddhagandharvānadyo bhūmiśca sāgarāḥ||

त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः। त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमो ऽस्तु ते।।

tvameva jagatāmīśo yatrāsi tvaṃ parātparaḥ| tvadrūpamakhilaṃ deva tasmānnityaṃ namo 'stu te||

अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह। दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन।।

anāthānātha sarvajña bhūtadevendravigraha| daiteyairbādhitānputrānmama pāhi janārdana||

इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी।।

iti stutvā devamātā devaṃ natvā punaḥ punaḥ| uvāca prāñjalirbhūtvā harṣāśrukṣālitastanī||

अनुग्राह्यास्मि देवेंश त्वया सर्वादिकारण। अकण्टकां श्रियां देहि मत्सुतानां दिवौकसाम।।

anugrāhyāsmi deveṃśa tvayā sarvādikāraṇa| akaṇṭakāṃ śriyāṃ dehi matsutānāṃ divaukasām||

अन्तर्य्यामिञ्जगद्रूप सर्वज्ञा परमेश्वर। अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो।।

antaryyāmiñjagadrūpa sarvajñā parameśvara| ajñātaṃ kiṃ tava śrīśa kiṃ māmīhayasi prabho||

तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते। वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता।।

tathāpi tava vakṣyāmi yanme manasi rocate| vṛthāputrāsmi deveśa daiteyaiḥ paripīḍitā||

तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्ते ऽपि सुता मम। तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर।।

tānna hiṃsitumicchāmi yataste 'pi sutā mama| tānahatvā śriyaṃ dehi matsutebhyaḥ sureśvara||

इत्युक्तो देवेदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः। उवाच हर्षयन्विप्र देवमातरमादरात।।

ityukto devedeveśaḥ punaḥ prītimupāgataḥ| uvāca harṣayanvipra devamātaramādarāt||

प्रीतो ऽस्मि देवि भद्रं ते भविष्यामि सुतो ह्यहम। यतः सपन्तिपुत्रेषु वात्सल्यं देवि दुर्लभम।।

prīto 'smi devi bhadraṃ te bhaviṣyāmi suto hyaham| yataḥ sapantiputreṣu vātsalyaṃ devi durlabham||

त्वया तु यत्कृतं स्तोत्रं तत्पठान्ति नरास्तु ये। तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन।।

tvayā tu yatkṛtaṃ stotraṃ tatpaṭhānti narāstu ye| teṣāṃ saṃpadvarā putrā na hīyante kadācana||

त्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते। न तस्य पुत्रशोकः स्यादेष धर्मः सनातनः।।

tvātmaje vānyaputre vā yaḥ samatvena vartate| na tasya putraśokaḥ syādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ||

ताह वोढुं क्षमा देव त्वामाद्यपुरुषं परम। असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम।।

tāha voḍhuṃ kṣamā deva tvāmādyapuruṣaṃ param| asaṃkhyātāṇḍaromāṇaṃ sarveśaṃ sarvakāraṇam||

यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः। तमहं देवदेवेशं धारयाम किथं प्रभो।।

yatprabhāvaṃ na jānanti śrutayaḥ sarvadevatāḥ| tamahaṃ devadeveśaṃ dhārayāma kithaṃ prabho||

अणोरणीयांसमजं परात्परतरं प्रभुम। धारयामि कथं देव त्वामहं पुरुषोत्तमम।।

aṇoraṇīyāṃsamajaṃ parātparataraṃ prabhum| dhārayāmi kathaṃ deva tvāmahaṃ puruṣottamam||

महायातकयुक्तो ऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः। मुच्यते स कथं देवोग्राम्येषु जनिमर्हति।।

mahāyātakayukto 'pi yannāmasmṛtimātrataḥ| mucyate sa kathaṃ devogrāmyeṣu janimarhati||

यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो। तथायमपि को वेद तव विश्वेश चेष्टितम।।

yathā śūkaramatsyādyā avatārāstava prabho| tathāyamapi ko veda tava viśveśa ceṣṭitam||

त्वत्पादपह्मप्रणतात्वन्नामस्मृतितत्परा। त्वामेव चिन्तये देव यथेच्छासि तथा कुरु।।

tvatpādapahmapraṇatātvannāmasmṛtitatparā| tvāmeva cintaye deva yathecchāsi tathā kuru||

तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः। दत्त्वाभयं देवमातुरिदं वचनमब्रवीत।।

tayoktaṃ vacanaṃ śrutvā devadevo janārdanaḥ| dattvābhayaṃ devamāturidaṃ vacanamabravīt||

सत्यमुक्तं महाभागे त्वया नास्त्यत्र संशयः। तथापि शृणु वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं शुभे।।

satyamuktaṃ mahābhāge tvayā nāstyatra saṃśayaḥ| tathāpi śṛṇu vakṣyāmi guhyādguhyataraṃ śubhe||

रागद्वेषविहीना ये मद्भक्ता मत्परायणाः। वंहति सततं तें मां गतासूया अदाम्भिकाः।।

rāgadveṣavihīnā ye madbhaktā matparāyaṇāḥ| vaṃhati satataṃ teṃ māṃ gatāsūyā adāmbhikāḥ||

परोपतापविमुखाः शिवभक्तिपरायणः। मत्कथाश्रवणासक्ता वहन्ति सततं हि माम।।

paropatāpavimukhāḥ śivabhaktiparāyaṇaḥ| matkathāśravaṇāsaktā vahanti satataṃ hi mām||

पतिव्रताः परिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः। वहन्ति सततं देवि स्त्रियो ऽपि त्यक्तप्रत्सराः।।

pativratāḥ pariprāṇāḥ patibhaktiparāyaṇāḥ| vahanti satataṃ devi striyo 'pi tyaktapratsarāḥ||

मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्गुरुभक्तो ऽतिथिप्रियः। हितकृद्वाह्यणानां यः स मां वहति सर्वदा।।

mātāpitrośca śuśrūṣurgurubhakto 'tithipriyaḥ| hitakṛdvāhyaṇānāṃ yaḥ sa māṃ vahati sarvadā||

पुण्यतीर्थरता नित्यं सत्सङ्गनिरतास्तथा। लोकानुग्रहशीलाश्च सततं ते वहन्ति माम।।

puṇyatīrtharatā nityaṃ satsaṅganiratāstathā| lokānugrahaśīlāśca satataṃ te vahanti mām||

परोपकारविरताः परद्रव्यपराङ्मुखाः। नषुंसकाः परस्त्रीषु ते वहन्ति च मां सदा।।

paropakāraviratāḥ paradravyaparāṅmukhāḥ| naṣuṃsakāḥ parastrīṣu te vahanti ca māṃ sadā||

तुलस्युपासनरताः सदा नामपरायणाः। गोरक्षणपरा ये च सततं मां वहन्ति ते।।

tulasyupāsanaratāḥ sadā nāmaparāyaṇāḥ| gorakṣaṇaparā ye ca satataṃ māṃ vahanti te||

प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा। अन्नोदकप्रदातारो वहॄन्ति सततं हि माम।।

pratigrahanivṛttā ye parānnavimukhāstathā| annodakapradātāro vahṝnti satataṃ hi mām||

त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता। संप्राप्य पुत्रभावं ते साधयिष्ये मनोरथम।।

tvaṃ tu devi patiprāṇā sādhvī bhūtahite ratā| saṃprāpya putrabhāvaṃ te sādhayiṣye manoratham||

इत्युक्त्वा देवेदेवशो ह्यदितिं देवमातरम। दत्त्वा कण्ठगतां मालामभयं च तिरोदधे।।

ityuktvā devedevaśo hyaditiṃ devamātaram| dattvā kaṇṭhagatāṃ mālāmabhayaṃ ca tirodadhe||

सा तु संहृष्टमनसा देवसीर्दक्षनन्दिनी। प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थआनमाव्रजत।।

sā tu saṃhṛṣṭamanasā devasīrdakṣanandinī| praṇamya kamalākāntaṃ punaḥ svasthaānamāvrajat||

ततो ऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता। असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम।।

tato 'ditirmahābhāgā suprītā lokavanditā| asūta samaye putraṃ sarvalokanamaskṛtam||

शङ्गचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम। सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम।।

śaṅgacakradharaṃ śāntaṃ candramaṇḍalamadhyagam| sudhākalaśadadhyannakaraṃ vāmanasaṃjñitam||

सहस्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम। सर्वाभरणंसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिम।।

sahasrādityasaṃkāśaṃ vyākośakamalekṣaṇam| sarvābharaṇaṃsaṃyuktaṃ pītāmbaradharaṃ harim||

स्तुत्यं मुनिगणैर्युक्तं सर्वलोकैकनायकम। आविर्भूतं हरिं ज्ञात्वा कश्यपो हर्षविह्वलः। प्रणम्य प्रञ्जलिर्भूत्व स्तोतुं समुपचक्रमे।।

stutyaṃ munigaṇairyuktaṃ sarvalokaikanāyakam| āvirbhūtaṃ hariṃ jñātvā kaśyapo harṣavihvalaḥ| praṇamya prañjalirbhūtva stotuṃ samupacakrame||

नमोनमस्ते ऽखिलकारणाय नमोनमस्ते ऽखैलपालकाय। नमोनमस्ते ऽमरनायकाय नमोनमो दैतेयविनाशनाय।।

namonamaste 'khilakāraṇāya namonamaste 'khailapālakāya| namonamaste 'maranāyakāya namonamo daiteyavināśanāya||

नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः सज्जनरञ्जिताय। नमोनमो दुर्जननाशनाय नमो ऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय।।

namonamo bhaktajanapriyāya namonamaḥ sajjanarañjitāya| namonamo durjananāśanāya namo 'stu tasmai jagadīśvarāya||

नमोनमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय। सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमो ऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय।।

namonamaḥ kāraṇavāmanāya nārāyaṇāyāmitavikramāya| saśārṅgacakrāsigadādhārāya namo 'stu tasmai puruṣottamāya||

नमः पयोराशिनिवासनाय नमो ऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय। नमो ऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यकथागताय।।

namaḥ payorāśinivāsanāya namo 'stu saddhṛtkamalasthitāya| namo 'stu sūryādyamitaprabhāya namonamaḥ puṇyakathāgatāya||

नमोनमोरऽकेन्दुविलोचनाय नमो ऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय। नमो ऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमो ऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय।।

namonamor'kenduvilocanāya namo 'stu te yajñaphalapradāya| namo 'stu yajñāṅgavirājitāya namo 'stu te sajjanavallabhāya||

नमो जगत्कारणकारणाय नमो ऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय। नमो ऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय।।

namo jagatkāraṇakāraṇāya namo 'stu śabdādivivarjitāya| namo 'stu te divyasukhapradāya namo namo bhaktamanogatāya||

नमो ऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमो ऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय। नमो ऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय। नमो ऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय।।

namo 'stu te dhvāntavināśakāya namo 'stu śabdādivivarjitāya| namo 'stu te dhvāntavināśakāya mandaradhārakāya| namo 'stu te yajñavarāhanāmne namo hiraṇyākṣavidārakāya||

नमो ऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमो ऽस्तु ते क्षत्रकुलान्तकाय। नमो ऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमो ऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय।।

namo 'stu te vāmanarupabhāje namo 'stu te kṣatrakulāntakāya| namo 'stu te rāvaṇamardanāya namo 'stu te nandasutāgrajāya||

नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने। स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः।।

namaste kamalākānta namaste sukhadāyine| smṛtārtināśine tubhyaṃ bhūyo bhūyo namonamaḥ||

यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविन्घविनाशन। यज्ञरुप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम।।

yajñeśa yajñavinyāsa yajñavinghavināśana| yajñarupa yajadrūpa yajñāṅgaṃ tvāṃ yajāmyaham||

इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः।। उवाच प्रहसन्हर्षं वर्ध्दयन्कश्यपस्य सः।।

iti stutaḥ sa deveśo vāmano lokapāvanaḥ|| uvāca prahasanharṣaṃ vardhdayankaśyapasya saḥ||

तात तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चिता। अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम।।

tāta tuṣṭo 'smi bhadraṃ te bhaviṣyati surārcitā| acirātsādhayiṣyāmi nikhilaṃ tvanmanoratham||

अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रघतां गतः। अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम।।

ahaṃ janmadvaye tvevaṃ yuvayoḥ putraghatāṃ gataḥ| asmiñjanmanyapi tathā sādayāmyuttamaṃ sukham||

अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम। आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः।।

atrāntare balirdaityo dīrghasatraṃ mahāmakham| ārebhe guruṇā yuktaḥ kāvyena ca munīśvaraiḥ||

तस्मिन्मखे समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः। हविः स्वीकरणार्थाय ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः।।

tasminmakhe samāhūto viṣṇurlakṣmīsamanvitaḥ| haviḥ svīkaraṇārthāya ṛṣibhirbrahmavādibhiḥ||

प्रवृद्धैश्वर्यर्दैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ। आमन्त्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ।।

pravṛddhaiśvaryardaityasya varttamāne mahākratau| āmantrya mātāpitarau sa baṭurvāmano yayau||